عالم جسمانی بر آنست که هر رکنی از رکنهای طبایع همپهلو شده است بارکنی دیگر که میان ایشان هر دو ماننده است برویی از رویها، چنانک از آب با خاک همپهلو شده اند و با یکدیگر آمیخته اند بدان ماننده یی که با یکدیگر دارند اندر سردی، همچنین باد و آب هم همپهلو اند بدانچ میان ایشان انبازی است اندر تری و آتش از باد همی نیرو یابد بدان مانند که میان ایشانست اندر گرمی، و هر یکی ازین طبایع با مانند خویش قرار گرفته اند و صلاح از میان ایشان پدید آمده است، اگر آب از خاک جدا ماند از هر دو جدا جدا جز فساد چیز نیاید و نفع از هر دو باطل شود و چون حال عالم بدین جمله بود تا صلاح اندر خلق بسبب ایشان پدید آید، انبیا علیهم السلام شریعت را تالیف کردند بر مثال صورت مردم ظاهر او همه مخالف و پراگنده از عبارتهای گوناگون و همه مخالف یکدیگر همچنانک حواس مردم از بینایی و شنوایی و گویایی همی مخالف یکدیگرند و باطن شریعت همه یکی مقصود و اشارت بیک تن بود اندر عالم که راهنمای خلق او باشد، همچنانک باطن مردم یکی بود- نفس- که این حواس کارهای مخالف خویش همه پیش او همی برند براستی، تا خردمندان بدانند که پیغمبران علیهم السلام فرستادگان آفریدگار عالم اند که تالیف شریعت ایشان بمانند آفرینش خدای است. پس نخست حکمت اندر نهاد شریعت این بود.
و دیگر حکمت اندر تالیف شریعت بظاهرهای مخالف آن بود که چون پیغامبران علیهم السلام مرین خلق را مخالف یافتند اندر طبایع ایشان و نفوس مردمان فریشتگان بودند اندر حد قوت و بظاهر اندر فعل دیوان بودند، ایشان علیهم السلام شریعت را همچنان نهادند بظاهر همه مخالف و مانند سخن بیهوشان و بباطن راه نمای سوی فریشتگی، تا چون شریعت مانند خلق آمد آن مانندی که میان شرایع و میان خلق اوفتاد اندرین روی که گفتیم خلق بر آن قرار گرفت بر مثال طلسمها که دانایان کرده اند اندر شهرها از بهر زیان گزندگان از پشه و مار و کژدم و جز آن و هر طلسمی که بکرده اند صورتی کرده اند از آهن یا از مس یا جز آن مانند مار یا پشه یا کژدم یا جز آن، مران نوع گزنده را بدان صورت که اندران شهر نهاده اند بسته کرده اند و آن گزندگان بر آن صورت آرمیده اند، و رنج از شهر برخاسته است چنانک بشهر مرو پشه نباشد و وقتی از دیوار کهن دژ مرو برجی فرود آمد وزان برج خنبره یی بیرون آمد اندرو پشه رویین نهاده چون مر آنرا بیرون کردند پشه بشهر اندر آمد و مردمان را رنجه کرد، و بشام شهریست مر آنرا معزه النعمان خوانند، چون از حلب سوی طرابلس روی بر راه «معره» است و چون از دروازه شهر اندر شوی بر راه ستونی سنگین است بر پای کرده بلند بر سر آن ستون صورت کژدمی است بزرگ از سنگ تراشیده و مر آن صورت را بر سر آن ستون استوار کرده مر آنرا دیدم گفتند مردمان آن شهر «که این طلسمی است کز قدیم باز اینجا نهاده است و بدین شهر کسی کژدم ندید است، و اگر از بیرون شهر کژدمی بگیرد و بشهر اندر آرد و رها کند آن کژدم تا از شهر بیرون نشود نیارامد، پس پیغامبران علیهم السلام مر شریعت را برابر فساد کن ساختند، تا فساد مفسدان را بشریعت از خلق بازداشتند و ایشان را آرام دادند،وگرنه چنین کردندی جاهلان امت مر دانایان را تباه کردندی و فساد عالم بودی از آن و این سیاستی نیکو بود از پیامبران علیهم السلام مر امت را و شریعت اندر میان خلق امروز بر مثال آن صورت است که فساد بدان صورت از خلق بریده شده است.
و دیگر آنست را که اندر کار بستن شریعت مردم را راست کردن است بر صلاح و خیر، و کار بستن شریعت مران قوت را کز نفس نگاهبان و زنده دار جسد است و هم بدان منزلت است که اقرار دادن بشهادت مران قوت راست کز نفس بر زبان موکل است، و بجای دانش است مران قوت را کز نفس قرارگاه اودل است، و بر هر قوتی از قوتهای نفس انسانی مر خدای را تعالی طاعتی است بر، اندازه توانایی آن قوت، از طاعت خدای تعالی که او را توانایی آنست، چنانک خدای تعالی گوید، قوله: «لا یکلف الله نفسا الا وسعها» گفت: خدای نفرماید هیچکس را جز آنک توانائی او آنست.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: ناصرخسرو در این بخش حکمتهای گوناگون بودن ظاهر شریعت را شرح میدهد. نخست شریعت را به آمیزش عناصر و به پیکر انسان مانند میکند که ظاهرش گوناگون و باطنش یکی است و به یک راهنمای خلق اشاره دارد. سپس شریعت را به طلسمهایی چون پشهٔ رویین مرو و کژدم سنگی معرّةالنعمان تشبیه میکند که فساد تبهکاران را بازمیدارد. در پایان میگوید هر نیروی نفس انسان به اندازهٔ توانش طاعتی ویژه دارد.
هوش مصنوعی: در جهان جسمانی هر عنصر در کنار عنصری قرار گرفته که در یک صفت با آن شریک است: آب و خاک در سردی، باد و آب در تری، و آتش از باد در گرمی نیرو میگیرد. از همنشینی آنها صلاح پدید میآید و اگر جدا شوند جز فساد چیزی نمیماند. پیامبران نیز شریعت را مانند پیکر انسان ساختند: ظاهرش پراکنده و گوناگون است، چنانکه حواس انسان با هم فرق دارند، ولی باطنش یک مقصود دارد و به یک راهنمای خلق اشاره میکند، چنانکه باطن انسان یک نفس است. این نخستین حکمت شریعت است و نشان میدهد ساختن شریعت همانند آفرینش خداست.
هوش مصنوعی: حکمت دوم این است که پیامبران دیدند مردم در طبع گوناگوناند؛ جانشان در توان فرشته است ولی در کردار ظاهر به دیوان میمانند. پس شریعت را در ظاهر گوناگون و حتی شبیه سخن بیخردان، و در باطن راهنمای فرشتهخویی نهادند تا مردم با آن آرام گیرند؛ مانند طلسمهایی که دانایان برای دفع حشرات و جانوران گزنده میسازند. نویسنده نمونه میآورد: در مرو پشه نبود تا آنکه از برج فروریختهٔ کهندژ خمرهای با پشهٔ رویین بیرون آوردند و پشه به شهر آمد؛ و در معرّةالنعمان شام، خود ستونی با تندیس سنگی کژدم دیده که مردم میگفتند طلسم است و در آن شهر کژدم نمیماند. پیامبران نیز شریعت را در برابر تبهکاران نهادند تا فسادشان را از مردم بازدارند، وگرنه نادانان دانایان را نابود میکردند.
هوش مصنوعی: حکمت دیگر آن است که به کار بستن شریعت مردم را به نیکی و صلاح راست میکند. عمل به شریعت سهم آن نیروی نفس است که نگهبان و زندهدارندهٔ تن است، اقرار به شهادت سهم نیرویی است که بر زبان گماشته شده، و دانش سهم نیرویی است که جایگاهش دل است. برای هر نیروی نفس انسان، به اندازهٔ توانش، طاعتی برای خدا هست؛ چنانکه خدا فرموده هیچ کس را جز به اندازهٔ توانش تکلیف نمیکند.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.