اما حواس باطن بعضی آنند که صُوَر محسوسات را در یابند و بعضی آنند که معانی محسوسات را در یابند:
اول حسّ مشترک است و او قوّتی است ترتیب کرده در تجویف اول از دماغ که قابل است بذات خویش مر جملهٔ صورتها را که حواس ظاهر قبول کرده باشند و در ایشان منطبع شده که بدو تأدیه کند و محسوس آنگاه محسوس شود که او قبول کند.
دوم خیال است و او قوّتی است ترتیب کرده در آخر تجویف مقدّم دماغ که آنچه حس مشترک از حواس ظاهر قبول کرده باشد او نگاه دارد و بماند درو بعد غیبت محسوسات.
سوم قوت متخیّله است و چون او را با نفس حیوانی یاد کنند متخیّله گویند و چون با نفس انسانی یاد کنند متفکّره خوانند و او قوّتی است ترتیب کرده در تجویف اوسط از دماغ و کار او آن است که آن جزئیات را که در خیال است با یکدیگر ترکیب کند و از یکدیگر جدا کند بهاختیار اندیشه.
چهارم قوّت وهم است و او قوّتی است ترتیب کرده در نهایت تجویف اوسط دماغ و کار او آن است که دریابد معانی نامحسوس را که موجود باشد در محسوسات جزئی چون آن قوتی که بزغاله فرق کند میان مادر خویش و گرگ و کودک فرق کند میان رسن پیسه و مار.
پنجم قوّت حافظه است و ذاکره نیز خوانند و او قوتی است ترتیب کرده در تجویف آخر از دماغ آنچه قوّت وهمی در یابد از معانی نامحسوس او نگاه دارد و نسبت او بقوّت وهم همان نسبت است که نسبت قوّت خیال است بحس مشترک اما آن صورت را نگاه دارد و این معانی را.
اما این همه خادمان نفس حیوانیاند و او جوهری است که منبع او دل است و چون در دل عمل کند او را روح حیوانی خوانند و چون در دماغ عمل کند او را روح نفسانی خواند و چون در جگر عمل کند او را روح طبیعی خوانند و او بخاری لطیف است که از خون خیزد و در اعلى شرایین سریان کند و در روشنی مانند آفتاب بود.
و هر حیوانی که این دو قوّت مُدرِکه و محرّکه دارد و آن ده که ازیشان منشعب شده است او را حیوان کامل خوانند و هر چه کم دارد ناقص بود.
چنانکه مور که چشم ندارد و ماری که گوش ندارد و او را مارِ کر خوانند.
اما هیچ ناقصتر از خراطین نیست و او کِرمی است سرخ که اندر گِلِ جوی بود و او را گِلخواره خوانند و به ماوراءالنهر، زغار کرمه خوانند، اوّلِ حیوان اوست و آخر نسناس و او حیوانی است که در بیابان ترکستان باشد منتصب القامة، الفیّ القدّ، عریض الاظفار، و آدمی را عظیم دوست دارد، هر کجا آدمی را بیند بر سر راه آید و در ایشان نظاره همی کند و چون یگانه از آدمی بیند ببرد و ازو گویند تخم گیرد. پس بعد انسان از حیوان او شریفتر است که بچندین چیز با آدمی تشبّه کرد یکی بهبالای راست و دوم بهپهنای ناخن وسوم بهموی سر.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این فصل از دیباچهٔ چهارمقاله پنج حس باطنی را برمیشمارد: حس مشترک، خیال، متخیّله یا متفکّره، وهم و حافظه. برای هر یک جایگاهش در بخشهای مغز و کارش را بیان میکند. سپس این نیروها را خدمتگزار نفس حیوانی میداند که بخاری لطیف و برخاسته از خون است، و جانوران را به کامل و ناقص تقسیم میکند. در پایان، از خراطین بهعنوان پستترین جانور و از نسناس بهعنوان بالاترین جانور پس از انسان یاد میکند و به این ترتیب به حکایت نسناس در بخش بعد راه میبرد.
هوش مصنوعی: حواس باطنی دو گونهاند: برخی صورت و شکل چیزهای حسشده را درک میکنند و برخی معنای پنهان در آنها را.
هوش مصنوعی: نخستین حس باطنی «حس مشترک» است؛ نیرویی در بخش نخست پیشین مغز که همهٔ صورتهایی را که حواس ظاهری دریافتهاند میپذیرد. هر چیز محسوس تنها وقتی واقعاً حس میشود که حس مشترک آن را دریافت کند.
هوش مصنوعی: دومین حس باطنی «خیال» است؛ نیرویی در انتهای بخش پیشین مغز که صورتهایی را که حس مشترک گرفته نگه میدارد، چنانکه پس از دور شدن آن چیزها هم صورتشان در ذهن میماند.
هوش مصنوعی: سومین حس باطنی «متخیّله» است که در جانوران متخیّله و در انسان متفکّره نامیده میشود. جای آن بخش میانی مغز است و صورتهای جزئی موجود در خیال را به خواست اندیشه با هم میآمیزد یا از هم جدا میکند.
هوش مصنوعی: چهارمین حس باطنی «وهم» است که در انتهای بخش میانی مغز جای دارد و معناهای نادیدنی نهفته در چیزهای محسوس را درمییابد؛ مانند نیرویی که بزغاله با آن مادرش را از گرگ بازمیشناسد و کودک طناب ابلق را از مار.
هوش مصنوعی: پنجمین حس باطنی «حافظه» یا «ذاکره» است که در بخش پسین مغز جای دارد و معناهای نامحسوسی را که وهم دریافته نگه میدارد. نسبت حافظه به وهم مانند نسبت خیال به حس مشترک است، با این فرق که خیال صورتها را نگه میدارد و حافظه معناها را.
هوش مصنوعی: همهٔ این نیروها خدمتگزار نفس حیوانیاند. نفس حیوانی گوهری است که سرچشمهاش دل است؛ در دل «روح حیوانی»، در مغز «روح نفسانی» و در جگر «روح طبیعی» نامیده میشود. این روح بخاری لطیف است که از خون برمیخیزد، در شریانها جریان مییابد و مانند خورشید روشن است.
هوش مصنوعی: هر جانوری که هر دو نیروی درککننده و حرکتدهنده و آن ده نیروی برآمده از آنها را داشته باشد جانور کامل است، و هر جانوری که چیزی از آنها را نداشته باشد ناقص است.
هوش مصنوعی: مانند مورچهای که چشم ندارد و ماری که گوش ندارد و به آن «مار کر» میگویند.
هوش مصنوعی: هیچ جانوری ناقصتر از خراطین نیست؛ کرمی سرخ در گل جوی که «گلخواره» و در ماوراءالنهر «زغار کرمه» نامیده میشود. این کرم نخستین مرتبهٔ جانوران است و آخرین مرتبه «نسناس» است: جانوری در بیابان ترکستان با قامت راست و بلند و ناخنهای پهن. نسناس آدمی را بسیار دوست دارد، سر راه مردم میآید و آنان را تماشا میکند، و اگر آدمی را تنها بیابد او را میبرد و گویند از او بچه میگیرد. پس از انسان، نسناس شریفترین جانور است، زیرا در قامت راست، پهنای ناخن و موی سر به آدمی شبیه است.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
میخواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.