گروهی از مردمان گویند که ایزد تعالی بهر مکانی هست و هیچ جای ازو خالی نیست و مر هیچ جای ازو پوشیده نیست و چنان همی دانند که این توحید است و نفی صفات ناستوده است از خدای ما گوئیم که آنچه بهر مکانی هست و هیچ جای ازو خالی نیست و هیچ جای ازو پوشیده نیست آن طبیعت است و عبارت آن طبیعت بدو سخن کشد: یکی قوت فاعله یعنی کار کن، و دیگر ابتدا حرکت و هر کدام از این دو را بگیری هیچ مکان از ایشان خالی نیست، از بهر آنکه مکان و زمان که صورت از ایشان و اندر ایشان پدید آید بوقت صورت کردن چیز اندر نفس بقوت عقل از قوت فاعله و آغاز حرکت خالی نباشد، و نفس و عقل خالی اند از مکان صورت کرده، و مکان خالی نیست از قوت فاعله، اعنی کار کن و آغاز جنبش، چون مکان ازین دو حال خالی نشاید بودن چگونه روا باشد که مبدع حق بمکان حاجتمند بدین دو چیز اندر باشد، سپس از انک عقل و نفس که آفریدگان خدایند از مکان و زمان بی نیازند، و از بهر آنک گفتیم که مکان از قوت فاعله و آغاز جنبش خالی نیست که هر مکانی را حال کردنده است باختلاف احوال از گرما و سرما و تاریکی و روشنایی و تنگی و فراخی و جز آن، و گشتن احوال از قوت گرداننده احوال پدید آید و آن قوه فاعله باشد، و نیز از جنبش باشد گشتن احوال، و گر جنبش نبودی گشتن احوال نبودی، و چون حال مکان کردنده بود از جنبش خالی نبود و همچنین قوت فاعله بدانچ پدید آرد اندر هر مکانی که از گشتن حالها و پدید آمدن جانوران گواهی همی دهد که او بهر مکان حاضرست،و مثال دهیم مر این سخن را چنانک گوئیم: هرگاه توهم کنیم که بعضی از هواء مکان شد بخاری را کز آب برخاست و بر هوا رفت و جای گرفت و آن بخار متمکن شد چاره نیست از صورت کردن قوت فاعله اندران بخار مکان گیر، از آنک اگر بقوت آفتاب آن بخار بگذارد بقوت فاعله گذارد، و گر حرکت کند بقوت فاعله کند ببرتر شدن یا بفروتر آمد پس درست کردیم که طبیعت است آنچه او بهمه مکانها حاضرست و نفس و عقل از مکان برتر است، از بهر آنک نفش و عقل تمام اند و تمام را بمکان حاجت نباشد و طبیعت آنک نگاهبان مکان است چون آتش جوهر او و جوهر هوا از مکان کناره را نگاه دارند و جوهر آب و جوهر خاک میانه مکان نگاه دارند، و گر این گوهر نگاه داشته نبودی بنگاهبانی طبیعت آسمانها و زمین تباه شدندی، و ایزد تعالی حکمت خویش باطل کرده بودی پس گوئیم که طبیعت حدی است از حدود عقل که او شریفتر آفریده است از آفریدگان ایزد تعالی و اوست که بهر مکانی هست و ایزد تعالی بزرگوارتر از آنست که او را بمنزلت طبیعت شاید گفتن، تبارک اسمه و تعالی جده.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: ناصرخسرو در این بخش از خوان الاخوان این باور را رد میکند که خدا در همهٔ مکانها حاضر است. او استدلال میکند که آنچه در هر مکانی حاضر است طبیعت است، یعنی نیروی کارکننده و آغاز حرکت، که دگرگونی حالات مکان و نگهداری عناصر و پیدایش جانوران از آن است. چون عقل و نفس که آفریدهاند خود از مکان بینیازند، آفریدگار به طریق اولی از مکان برتر است و نسبتدادن حضور مکانی به او یعنی همپایهکردن او با طبیعت.
هوش مصنوعی: گروهی میگویند خدا در همهجا حاضر است و هیچ مکانی از او خالی و پنهان نیست، و این را توحید و پاککردن خدا از صفات ناپسند میپندارند. نویسنده پاسخ میدهد که آنچه در همهجا حاضر است «طبیعت» است که دو جنبه دارد: نیروی کارکننده و آغاز حرکت. هر مکانی حالاتش دگرگون میشود، مانند گرما و سرما و تاریکی و روشنی و تنگی و فراخی، و این دگرگونی از نیروی کارکننده و حرکت پدید میآید؛ چنانکه بخاری که از آب برمیخیزد و در هوا جا میگیرد، گداختن و بالا و پایین رفتنش با نیروی کارکننده است. عقل و نفس که آفریدهٔ خدایند چون کاملاند به مکان و زمان نیازی ندارند، پس روا نیست که آفرینندهٔ آنها نیازمند مکان باشد. طبیعت نگهبان مکان است: آتش و هوا کرانهها را نگه میدارند و آب و خاک میانه را، و اگر این نگهبانی نبود آسمانها و زمین تباه میشدند. پس طبیعت مرتبهای از مراتب عقل است که در همهجا هست، و خدا برتر از آن است که او را همپایهٔ طبیعت بدانند.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.