بیا ساقی آن ارغوانی شراب
به من ده که تا مست گردم خراب
مگر زان خرابی نوایی زنم
خراباتیان را صلایی زنم
مرا خضر تعلیمگر بود دوش
به رازی که نامد پذیرای گوش
که ای جامگیخوار تدبیر من
ز جامِ سخن چاشنیگیرِ من
چو سوسن سر از بندگی تافته
نم از چشمهٔ زندگی یافته
شنیدم که در نامهٔ خسروان
سخن راند خواهی چو آب روان
مشو ناپسندیده را پیشباز
که در پردهٔ کژ نسازند ساز
پسندیدگی کن که باشی عزیز
پسندیدگانت پسندیده نیز
فرو بردن اژدها بیدرنگ
بیَنباشتن در دهان نهنگ
از آن خوشتر آید جهاندیده را
که بیند همی ناپسندیده را
مگوی آنچه دانای پیشینه گفت
که در دُر نشاید دو سوراخ سفت
مگر در گذرهای اندیشهگیر
که از باز گفتن بود ناگزیر
درین پیشه چون پیشوای نوی
کهن پیشگان را مکن پیروی
چو نیروی بکر آزماییت هست
به هر بیوه خود را میالای دست
مخور غم به صیدی که ناکردهای
که یخنی بود هر چه ناخوردهای
به دشواری آید گهر سوی سنگ
ز سنگش تو آسان کی آری به چنگ؟
همه چیز ار بنگری لخت لخت
به سختی برون آید از جای سخت
گهر جُست نتوان به آسودگی
بوَد نقره محتاج پالودگی
کسی کاو بَرَد بر تر و خشک رنج
ز ماهی درم یابد از گاو گنج
خُم نقره خواهی و زرینه تشت
ز خاک عراقت نباید گذشت
ز ری تا دهستان و خوارزم و جَند
نوندی نبینی به جز لور کند
بخاری و خزری و گیلی و کرد
به نانپاره هر چار هستند خرد
نخیزد ز مازندران جز دو چیز
یکی دیو مردم یکی دیو نیز
نروید گیاهی ز مازندران
که صد نوک زوبین نبینی در آن
عراقِ دلافروز باد ارجمند
که آوازهٔ فضل ازو شد بلند
از آن گل که او تازه دارد نفس
عرقریزهای در عراق است و بس
تو نیز آن به ای پیک علوینژاد
که گِرد جهان بر نگردی چو باد
به گوهرکنی تیشه را تیز کن
عروس سخن را شکرریز کن
تو گوهر کن از کانِ اسکندری
سکندر خود آید به گوهر خری
جهانداری آید خریدار تو
به زودی شود بر فلک کار تو
خریدار چون بر دُر آرد بها
نشاید ره بیع کردن رها
چو دریا خَرَد گوهر از کان تنگ
دهد کشتی دُر به یک پارهسنگ
ز دریای او گنج گوهر مپوش
دُری میسِتان گوهری میفروش
میانجی چنان کن برای صواب
که هم سیخ برجا بود هم کباب
چو دلداری خضرم آمد به گوش
دماغ مرا تازه گردید هوش
پذیرا سخن بود شد جایگیر
سخن کز دل آید بود دلپذیر
چو در من گرفت آن نصیحت گری
زبان برگشادم به دُر دری
نهادم ز هر شیوه هنگامهای
مگر در سخن نو کنم نامهای
در آن حیرتآباد بییاوران
زدم قرعه بر نام نامآوران
هر آیینه کز خاطرش تافتم
خیال سکندر درو یافتم
مبین سرسری سوی آن شهریار
که هم تیغزن بود و هم تاجدار
گروهیش خوانند صاحب سریر
ولایت سِتان بلکه آفاقگیر
گروهی ز دیوان دستور او
به حکمت نبشتند منشور او
گروهی ز پاکی و دینپروری
پذیرا شدندش به پیغمبری
من از هر سه دانه که دانا فشاند
درختی برومند خواهم نشاند
نخستین در پادشایی زنم
دم از کار کشورگشایی زنم
ز حکمت برآرایم آنگه سخن
کنم تازه با رنجهای کهن
به پیغمبری کوبم آنگه درش
که خواند خدا نیز پیغمبرش
سه دُر ساختم هر دُری کانِ گنج
جداگانه بر هر دری برده رنج
بدان هر سه دریا بدان هر سه دُر
کنم دامن عالم از گنج پر
طرازی نوانگیزم اندر جهان
که خواهد ز هر کشوری نورهان
دریغ آیدم کاین نگارین نورد
بود در سفینه گرفتار گرد
در دولتی کو؟ کزین دستکار
به دیوار او بر نشانم نگار
پرندی چنین زندهدارش کنم
ز گرد زمین رستگارش کنم
بدین نامه نامور دیر باز
بمانم بر او نام او را دراز
نشستنگهی سازمش زین سریر
که باشد برو جاودان جایگیر
به حرفی مسجل کنم نام او
که ماند درین جنبش آرام او
نه حرفی که عالم ز یادش بَرَد
نه باران بشوید نه بادش برد
به شرطی که چون من در این دستگاه
رسانم سرش را به خورشید و ماه
مرا نیز ازو پایگاهی رسد
به اندازهٔ سر کلاهی رسد
ز خورشید روشن توان جست نور
که شد راه سایه ازین کار دور
غلیواژ را با کبوتر چهکار؟
به باز مَلِک در خور است این شکار
نظامی که نظم دری کار اوست
دری نظم کردن سزاوار اوست
چنان گوید این نامهٔ نغز را
که روشن کند خواندنش مغز را
دل دوستان را بدو نور باد
وزو دیدهٔ دشمنان دور باد
نواگر نوای چکاوک بوَد
چو دشمن زند، تیز ناوک بود
در آن دایره کاین سخن راندهام
درونپرور خویش را خواندهام
که این نامه را نغز و نامی کند
گرامی کُنَش را گرامی کند
چنان برگشاید پر و بال او
که نیکاختری خیزد از فال او
نشاط اندر آرد به خوانندگان
مفرّح رساند به دانندگان
فسردهدلان را درآرد به کار
غمآلودگان را شود غمگسار
نوازش کند سینهٔ خسته را
گشایش دهد کار در بسته را
گرش ناتوانی تمنا کند
خدایش به خواندن توانا کند
وگر ناامیدیش گیرد به دست
به دست آورَد هر امیدی که هست
هر آنچ از خدا خواستم زین قیاس
خدا داد و بر داده کردم سپاس
همایونتر آن شد که این بزمگاه
همایون بود خاصه در بزم شاه



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: در این شعر، گوینده از خضر میآموزد که چگونه داستان بگوید و سازد. او از ساقی شراب میخواهد که به او کمک کند تا در این مسیر مست و خراب شود و نواهایی برای خرابیهای خود بسراید. نصایح خضر شامل این است که در گفتار باید دقت کرد و از ذکر ناپسند پرهیز کرد، زیرا گفتار خوب باعث عزت و محبوبیت میشود. همچنین از سختیهای راه و تلاش برای دست یافتن به گهرهای گرانبها یاد میکند و بر اهمیت نوآوری و غرق نشدن در پیروی از سنتها تأکید میورزد. در نهایت، گوینده با آرمانهایی در مورد حکمرانی و جاودانگی نام خود، به دنیای داستانسرایی میپردازد و از خوانندگان میخواهد که با این سخنها نشاط یابند.
هوش مصنوعی: ای ساقی، بیا و آن شراب ارغوانیرنگ را به من بده تا مست و از خود بیخود شوم.
هوش مصنوعی: شاید از آن بیخودی نغمهای سر دهم و اهل خرابات را به بزم فرا بخوانم.
هوش مصنوعی: دیشب خضر به من رازی آموخت که با گوش ظاهر شنیدنی نبود.
هوش مصنوعی: خضر گفت: ای کسی که از اندیشه و تدبیر من روزی میخوری و از جام سخن من میچشی.
هوش مصنوعی: ای کسی که مانند سوسن آزادهای و سر به بندگی فرود نیاوردهای و از چشمهٔ آب حیات بهره بردهای.
هوش مصنوعی: شنیدهام که میخواهی در کتاب شاهان، یعنی داستان اسکندر، روان و دلنشین مانند آب جاری سخن بگویی.
هوش مصنوعی: به استقبال سخن ناپسند مرو، زیرا ساز را با پردهٔ ناکوک و کج نمینوازند.
هوش مصنوعی: کار پسندیده کن تا عزیز باشی؛ آنچه و آنان که تو برمیگزینی نیز پسندیده خواهند بود.
هوش مصنوعی: بیدرنگ فرو رفتن در کام اژدها و انباشته شدن در دهان نهنگ،
هوش مصنوعی: برای مرد جهاندیده خوشایندتر از دیدن چیز ناپسند است.
هوش مصنوعی: آنچه دانایان پیشین گفتهاند تکرار مکن، چنانکه مروارید را نباید دو بار سوراخ کرد.
هوش مصنوعی: مگر در جاهایی از اندیشه و داستان که بازگفتن سخن پیشینیان ناگزیر باشد.
هوش مصنوعی: در این هنر تو پیشوایی تازهای، پس از سخنوران کهن تقلید مکن.
هوش مصنوعی: چون توان آفریدن معانی بکر و تازه را داری، دست خود را به مضمونهای دستخورده و کهنه آلوده مکن.
هوش مصنوعی: غم شکاری را که هنوز نکردهای مخور، زیرا آنچه نخوردهای همچون خوراک ذخیره برایت باقی میماند.
هوش مصنوعی: گوهر با دشواری در دل سنگ پدید میآید؛ پس تو چگونه آسان میتوانی آن را از سنگ بیرون آوری؟
هوش مصنوعی: اگر همه چیز را جزءبهجزء بنگری، میبینی که از جای سخت با سختی بیرون میآید.
هوش مصنوعی: گوهر را با آسودگی نمیتوان یافت و نقره نیز به گداختن و پالودن نیاز دارد.
هوش مصنوعی: کسی که در دریا و خشکی رنج ببرد، از ماهی درم و از گاو گنج به دست میآورد؛ یعنی رنج همهجا ثمر میدهد.
هوش مصنوعی: اگر خم نقره و تشت زرین میخواهی، نباید از خاک عراق عجم بیرون بروی.
هوش مصنوعی: از ری تا دهستان و خوارزم و جند اسب تیزرو و شایستهای نمیبینی و جز مرکب کند و ناکاره چیزی نیست.
هوش مصنوعی: بخارایی و خزری و گیلانی و کرد، هر چهار برای پارهای نان خوار و کوچکاند.
هوش مصنوعی: از مازندران جز دو چیز برنمیخیزد: مردم دیوخو و خود دیو.
هوش مصنوعی: در مازندران گیاهی نمیروید که صد نوک تیز مانند سر زوبین در آن نبینی؛ یعنی سرزمینی خار و ستیزه است.
هوش مصنوعی: عراق دلافروز گرامی باد که آوازهٔ دانش و فضل از آن بلند شد.
هوش مصنوعی: از آن گلی که نفَس را تازه و خوشبو میکند، گلاب و عرق ناب تنها در عراق یافت میشود. یعنی بوی خوش فضل و هنر راستین را باید در عراق جست.
هوش مصنوعی: خضر به شاعر میگوید: ای پیک بلندگوهر، تو نیز بهتر است مانند باد گرد جهان سرگردان نگردی و در جای خود آرام بگیری.
هوش مصنوعی: تیشهٔ خود را برای کندن گوهر تیز کن و عروس سخن را شیرین و شکرافشان بیارای.
هوش مصنوعی: تو از کان داستان اسکندر گوهر بیرون بیاور تا پادشاهی اسکندرمانند خود برای خریدن این گوهر پیش بیاید.
هوش مصنوعی: فرمانروایی جهاندار خریدار سخن تو خواهد شد و بهزودی کار و آوازهات تا آسمان بالا خواهد رفت.
هوش مصنوعی: هنگامی که خریدار برای مروارید بها میپردازد، نباید از داد و ستد روی گرداند.
هوش مصنوعی: وقتی دریا از کانی کوچک گوهری بخرد، در برابر یک پارهسنگ، کشتیای پر از مروارید میدهد. یعنی بخشش شاه بسیار بیش از بهای سخن است.
هوش مصنوعی: گنج گوهر سخنت را از دریای بخشش او پنهان مکن؛ گوهر سخن بفروش و مروارید پاداش بستان.
هوش مصنوعی: چنان درست و سنجیده میانهروی کن که نه سیخ بسوزد نه کباب؛ یعنی هم حق سخن را نگه دار و هم خشنودی ممدوح را.
هوش مصنوعی: وقتی دلداری و اندرز خضر به گوشم رسید، هوش و اندیشهام تازه شد.
هوش مصنوعی: آن سخن پذیرفتنی بود و در دلم جای گرفت؛ زیرا سخنی که از دل برآید بر دل مینشیند.
هوش مصنوعی: چون آن نصیحت در من اثر کرد، زبان به سخنان دری گوهرمانند گشودم.
هوش مصنوعی: از هر شیوه و سبکی بساطی گستردم، به این امید که در سخن کتابی نو پدید آورم.
هوش مصنوعی: در آن سرگشتگی و تنهایی بییاور، بر نام بزرگان نامدار قرعه زدم تا یکی را برای داستان برگزینم.
هوش مصنوعی: هر آینهای را که از ذهن خود روشن و صیقلی کردم، تصویر اسکندر را در آن دیدم.
هوش مصنوعی: به آن پادشاه سرسری منگر، زیرا هم شمشیرزن بود و هم تاجدار.
هوش مصنوعی: گروهی او را صاحب تخت و گیرندهٔ سرزمینها، بلکه گشایندهٔ همهٔ جهان میدانند.
هوش مصنوعی: گروهی دیگر از دفتر وزیر و دستور خردمندش، فرمان او را به حکمت نوشتند؛ یعنی او را حکیم شمردند.
هوش مصنوعی: و گروهی به سبب پاکی و دینپروریاش، پیامبری او را پذیرفتند.
هوش مصنوعی: من از این سه دانهای که دانایان افشاندهاند، درختی پربار خواهم کاشت.
هوش مصنوعی: نخست از پادشاهی او سخن میگویم و از کشورگشاییاش یاد میکنم.
هوش مصنوعی: سپس سخن را با حکمت او میآرایم و با رنج بسیار، داستانهای کهن را تازه میکنم.
هوش مصنوعی: آنگاه در پیامبری او را میکوبم، زیرا خداوند نیز او را پیامبر خوانده است.
هوش مصنوعی: سه مروارید ساختم که هر یک کانی از گنج است و برای هر بخش جداگانه رنج بردم.
هوش مصنوعی: با آن سه دریا و سه مروارید، دامن جهان را از گنج پر میکنم.
هوش مصنوعی: نقش و طرازی تازه در جهان پدید میآورم که هر سرزمینی خواهان آن باشد و آن را چون ارمغانی نو بخواهد.
هوش مصنوعی: افسوسم میآید که این طومار نقشدار و زیبا (این کتاب) در دفتری گرد و غبارگرفته و فراموششده بماند.
هوش مصنوعی: کجاست درگاه صاحبدولتی که با این هنر دست خود، نقشی بر دیوار کاخ او بنشانم؟ یعنی کتاب را به نام بزرگی کنم.
هوش مصنوعی: چنین پرنیان (سخن) زندهکنندهای را برای او پدید آورم و نام او را از گرد و فراموشی زمین برهانم.
هوش مصنوعی: با این کتاب نامدار و ماندگار، نام او را برای زمانی دراز بر روی آن باقی بگذارم.
هوش مصنوعی: از این تخت سخن برای او جایگاهی بسازم که همیشه بر آن پایدار بنشیند.
هوش مصنوعی: نام او را با حرفی (سخنی) ثبت و استوار کنم تا در میان گردش و دگرگونی جهان، آرامش و ثبات او بماند.
هوش مصنوعی: نه حرفی که جهان آن را از یاد ببرد، و نه حرفی که باران بشوید یا باد پراکندهاش کند.
هوش مصنوعی: به این شرط که من در این کارگاه سخن، سر او را به خورشید و ماه برسانم و بلندآوازهاش کنم.
هوش مصنوعی: و در برابر، از او نیز جایگاه و پاداشی به من برسد، به اندازهٔ کلاهی که شایستهٔ چنین سری است.
هوش مصنوعی: نور را باید از خورشید روشن جست؛ با این کار راه سایهها (کممایگان) بسته شد، یعنی از ممدوح بزرگ باید پاداش خواست نه از فرومایگان.
هوش مصنوعی: زغن را با شکار کبوتر چهکار؟ این شکار شایستهٔ باز شاهی است؛ یعنی این کتاب درخور پادشاه است.
هوش مصنوعی: نظامی که کارش به نظم کشیدن سخن پارسی است، شایسته است که مروارید سخن را به رشته کشد.
هوش مصنوعی: این کتاب نغز را چنان میسراید که خواندنش اندیشه و ذهن را روشن میکند.
هوش مصنوعی: دعا میکند که دل دوستان از این کتاب روشن شود و چشم دشمنان از آن دور بماند.
هوش مصنوعی: اگر نوایش برای دوستان چون آواز دلنشین چکاوک است، هنگامی که دشمن بخواهد آسیب بزند، چون تیری تیز است.
هوش مصنوعی: در این محفل و دایرهای که این سخن را گفتهام، پرورندهٔ جان خود (خدا یا ممدوح) را به یاری خواندهام.
هوش مصنوعی: تا این کتاب را نغز و نامور کند و کسی را که آن را گرامی بدارد، گرامی سازد.
هوش مصنوعی: و چنان بال و پر این کتاب را بگشاید که از فال گرفتن با آن، بخت نیک برآید.
هوش مصنوعی: به خوانندگان شادی بدهد و به دانایان مایهٔ نشاط و دلگشایی برساند.
هوش مصنوعی: دلمردگان را به جنبوجوش آورد و غمگسار اندوهگینان شود.
هوش مصنوعی: سینهٔ زخمی و دلآزرده را نوازش کند و کار بسته را گشایش دهد.
هوش مصنوعی: اگر ناتوانی آرزوی آن را داشته باشد، خدا با خواندن آن به او توانایی بدهد.
هوش مصنوعی: و اگر ناامیدی گریبانش را گرفته باشد، با خواندن آن به هر امیدی که هست برسد.
هوش مصنوعی: هر چه از این گونه از خدا خواستم، خدا عطا کرد و من بر آنچه داد سپاس گفتم.
هوش مصنوعی: خجستهتر آن شد که این بزم سخن، بهویژه در بزم پادشاه، فرخنده و مبارک باشد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۲ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.