قصیدهٔ شمارهٔ ۱۰۵ - در مدح امام زکیالدین بن حمزهٔ بلخی و نکوهش خواجه اسعد هروی
دوش چون صبح بر کشید علم
شد جهان از نسیم او خرم
روشنی آمد از عدم به وجود
تیرگی از وجود شد به عدم
شب دیجور شد ز روز جدا
زان که بد صبح در میانه حکم
چو دو خصم قوی که در پیکار
صلحجویان جدا شوند از هم
باد صبح آمد از سواد عراق
عالمی را سپرده زیر قدم
گفتم: ای سایق سفینهٔ نوح
گفتم: ای قاید طلیعهٔ جم
چه خبر داری از امام رییس
چه اثر داری از امام حرم
گفت: «ارجو» که زود بینی زود
که ملک جل ذکره به کرم
هر دو را با مراد دولت و عز
هر دو را با سپاه و خیل و حشم
برساند به بلخ و حضرت بلخ
گردد از فرشان چو باغ ارم
لهو بینی گرفته جان حزن
داد بینی شکسته پشت ستم
نارسیده به کام خویش عدو
برسیده به کام خویش امم
کار دنیا و دین امام رییس
به قلم راست کرده همچو قلم
معتمد خواجهٔ زکی حمزه
کرده بدخواه را ز گیتی کم
علم کین انتقام ورا
نصرت و فتح بر طراز علم
دست عدل خدای عزوجل
زده بر ظالمان به عجز رقم
همه سر کوفته چو مار وز بیم
زیر خسها خزان به شکم
خزبر اندامشان چو خار و خسک
نوش در کامشان چو حنظل و سم
شب بدخواه و بدسگالش را
نزند نیز صبح صادق دم
آتش زرق بیش نفروزد
که ز دریا کشید سوخته نم
آنکه پوشیده بود پیش از وقف
دق مصر و عمامهٔ معلم
خورد اکنون دوال زجر و نکال
پوشد اکنون لباس حسرت و غم
گرگ پیر آمده به دام و به روی
تیغ کین آخته شبان غنم
بود چو ترک و دیلم اندر ظلم
بر همه خلق مبرم و مبرم
از پی مال وقف کردهٔ ملک
ترک به روی موکل و دیلم
از پی هر درم که برد از وقف
یا ستد از کسان به بیع سلم
بر سر گل خورد یکی خایسک
چون به هنگام مهر میخ درم
کیست از جملهٔ صغار و کبار
از همه گوهر بنی آدم
که ندیده ازو سعایت و غمز
یا نخوردست ازو عنا و الم
گر نداری تو این سخن باور
باز گوید ترا محمد جم
پسران را ز غمز او پوشید
صاحبی و دبیقی و ملحم
صورت غمز شد سعایت او
زد به هر خانهای یکی ماتم
تن اشرف ازو هین بلا
دل سادات ازو حزین و دژم
آن کسان را که مدح گفت خدا
او همی گوید آشکارا ذم
بیشتر زین چه کرد با سادات
شمر یا هند زاده یا ملجم
دل و بازو و تیغش ار بودی
برشدستی به برترین سلم
هر کسی را به موجبی باری
می نشاند به گوشهای مغتم
من یکی شاعر و دخیل و غریب
راه عزلت گزیده در عالم
نه مرا غمخواری چو جد و پدر
نه مرا مونسی چو خال و چو عم
نه ازو نز حسین و اسعد و زید
گردن من به زیر بار نعم
کرد بر من به قول مشتی رند
روز رخشنده چون شب مظلم
راندم از بلخ تا براندم من
زین تحسر ز دیده وادی یم
آن گنه را جز این ندانم جرم
چون چنان گشت بند من محکم
که یکی روز من نشسته بدم
متفکر به گوشه ای ملزم
رندی آمد ز اسعدش بر من
بود آن رند مرد را ز خدم
که امام اسعدت همی خواند
چند باشی معطل و مبهم
رفت او پیش و من شدم ز پسش
در یکی کوچهٔ خم اندر خم
دیدم آنجا نشسته اسعد را
بامی و بانگ زیر و نالهٔ بم
بود با او نشسته قصابی
کودکی چون یکی بدیع صنم
هر دو مست از نبید سوسن بوی
برو عارض چو سوسن و چو پرم
هر دو کردند عرضه بر من می
گفتم از شرم هر دو را که نعم
یک دو سهیکی ز شرم خوردم و خفت
به یکی گوشهای ندیم ندم
هر دو خفتند مست و در راندند
پیش من مستوار خر بکرم
ژرف کردم نگه که زیرین کیست
دست و انگشت کیست با خاتم
دیدم آن ... کودک قصاب
بر زبر همچو قبهٔ اعظم
یا یکی خیمهای ز دیبهٔ سرخ
... قصاب چون ستون خیم
گاه بیرون کشید همچو زریر
گاه اندر سپوخت چون عندم
گفتم: احسنت ای امام که نیست
چون تو اندر همه دیار عجم
گفت: مفزای ای سنایی هیچ
که تو هستی به نزد ما محرم
غزلی گوی حسب ما که بود
این دل ریش هر دو را مرهم
غزلی حسب حالشان گفتم
صلتی یافتم نه بس معظم
خویشتن را جز این ندانم جرم
ور جز اینست باد ما ابکم
بارکی چند نیز شیخک را
دیدهام من به کنجها برکم
گاه گنگی درشت از پس پشت
گاه با سادهای نشسته بهم
گر بپرسند این ز من روزی
بخورم صدهزار بار قسم
خواجه اوحد زمان ز کی حمزه
ای بلند اختر و بلند همم
حال من شرح ده چو قصهٔ خویش
پیش آن صدر مکرم مکرم
سید عالم و امام رییس
آن بهین طلعت و بزرگ شیم
نبوی جوهری که عرض ورا
کس نداند به جز خدای قیم
عاجز اندر فصاحت و خطش
روز دیدار شاعر مفخم
خاک غزنین و بلخ و نیشابور
وز در روم تا حد جیلم
به قلم چند گونه سحر حلال
مینماید چو در ادب اسلم
نکتهٔ اصمعی و جاحظ و قیس
هست در پیش لفظ او اخرم
بوالمعالی که همت عالیش
برگذشت از حدوث همچو قدم
قابل فیض و لطف و فضل الاه
وز همه فاضلان هم او اعلم
خاک صدرش نظیف چون کعبه
آب قدرش لطیف چون زمزم
حکم و فرمانش چون صباح و مسا
روز و شب را دهد ضیاء و ظلم
خیل خیر از خیال طلعت اوست
چون سخن را گذر ز حقهٔ فم
باز گردم کنون به قصهٔ خویش
چند باشد ز مضمر و مدغم
ای به بخشش هزار چون حاتم
ای به کوشش هزار چون رستم
مپسند اینکه آن لعین خبیث
بجهاند کمیت چون ادهم
تو پسندی فسان خاطر من
زو شو چون فسانهٔ شولم
بر سر من گماشت رندی چند
همچو او ناکس و ذمیم شیم
نشنودند هر چه من گفتم
علم نحو و عروض و شعر و حکم
از همه مال و منصب دنیا
بر تن و من نه رنگ بود نه شم
زان که از جامهٔ کسان بودم
مانده چون حرف معرب و معجم
جامهها بستدند و گفتندم
نیز ستار کن برین سر ضم
گر تو هستی به پاکی عیسی
نیست دستار ریشهٔ مریم
من ز بلخ آنچنان شدم به سرخس
با بلا و عنا و حسرت و هم
که گنهکار یونسبن متی
به سوی نینوا به ساحل یم
تا فزونست باز از صعوه
تا پدیدست روبه از ضیغم
باد عاجز چو صعوه و روباه
آن خبیث از شباب تا بهرم
آنکه بدخواه او همیشه براو
چیره چون باز باد و شیر اجم
دوستانش حریق در دوزخ
نیکخواهش غریق در قلزم
... خر در ... زن پدرش
گرچه زینهم نباید او را غم



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شاعر در این قصیده به مدح امام زکیالدین بن حمزه بلخی میپردازد و در کنار آن خواجه اسعد هروی را نکوهش میکند. او از بامدادان نور و شادیای که امام بر جهان میافشاند سخن میگوید و بر کارهای نیک او تأکید میکند. در مقابل، رفتار خواجه اسعد را مملو از ظلم و بدخواهی معرفی میکند، به گونهای که زندگی مردم به خاطر ستم او در رنج و مضیقه قرار گرفته است. شاعر همچنین به تحقیر و ناشناسی خود به عنوان شاعری گرفتار و غریب اشاره میکند و در نهایت از ظلمها و سختیهایی که بر او گذشته، میگوید. او در خلال این مدح و نکوهش، به نقش و مقام امام در دین و دنیا نیز پرداخته و از فضل و دانش او متعجب شده است.
هوش مصنوعی: دیشب (سحرگاه) چون صبح پرچم روشنی خود را برافراشت، جهان از نسیم آن شاد و سرسبز شد.
هوش مصنوعی: روشنایی از نیستی به هستی آمد و تاریکی از هستی به نیستی رفت.
هوش مصنوعی: شب تاریک از روز جدا شد، زیرا صبح میان آن دو داور و میانجی بود.
هوش مصنوعی: مانند دو دشمن نیرومند که در جنگاند و آشتیدهندگان آنان را از هم جدا میکنند.
هوش مصنوعی: باد صبحگاهی از سرزمین عراق رسید، در حالی که جهانی را زیر پای خود پیموده بود.
هوش مصنوعی: به باد گفتم: ای راننده کشتی نوح، و ای پیشرو سپاه جمشید (اشاره به باد که کشتی را میراند و تخت سلیمان و جم را میبرد).
هوش مصنوعی: از امام رئیس چه خبر داری و از امام حرم چه نشانی با خود آوردهای؟
هوش مصنوعی: باد گفت: امیدوارم بهزودی ببینی که خداوندِ بلندنام از روی بخشش...
هوش مصنوعی: هر دو را با کامیابی و دولت و عزت، و با لشکر و سواران و خدمتکاران...
هوش مصنوعی: به بلخ میرساند و درگاه بلخ از فرّ و شکوه آنان مانند باغ ارم میشود.
هوش مصنوعی: خواهی دید که شادی جان اندوه را گرفته و داد و عدالت پشت ستم را شکسته است.
هوش مصنوعی: دشمن به آرزوی خود نرسیده و مردم به خواسته خویش رسیدهاند.
هوش مصنوعی: امام رئیس با قلم خود کار دنیا و دین را مانند قلم راست و درست کرده است.
هوش مصنوعی: خواجه زکی حمزه، آن مورد اعتماد، بدخواه را از جهان کم و نابود کرده است.
هوش مصنوعی: بر پرچم کینهخواهی و انتقام او، پیروزی و فتح چون نقش حاشیه پرچم نشسته است.
هوش مصنوعی: دست عدالت خداوند بزرگ بر ستمگران نشان ناتوانی و درماندگی زده است.
هوش مصنوعی: ستمگران همه مانند مار سرکوفته شدهاند و از ترس زیر خس و خاشاک روی شکم میخزند.
هوش مصنوعی: جامه نرم خز بر تنشان مثل خار و خسک آزار میدهد و شیرینی در دهانشان مانند حنظل و زهر تلخ است.
هوش مصنوعی: شب تیره بدخواه و بداندیش او دیگر هرگز صبح راستین نخواهد دید.
هوش مصنوعی: آتش ریا و فریب دیگر بیش از این نمیافروزد، چون آن سوخته از دریا نم کشیده و خاموش شده است.
هوش مصنوعی: کسی که پیش از این از مال وقف جامه دق مصری و عمامه نقشدار میپوشید...
هوش مصنوعی: اکنون تازیانه سرزنش و کیفر میخورد و جامه حسرت و اندوه میپوشد.
هوش مصنوعی: آن گرگ پیر (ستمگر کهنهکار) به دام افتاده و چوپان گله تیغ انتقام را به رویش کشیده است.
هوش مصنوعی: او در ستمگری مانند ترک و دیلم بود و بر همه مردم سمج و آزارنده بود.
هوش مصنوعی: اکنون بهخاطر مال وقفی که پادشاه وقف کرده بود و او از آن برداشته است، مأموری ترک و دیلمی بر او گماشتهاند تا از او بازپس بگیرند.
هوش مصنوعی: بهخاطر هر درهمی که از مال وقف برد یا با معاملهٔ سلف (بیع سلم) از مردم گرفت...
هوش مصنوعی: ...ضربهٔ پتکی بر سرش میخورد، همانگونه که هنگام ضرب سکه، قالب و میخ را بر درهم میکوبند.
هوش مصنوعی: در میان همهٔ کوچک و بزرگ و همهٔ فرزندان آدم چه کسی هست...
هوش مصنوعی: ...که از او بدگویی و سخنچینی ندیده یا از دست او رنج و درد نکشیده باشد؟
هوش مصنوعی: اگر این سخن را باور نداری، محمد جم آن را برایت بازگو میکند و گواهی میدهد.
هوش مصنوعی: بر اثر سخنچینی او، جامههای فاخر صاحبی و دبیقی و ملحم از پسران (بزرگان) گرفته و پنهان شد؛ یعنی آنان به سبب بدگویی او از مال و جاه افتادند.
هوش مصنوعی: بدگویی او تجسم سخنچینی شد و در هر خانهای ماتم و عزایی برپا کرد.
هوش مصنوعی: تن بزرگان و اشراف از دست او گرفتار بلاست و دل سادات از او غمگین و افسرده است.
هوش مصنوعی: کسانی را که خداوند ستوده است (یعنی خاندان پیامبر و سادات)، او آشکارا نکوهش میکند.
هوش مصنوعی: شمر یا فرزند هند یا ابن ملجم بیش از این چه بدی با سادات کردند؟ یعنی رفتار او با سادات همانند دشمنان خاندان پیامبر است.
هوش مصنوعی: اگر دل و بازو و شمشیر داشت، بر بالاترین پلههای ستم بالا میرفت و کاری بدتر از آنان میکرد.
هوش مصنوعی: هر کسی را به بهانهای اندوهگین و خانهنشین در گوشهای مینشاند.
هوش مصنوعی: من شاعری بیگانه و غریب و تازهواردم که در این جهان راه گوشهنشینی برگزیدهام.
هوش مصنوعی: نه غمخواری چون پدر و پدربزرگ دارم و نه همدمی چون دایی و عمو.
هوش مصنوعی: نه از او و نه از حسین و اسعد و زید نعمتی گرفتهام که زیر بار منتشان باشم.
هوش مصنوعی: او به گفتهٔ مشتی رند و اوباش، روز روشن مرا چون شب تاریک کرد.
هوش مصنوعی: مرا از بلخ بیرون راند، چنانکه از این حسرت از چشمانم دریایی اشک روان کردم.
هوش مصنوعی: برای آن گناهی که بندم را چنین سخت کرد، جرمی جز این که میگویم نمیشناسم:
هوش مصنوعی: روزی در گوشهای اندیشناک و گوشهگیر نشسته بودم.
هوش مصنوعی: رندی که از خدمتکاران اسعد بود از سوی او نزد من آمد.
هوش مصنوعی: و گفت: امام اسعد تو را فرا میخواند؛ تا کی بیکار و سرگردان میمانی؟
هوش مصنوعی: او جلو رفت و من از پیاش روان شدم، در کوچهای پرپیچوخم.
هوش مصنوعی: آنجا اسعد را دیدم که با شراب و آواز سازهای زیر و بم نشسته بود؛ یعنی این پیشوای دینینما در خلوت به باده و ساز مشغول بود.
هوش مصنوعی: در آن مجلس پسر قصابی هم کنار اسعد نشسته بود؛ پسری که مانند بتی شگفتانگیز زیبا بود.
هوش مصنوعی: هر دو از شرابی که بوی سوسن داشت مست بودند و چهرهٔ آن پسر مانند سوسن و پرنیان لطیف و روشن بود.
هوش مصنوعی: هر دو به من شراب تعارف کردند و من از روی شرم و رودربایستی به هر دو گفتم: آری.
هوش مصنوعی: از سر شرم یک و دو و سه پیاله نوشیدم و همدم پشیمانی در گوشهای خوابیدم.
هوش مصنوعی: آن دو مست شدند و دراز کشیدند و مستانه پیش چشم من به کار زشت و آمیزش پرداختند؛ «خر در کرم راندن» کنایه از همین کار است.
هوش مصنوعی: به دقت نگاه کردم تا ببینم کدامیک زیر است و آن دست و انگشتِ انگشتریدار از آنِ کیست.
هوش مصنوعی: دیدم پسر قصاب بالا قرار گرفته است و به گنبدی بزرگ میمانَد؛ یعنی امام اسعد طرف زیرین و مفعول بوده است.
هوش مصنوعی: یا آن صحنه به خیمهای از دیبای سرخ میمانست که عضو پسر قصاب ستون آن بود؛ تصویری هجوآمیز و رکیک از همان آمیزش.
هوش مصنوعی: گاه بیرون میکشید، به زردی گیاه زریر، و گاه فرو میبرد، به سرخی خون سیاوشان؛ ادامهٔ توصیف هجوآمیز.
هوش مصنوعی: به طعنه گفتم: آفرین ای امام، که در همهٔ سرزمین عجم کسی مانند تو نیست.
هوش مصنوعی: اسعد گفت: ای سنایی، چیزی بر آن نیفزا و فاش مکن، که تو نزد ما محرم و رازداری.
هوش مصنوعی: غزلی متناسب با حال ما بگو تا مرهم دل زخمخوردهٔ هر دوی ما باشد.
هوش مصنوعی: غزلی متناسب با حال آن دو سرودم و صلهای گرفتم که چندان بزرگ نبود.
هوش مصنوعی: گناهی جز این برای خود سراغ ندارم و اگر جز این باشد، زبانم لال باد.
هوش مصنوعی: چند بار هم آن شیخک را در گوشه و کنارها در همین حال دیدهام.
هوش مصنوعی: گاهی مردی درشتاندام از پشت با او بود و گاهی با پسری سادهرو و بیریش نشسته بود.
هوش مصنوعی: اگر روزی این را از من بپرسند، صدهزار بار بر درستی آن سوگند میخورم.
هوش مصنوعی: شاعر خطاب میکند: ای خواجه، یگانهٔ روزگار، زکیالدین حمزه، ای بلنداختر و بلندهمت.
هوش مصنوعی: حال مرا مانند ماجرای خودت، نزد آن بزرگِ گرامی و بخشنده بازگو کن.
هوش مصنوعی: آن بزرگ، سرور دانشمندان و امام و رئیس است و چهرهای نیکو و خلقی بزرگ دارد.
هوش مصنوعی: گوهرش از نسل پیامبر است و آبرو و شرفش را جز خدای پاینده کسی بهدرستی نمیشناسد.
هوش مصنوعی: شاعر سخنور، هنگام دیدار او، در برابر فصاحت و خط زیبایش درمانده و خاموش میشود.
هوش مصنوعی: خاک غزنین و بلخ و نیشابور، و از مرز روم تا حدود جیلم... (جمله در بیت بعد کامل میشود و احتمالاً گسترهٔ آوازه یا فرمان ممدوح را نشان میدهد).
هوش مصنوعی: ممدوح با قلم خود گونههای بسیاری از «سحر حلال»، یعنی سخن شیوا و جادووش، پدید میآورد؛ زیرا در ادب از همه درستتر و استوارتر است.
هوش مصنوعی: نکتهسنجیهای ادیبان و شاعران نامدار عرب، مانند اصمعی و جاحظ و قیس، در برابر سخن او ناقص و معیوب جلوه میکند.
هوش مصنوعی: بوالمعالی کسی است که همت بلندش از مرتبهٔ امور گذرا و آفریده فراتر رفته و مانند امر ازلی، پایدار و برتر شده است.
هوش مصنوعی: او پذیرای فیض و لطف و فضل خداوند است و از همهٔ دانشمندان داناتر است.
هوش مصنوعی: خاک بارگاه او مانند کعبه پاک و مقدس است و آب آبرو و مقامش مانند زمزم لطیف و گوارا.
هوش مصنوعی: فرمان او مانند صبح و شام است که به روز روشنی و به شب تاریکی میبخشد؛ یعنی سامان کارها و گردش امور به حکم او بسته است.
هوش مصنوعی: گروه نیکیها از تصور چهرهٔ او پدید میآید، همانگونه که سخن از درون دهان بیرون میآید؛ یعنی خیر از وجود او سرچشمه میگیرد.
هوش مصنوعی: اکنون به ماجرای خودم برمیگردم؛ تا کی سخن را پوشیده و در پرده بگویم؟
هوش مصنوعی: ای کسی که در بخشندگی برابر هزار حاتم و در دلاوری و تلاش برابر هزار رستمی.
هوش مصنوعی: روا مدار که آن ملعون پلید، گستاخانه اسب خود را بتازاند و هرچه بخواهد بکند.
هوش مصنوعی: تو تیزی و توان ذهن مرا میپسندی، اما از دست او حال من مانند افسانهای پریشان و بیاعتبار شده است.
هوش مصنوعی: او چند آدم رند و فرومایه را که مانند خودش پست و بدسرشت بودند، بر من گماشت.
هوش مصنوعی: آنان هرچه از دانش نحو و عروض و شعر و حکمت گفتم، نشنیدند و به آن ارزشی ندادند.
هوش مصنوعی: از مال و مقام دنیا بر تن و وجود من هیچ نشانی، نه رنگی و نه بویی، نبود.
هوش مصنوعی: زیرا جامهای که بر تن داشتم از دیگران بود و خودم مانند حرفی بودم که نشانههایش از بیرون بر آن افزوده شده است.
هوش مصنوعی: جامههایم را گرفتند و به من گفتند که دستار را هم از سرت بردار و به ما بده.
هوش مصنوعی: و گفتند: اگر در پاکی مانند عیسی هم باشی، این دستار که از رشتهٔ مریم نیست که دستنخورده بماند؛ پس آن را هم گرفتند.
هوش مصنوعی: من از بلخ با رنج و سختی و حسرت و اندوه به سرخس رفتم.
هوش مصنوعی: حالم مانند یونس پسر متی بود که با احساس گناه به سوی نینوا و کنار دریا رفت.
هوش مصنوعی: تا وقتی که باز از گنجشک برتر است و روباه در برابر شیر ناتوان و آشکار است،
هوش مصنوعی: آن پلید از جوانی تا پیری مانند گنجشک و روباه ناتوان و زبون باشد.
هوش مصنوعی: و دشمن او همیشه مانند باز و شیر بیشه بر او چیره باشد.
هوش مصنوعی: دوستانش در دوزخ بسوزند و هرکس خیرخواه اوست در دریا غرق شود.
هوش مصنوعی: نفرینی دشنامآمیز و رکیک دربارهٔ خانوادهٔ آن مرد است؛ و شاعر میافزاید که او چنان بیغیرت است که از این رسوایی هم غمی به دل راه نمیدهد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
از تو خالی نگارخانهٔ جم
فرش دیبا فگنده بر بجکم
دانش و خواسته است نرگس و گل
که به یک جای نشکفند به هم
هر که را دانش است خواسته نیست
و آن که را خواسته است دانش کم
از گهر گرد کردن بفخم
نه گهر چید هیچکس نه درم
نیست گشت از هوای خود عالم
جز به مدح تو بر نیارد دلم
حشمتت در جهان فکند آواز
همتت بر فلک نهاد قدم
محمدت را ستوده رای تو جفت
[...]
موکب جشن خاص شاه عجم
اندر آمد به ساحت عالم
چتر میمون ماه پیکر او
سایه گسترده بر بنی آدم
پی آن بر ملک مبارک باد
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.