بدان که هرچه عدم او ضروری بود او را ممتنع الوجود خوانند و هر چه وجود او ضروری بود او را واجب الوجود گویند و هر چه وجود و عدم او هیچ کدام ضروری نبود او را ممکن الوجود خوانند. اکنون بدان که هر چه موجود است یا واجب الوجود است یا ممکن الوجود، بجهت آنکه موجود دروجود خود به غیری محتاج هست یا نیست.
اگر در وجود خود به غیری محتاج نیست، آن را واجب الوجود خوانند چنانکه حق سبحانه و تعالی، و اگر در وجود خود محتاج است به غیری، او را ممکن الوجود خوانند و اینجا اثبات واجب الوجود ظاهر شد چرا که ممکنات موجودند و وجود ممکنات البته از غیری باشد و آن غیر هر آینه منتهی شود به واجب الوجود. و دیگر آنکه تا واجب الوجود نباشد ممکن الوجود را ممکن نتوان گفت، یعنی تا اول محتاجٌ الیه نباشد نتوان گفت که فلان چیز محتاج است به فلان چیز، پس واجب الوجود ثابت شد و ممکن الوجود در بقای وجود اگر محتاج نباشد به غیری، آن را جوهر گویند و اگر باشد آن را عرض خوانند و بدان که بقای وجود غیر وجود است؛ بجهت آنکه دو کس را میبینیم یکی تا ده سال بیش نمیماند و یکی تا صد سال میماند و هر دو در وجود شریکند، بجهت آنکه در حال حیات هر دو بر هر دو صادق است که موجودند؛ اما بقای وجود این صد سال است و بقای وجود آن دیگر ده سال. پس معلوم شد که بقای وجود غیر وجود است. پس ممکنات یا جوهر باشند یا عرض.
و جواهر بر پنج قسمند: اگر جوهر محل جوهر دیگر هست آن را هیولی گویند و آن حال را صورت. و اگر مرکب باشد از حال و محل، آن را جسم خوانند و اگر از این اقسام ثلاثه نباشد آن را جوهر مُفارق خوانند و جوهر مفارق اگر در اجسام متصرف باشد آن را نفس خوانند و اگر نه، آن را عقل گویند و اگر میان آن عقل و ذات حق تعالی واسطهای نباشد آن را عقل اول خوانند وعقل کل نیز گویند و اگر در زیر آن عقل هیچ عقل دیگر نباشد آن را عقل فعال خوانند و اگر در طرفین او عقول باشند آن را عقل متوسط خوانند و نفس نیز اگر در اجسام بسیط تصرف کند آن را نفس فلکی خوانند.
و جسم یا بسیط باشد یا مرکب، و بسیط آن باشد که از عناصر اربعه مرکب نباشد و اگر از عناصر مرکب باشد آن را جسم مرکب خوانند و جسم بسیط یا عُلْوی باشد یا سُفْلی. علوی همچون افلاک و سفلی همچون عناصر؛ و علوی یا منیر باشد یا نباشد، اگر منیر باشد کواکب گویند و اگر نباشد افلاک گویند.
و نفس اگر در اجسام مرکب متصرف شود و آن جسم را نشو و نما نباشد، آن را معدن گویند، چون زر و نقره و پیروزه و اگر نشو و نما باشد و حس و حرکت نباشد، آن را نبات خوانند، مثل درختان و گیاه و اگر حس و حرکت باشد و نطق نباشد، آن را حیوان خوانند و اگر نطق باشد انسان گویند ودر جماد نفس طبیعی غالب است و در نبات، نباتی و در حیوان، حیوانی و در انسان با این همه نفسها نفس ملکی نیز هست.
و عرض نیز نه قسم است، و جوهر را اگر بانه عرض جمع کنیم ده باشد، یکی جوهر و نه عرض. و این مجموع را مقولات عشره خوانند واین بیت مجموع را شامل است:
از مقولاتت اگر پرسد کسی ای شیردل
در جواب او بگو فی الحال ای چون جان و دل
جوهر است و کم و کیف است و اضافت بامتی
باز وضع و این و ملک، اَنْ یفعل و اَنْ ینفعل
و این بیت دیگر مثال همه را شامل است:
مرد دراز نیکو مهتر به شهر امروز
با خواسته نشسته وز فعل خویش پیروز
و در این مقام از احوال اَعْراض همین مقدار کافی است. پس جوهر بر پنج قسم باشد: عقل و نفس و هیولی و جسم و صورت؛ و جسم مرکب چون معادن و نبات و حیوان و انسان؛ و جسم بسیط چون افلاک و عناصر و این ابیات این مجموع را شامل است:
اول ز مکوَّنات عقل و جان است
وندر پی آن، نُه فلک گردان است
زین جمله چو بگذری چهار ارکان است
پس معدن و پس نبات و پس حیوان است
دیگر بدان که در مراتب مرکبات، میان معادن و نبات، متوسط مرجان است، یعنی در شکل و صلابت همچو سنگ است و لیکن در دریا میروید و همچو نبات از میان آب برمیآید و چون خشک شد سنگ میگردد. و متوسط میان نبات و حیوان، درخت خرما است که چند خاصیت حیوان دارد، یعنی چنانکه در حیوان مذکر و مؤنث هست در او نیز هست، چنانکه تا مذکر حیوان به مؤنث نزدیک نشود بار نگیرد درخت خرما نیز تا مذکرش ندهند بار ندهد. دیگر چنانکه حیوانات را سر ببرند هلاک شوند، درخت خرما نیز چون سرش ببرند هلاک شود و متوسط میان حیوان و انسان بسیار است، اما آنچه ظاهرتر است کپی است، یعنی بوزینه، که همۀ اعضای او به مردم ماند.
و این متوسطات برای آنند که هر یک بدایت مرتبۀ اعلا خودند و نهایت اسفل، تا سلسلۀ موجودات و مراتب ایشان مرتب باشد.
پس بدان که چون کواکب به امراللّه تعالی حرکت کردند، عناصر را در هم سرشتند تا معادن پیداشد. آنگاه نبات پیدا شد تا غذای حیوان باشد، پس حیوان پیدا شد، آنگاه چون حیوان به کمال رسید انسان پیدا شد. و این معنی را در محل خود روشنتر از این بیان کنیم ان شاء اللّه و اللّه اعلم.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این باب از مرآتالمحققین تقسیم موجود به واجب و ممکن و ممتنع را شرح میدهد و از نیاز ممکنات به دیگری، وجود واجبالوجود را اثبات میکند. سپس ممکن را به جوهر و عرض، و جوهر را به عقل و نفس و هیولی و صورت و جسم تقسیم میکند و مقولات دهگانه را با دو بیت آموزشی و یک مثال به یاد میسپارد. در پایان سلسلهٔ آفرینش از عقل و افلاک تا عناصر و معدن و گیاه و حیوان و انسان را با واسطههایی چون مرجان و خرما و بوزینه پیوسته نشان میدهد.
هوش مصنوعی: هر چیزی که نبودنش ضروری باشد «ممتنعالوجود» است، هر چیزی که بودنش ضروری باشد «واجبالوجود» است و هر چیزی که نه بودنش ضروری باشد و نه نبودنش «ممکنالوجود» است. هر موجودی یا واجب است یا ممکن، زیرا یا در هستی خود به دیگری نیاز دارد یا ندارد.
هوش مصنوعی: موجودی که در هستی به دیگری نیاز ندارد واجبالوجود است، یعنی خداوند، و موجود نیازمند ممکنالوجود است. چون ممکنات موجودند و هستیشان از دیگری است و این زنجیره سرانجام به واجبالوجود میرسد، وجود واجب ثابت میشود؛ نیازمند بودن هم بی وجود چیزی که به آن نیاز دارند معنا ندارد. ممکنی که در ماندگاری هستیاش به دیگری نیاز نداشته باشد جوهر است و اگر نیاز داشته باشد عرض است. ماندگاری هستی با خود هستی یکی نیست، چنانکه دو انسان هر دو موجودند ولی یکی ده سال و دیگری صد سال میماند.
هوش مصنوعی: جوهر پنج قسم است: جوهری که جایگاه جوهر دیگر باشد هیولی است و آنچه در آن جای گرفته صورت است؛ آنچه از این دو ترکیب شده باشد جسم است؛ و آنچه هیچیک از این سه نباشد جوهر مجرد است. جوهر مجرد اگر در جسمها تصرف کند نفس است و اگرنه عقل. عقلی که میان آن و خدا واسطهای نیست عقل اول یا عقل کل است، عقلی که پایینتر از آن عقلی نیست عقل فعال است و عقلی که در دو سویش عقلهای دیگر هست عقل متوسط است. نفسی که در جسمهای بسیط تصرف کند نفس فلکی است.
هوش مصنوعی: جسم یا بسیط است یا مرکب؛ بسیط آن است که از چهار عنصر ترکیب نشده و مرکب آن است که از عناصر ساخته شده. جسم بسیط یا بالایی است مانند فلکها یا پایینی مانند عناصر؛ جسم بالایی اگر نورانی باشد ستاره و اگر نباشد فلک نام دارد.
هوش مصنوعی: نفس اگر در جسم مرکبی تصرف کند که رشد ندارد آن جسم معدنی است مانند طلا و نقره و فیروزه؛ اگر رشد دارد ولی حس و حرکت ندارد گیاه است؛ اگر حس و حرکت دارد ولی سخن و اندیشه ندارد حیوان است؛ و اگر نطق دارد انسان است. در جماد نفس طبیعی، در گیاه نفس نباتی و در حیوان نفس حیوانی چیره است و در انسان افزون بر همهٔ اینها نفس فرشتهگون نیز هست.
هوش مصنوعی: عرض نه قسم است و با جوهر روی هم ده میشود که آن را مقولات دهگانه مینامند؛ بیت زیر همهٔ آنها را در بر دارد.
هوش مصنوعی: ای دلاور عزیز، اگر کسی از تو دربارهٔ مقولات پرسید، بیدرنگ چنین پاسخ بده.
هوش مصنوعی: مقولات اینهاست: جوهر، کمیت، کیفیت، اضافه (نسبت)، متی (زمان)، وضع (چگونگی قرار گرفتن)، أین (مکان)، مِلک (دارایی)، فعل (کنش) و انفعال (پذیرش کنش).
هوش مصنوعی: این بیت دیگر برای همهٔ مقولات مثال میآورد.
هوش مصنوعی: «مردی بلندقامت و نیکو و بزرگتر از دیگران، امروز در شهر، با دارایی خود نشسته و از کار خویش کامیاب است»؛ مرد مثال جوهر، دراز مثال کمیت، نیکو مثال کیفیت، مهتر مثال اضافه، در شهر مثال مکان، امروز مثال زمان، با خواسته مثال ملک، نشسته مثال وضع، و پیروزی از فعل خویش مثال فعل و انفعال است.
هوش مصنوعی: دربارهٔ عرضها همین اندازه بس است. پس جوهر پنج قسم است: عقل، نفس، هیولی، جسم و صورت؛ جسم مرکب مانند معدن و گیاه و حیوان و انسان است و جسم بسیط مانند فلکها و عناصر؛ ابیات زیر همه را در بر دارد.
هوش مصنوعی: نخستین آفریدهها عقل و جان (نفس) است و پس از آن نُه فلک گردان قرار دارد.
هوش مصنوعی: پس از اینها چهار عنصر است و سپس به ترتیب معدن، گیاه و حیوان.
هوش مصنوعی: در مراتب مرکبات، میان معدن و گیاه مرجان واسطه است که مانند سنگ سخت است ولی در دریا مانند گیاه میروید و چون خشک شود سنگ میشود. میان گیاه و حیوان درخت خرما واسطه است که نر و ماده دارد و بی گردهافشانی نر بار نمیدهد و اگر سرش را ببرند میمیرد. میان حیوان و انسان واسطهها بسیار است و آشکارترینشان بوزینه است که اندامش به انسان میماند.
هوش مصنوعی: این واسطهها از آن روست که هر یک آغاز مرتبهٔ بالاتر و پایان مرتبهٔ پایینتر باشد تا زنجیرهٔ موجودات پیوسته و منظم بماند.
هوش مصنوعی: چون ستارگان به فرمان خدا به حرکت درآمدند، عناصر را با هم آمیختند و معدن پدید آمد؛ سپس گیاه پدید آمد تا خوراک حیوان باشد، آنگاه حیوان، و چون حیوان به کمال رسید انسان پدید آمد. این مطلب را در جای خود روشنتر بیان خواهیم کرد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.