هر نفس این پردهٔ چابک رقیب
بازییی از پرده برآرد غریب
نَطع پر از زخمه و رقاص نه
بحر پر از گوهر و غواص نه
از درم و دولت و از تاج و تیغ
نیست دریغ ار تو نخواهی دریغ
گر رسدت دل به دم جبرییل
نیست قضا ممسک و قدرت بخیل
زآن بُنه چندانکه بری دیگرست
دخل وی از خرج تو افزونترست
پای درین ره نه و رفتار بین
حلقهٔ این در زن و گفتار بین
سنگش یاقوت و گیا کیمیاست
گر نشناسی تو غرامت کِراست؟
دست تصرف قلم اینجا شکست
کاین همه اسرار درین پرده هست
هر دم از این باغ بری میرسد
نغزتر از نغزتری میرسد
رشتهٔ جانها که درین گوهرست
مُرسله از مرسله زیباترست
راهروان کز پس یکدیگرند
طایفه از طایفه زیرکترند
عقلْ شرف جز به معانی نداد
قدر به پیری و جوانی نداد
سنگ شنیدم که چو گردد کهن
لعل شود مختلف است این سخن
هرچه کهنتر بَتَرَند این گروه
هیچ نه جز بانگ، چو بانوی کوه
آنکه ترا دیده بوَد شیرخوار
شیر تو زهریش بود ناگوار
در کهن انصاف توان کم بوَد
پیر هواخواه جوان کم بود
گل که نو آمد، همه راحت در اوست
خارِ کهن شد، که جراحت در اوست
از نویی انگور بود توتیا
وز کهنی مار شود اژدها
عقل که شد کاسهٔ سر جای او
مغز کهن نیست پذیرای او
آنکه رصدنامهٔ اختر گرفت
حکم ز تقویم کهن برگرفت
پیر سگانی که چو شیران خورند
گرگصفت ناف غزالان درند
گر کنم اندیشه ز گرگان پیر
یوسفیام بین و به من برمگیر
زخم تنُک زخمه پیران خوش است
آب جوانی چه کنم کهآتش است
گرچه جوانی همه فرزانگی است
هم نه یکی شاخ ز دیوانگی است؟!
یاسمنی چند که بیدی کنند
دعوی هندو به سپیدی کنند
من که چو گل گنجفشانی کنم
دعوی پیری به جوانی کنم
خودمَنِشی کارِ خَلَق کردن است
خصمیِ خود، یاریِ حق کردن است
آن مه نو را که تو دیدی هلال
بدر نهش نام چو گیرد کمال
نخل چو بر پایه بالا رسد
دست چنان کش که به خرما رسد
دانه که طرح است فرا گوشهای
دانه مخوانش چو شود خوشهای
حوضه که دریا شود از آب جوی
تا به هَمان چشم نبینی در اوی
شب چو بِبَست آن همه چشم از سحر
روز در او دید به چشمی دگر
دشمن دانا که پیِ جان بوَد
بهتر از آن دوست که نادان بود
نی منگر کز چه گیا میرسد
در شکرش بین که کجا میرسد
دل به هنر ده نه به دعویپَرست
صیدِ هنر باش به هرجا که هست
آب صدف گرچه فراوان بود
دُر ز یکی قطرهٔ باران بود
بس که بباید دل و جان تافتن
تا گهری تاج نشان یافتن
هر علَمی را که قضا نو کند
حفظ تو باید که روا رو کند
بر نشکستند هنوز این رباط
در ننوشتند هنوز این بساط
محتسب صنع مشو زینهار
تا نخوری درهٔ ابلیسوار
هرکه نه بر حکم وی اقرار کرد
چرخْ سرش در سر ِ انکار کرد



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر به نقد و نکوهش دشمنان حسود و رشکبر در زندگی میپردازد و بیان میکند که زندگی مملو از رازها و زیباییهاست که در هر لحظه وجود دارد. نظامی به ارزش جوانی و علم تأکید میکند و میگوید که کهنگی و پیرسالی اگرچه تجربه و دانایی به همراه دارد، نمیتواند همه جنبههای زندگی را درک کند. او در ادامه به تضاد جوانی و پیری اشاره میکند و میگوید که هنر و علم باید به جای خود اعتراض و ادعاها را برگزینند. شاعر به اهمیت دلباختگی در هنر و جستجوی زیبایی و حقیقت اشاره میکند و میافزاید که برای به دست آوردن گنجهای زندگی باید به هنر و خلاقیت پرداخت. نهایتاً، او هشدار میدهد که نباید به وسوسههای حسد دامن زد و باید در راستای حقیقت و زیبایی گام برداشت.
هوش مصنوعی: هر زمانی که این پردهٔ بازی (زندگی) به حرکت درمیآید، رقیب (رقاص) جنبشها و حرکات عجیبی از پرده بیرون میآورد.
آهنگ هست و رقاص نیست. دریا پرگوهر است و غواصی نیست (منظور نظامی در ابیات بعد از این گفته آشکارتر میشود که خطاب به حسودان میگوید آسمان پُر از آهنگ و موسیقی است اگر شما نمیشنوید و رقاص این میدان نیستید مشکل شماست و ... )
عالم خسیس نیست بخل از خود توست
هوش مصنوعی: اگر دلت به دم جبرئیل، فرشته وحی، برسد و او را دریابی، قضا و سرنوشت نمیتواند تو را بازدارد و قدرتِ بخیل و کینهورز نیز نمیتواند مانع تو شود.
هرچه بگیری باز هم بیشتر از خرج تو در دخل دارد
هوش مصنوعی: در این بیت به ما توصیه میشود که در این راه (راه عشق یا معرفت) قدم نگذاریم و فقط به رفتار و اعمال پیرامونیمان توجه کنیم، همچنین به صحبتها و گفتارها دقت کنیم تا بهتر راهمان را بشناسیم.
هوش مصنوعی: سنگی که در اینجا صحبت از آن است، یاقوت است و گیاهی که به آن اشاره میشود، کیمیا (گیاه قیمتی) است. اگر این جواهرات و ویژگیها را نشناسی، پس غرامت و خسارت ناشی از ندانستنت برای چه کسی خواهد بود؟
هوش مصنوعی: اکنون که دست و توان نوشتن در اینجا ناتوان شده، نمیتوان اسرار پنهان شده در این پرده را آشکار کرد.
هر دم از باغ معنا میوهای تازه میرسد. (بر خلاف آنگونه که امروزه اغلب این گفته نظامی را به عنوان طعن و منفی بکار میبرند) نظامی در اینجا میگوید که اگر به عالم معنا راه یافتی هیچچیز تکراری نیست بلکه هر چیز تازه و نغز است.
مرسله یعنی گردنبند رشتهکرده از مروارید و ...
هوش مصنوعی: افرادی که به دنبال هم هستند، گروههایی تشکیل میدهند که در آنها، افراد زیرک و باهوشتر از دیگران وجود دارند.
(در این عالم معنا) قدر و مرتبت به سن و سال نیست بلکه به معانی است.
شنیدهام که سنگ، کهنه که شود لعل میشود ( بیت بعد: اما این طایفه برعکسند)
این گروه منظور حسودان است. بیت یعنی: این حسودان هیچ چیزی از خود ندارند و مثل صدای بیشخصیتی هستند که در کوه میپیچد.
معنی تحتاللفظی: آنکه ترا دیده بوَد شیرخوار: کسی که تو را در دوران شیرخوارگی و نوزادی (زمانی که ضعیف و نیازمند بودهای) دیده است. شیر تو زهریش بود ناگوار: شیری که تو (در بزرگسالی و از موضع قدرت یا محبت) به او بدهی، برایش مانند زهری ناگوار و ناپسند خواهد بود. معنی عمیقتر و تفسیر بیت:نظامی در این بیت به این موضوع اشاره میکند که فردی که شاهد ضعف و نیازمندی مطلق شما در دوران کودکی و شیرخوارگی بوده است، ممکن است در آینده، زمانی که شما بزرگ شدهاید و توانایی کمک یا محبت کردن به دیگران را پیدا کردهاید، نتواند یا نخواهد خوبی و محبت شما را بپذیرد.
نظامی میگوید که شاعران پیر آن زمان در حق او که شاعری جوان بوده بیانصافی کردهاند (از روی حسادت )
گل که تازه است همه خود درمان و خوشی است؛ خار که کهنه است همه خود زخم و درد است.
هوش مصنوعی: توتیا (یک نوع ماده شیمیایی) از انگور تازه به دست میآید، اما وقتی کهنه شود، تبدیل به مار میشود و حالتی خطرناک و زهرآگین پیدا میکند. این بیت به تغییر و فساد در اثر گذر زمان اشاره دارد.
هوش مصنوعی: عقل، که باید جای مغز و مرکز فکر باشد، دیگر نمیتواند چیزهای کهنه و قدیمی را بپذیرد.
کسی که خودش احوال کواکب را توانست رصد کردن دیگر نیازی به تقویم کهنه دیگران ندارد.
غزال کنایه است از جوان
بر من خرده مگیر اگر از اینان بیمناک باشم چون مانند یوسفم که از این گرگها باید بیمناک باشد.
یعنی (این حسودان ) پیر ضعیف هستند و جز خراش سطحی صدمهای بر من نزدهاند اما چه کنم که غرور جوانی اجازه نمیدهد که ساکت بمانم.
هوش مصنوعی: اگر چه جوانی با عقل و خرد همراه است، اما آیا هیچ یک از جوانان دیوانه و نادان نیستند؟
هوش مصنوعی: تعدادی یاسمن را که بید به آنها تبدیل میکند، نسبت به ادعای هندو که پوستش سفید است، بیان میکند. سخن به این نکته اشاره دارد که ممکن است چیزی طبیعی را به خاطر زیبایی یا ظاهر تغییر دهند، اما این تغییر در حقیقت نمیتواند واقعیت را تغییر دهد.
هوش مصنوعی: من مانند گلی هستم که گنجش را در خود میپرورانم و زیباییهایم را منتشر میکنم، اما ادعای پیری و بزرگسالی میکنم در حالی که هنوز جوان هستم.
خَلَق یعنی بیارزش، معنی بیت: خودرایی کار بیارزشی است بر خلاف میل نفس کردن کار باارزش است.
هوش مصنوعی: آن ماه نو را که تو دیدی، وقتی به شکل هلال درمیآید، اگر نام و شهرت بگیرد، به کمال و پختگی میرسد.
هوش مصنوعی: هرگاه نخل به ارتفاع کافی برسد، باید به قدری بلند دست خود را دراز کنی که به خرماهای آن برسد.
هوش مصنوعی: وقتی دانهای در گوشهای کاشته میشود، نمیتوان آن را دانه نامید، چرا که وقتی به خوشه تبدیل میشود، ارزش و جایگاهش تغییر میکند.
هوش مصنوعی: حوضهای که از آب جوی پر میشود، تا آن زمان که نتوانی در آن چشم بدوزی و عمقش را ببینی، تبدیل به دریا میشود.
هوش مصنوعی: شب که بهطور کامل فرارسید و همه چشمها را از روشنایی سحر دور کرد، او (که ممکن است به محبوب اشاره داشته باشد) در وقت روز، با چشمی دیگر (چشم دل یا چشم بینش) فراموشیاش را به تماشا مینشیند.
هوش مصنوعی: دشمن آگاه و هوشیار که به دنبال جان انسان است، از دوستی که نادان و بیخبر است، بهتر و قابلاعتمادتر است.
هوش مصنوعی: به آنچه که از هر گیاهی به شکر میرسد، نگاه نکن، بلکه به جای آن به نتیجهای که از آن میرسد توجه کن.
هوش مصنوعی: به جای این که به ادعاهایی که دیگران دربارهٔ هنر دارند توجه کنی، به خود هنر و مهارت آن دل بده. هنر را شکار کن و آن را از هر جایی دریاب.
هوش مصنوعی: هرچند صدف (صدف لؤلؤ) آب فراوانی دارد، اما مروارید (دُر) تنها از یک قطره باران به دست میآید. به عبارتی، ارزش و زیبایی چیزها ممکن است در کمیابی آنها باشد، نه در فراوانی.
هوش مصنوعی: برای به دست آوردن ارزشی بزرگ (مانند مروارید)، نیاز است که دل و جان را بسیار متحمل رنج و سختی کرد.
هوش مصنوعی: هر چیزی را که تقدیر (سرنوشت) نو میسازد، تو باید حفظ کنی و آن را بهخوبی درک کنی تا موفق به پیشرفت شوی.
هوش مصنوعی: این رباط هنوز خراب نشده و این وضعیت هنوز به پایان نرسیده است.
نگو که «آفرینش چرا این را به این داد و آن را به آن؟»، تا مانند ابلیس تازیانه نخوری.
هوش مصنوعی: هر کس به حکم او اعتراف نکند، دایرهٔ روزگار بر او چرخش را به انکار میگرداند و او را به زحمت میاندازد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۳ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.