بدانکه این سوره چهار هزار و هشتصد و دو حرف است و هزار و هشتصد و چهل کلمه و صد و هژده آیت بعدد کوفیان، جمله بمکه فرو آمد، و درین سوره دو آیت منسوخ است: یکی «فَذَرْهُمْ فِی غَمْرَتِهِمْ حَتَّی حِینٍ» بآیت سیف منسوخ است دیگر. «ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَةَ» این قدر از آیت منسوخ است بآیت سیف و باقی آیت محکم، و در فضیلت سوره ابیّ بن کعب روایت کند
قال قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة المؤمنون بشّرته الملائکة بالروح و الرّیحان و ما تقرّ به عینه عند نزول ملک الموت.
و عن عروة بن الزبیر عن عبد الرحمن بن عبد القاری قال سمعت عمر بن الخطاب یقول: کان اذا نزل علی رسول اللَّه (ص) الوحی یسمع عند وجهه کدویّ النحل فمکثنا ساعة.
و فی روایة فنزل علیه یوما فمکثنا ساعة فاستقبل القبلة و رفع یدیه و قال اللّهم زدنا و لا تنقصنا و اکرمنا و لا تهنّا و اعطنا و لا تحرّمنا و آثرنا و لا تؤثر علینا و ارضنا و ارض عنّا، ثم قال لقد انزلنا علینا عشر آیات من اقامهنّ دخل الجنّة، ثم قرأ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ عشر آیات.
قوله: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» قد فی اللغة لتزیین الکلام و تحسینه، و قیل هو حرف تأکید، و قال المحققون، معنی قد تقریب الماضی من الحال، یدلّ علی انّ الفلاح قد حصل لهم و هم علیه فی الحال، و هذا ابلغ فی الصفة من تجرید ذکر الفعل، و معنی الفلاح نیل المأمول و النجاة من المحذور. و قال ابن عباس: الفلاح البقاء و النجاح، و معنی الآیة قد سعد المصدّقون بالتوحید و نالوا دوام البقاء فی الجنّة.
و عن ابن عباس قال قال رسول اللَّه: «لمّا خلق اللَّه جنّة عدن خلق فیها ما لا عین رأت و لا اذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر.
ثمّ قال لها تکلمی، قالت قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ثلاثا، ثمّ قالت انا حرام علی کلّ بخیل و مراء.
«الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ» الخشوع فی الصّلاة غض الطرف و ضبط السرّ و تسکین الاطراف. معنی خشوع در نماز آنست که سر در پیش افکند متواضع وار دست بر یکدیگر نهاده زبر سینه و چشم فرا موضع سجود داشته، مصطفی پیش از نزول این آیت براست و چپ نگاه کردی در نماز و بآسمان نظر کردی، پس از آن که این آیت فرو آمد سر در پیش افکند و نیز التفات نکرد. ابو هریره گفت. یاران رسول هم چنان بآسمان نظر داشتند در نماز و رسول (ص) ایشان را از آن باززد و نهی کرد.
قال النبی: «لا یزال اللَّه عز و جل مقبلا علی العبد ما کان فی صلاته ما لم یلتفت فاذا التفت اعرض عنه.
و عن عائشة قالت: سألت رسول اللَّه عن الالتفات فی الصّلاة فقال: هو اختلاس یختلسه الشّیطان من صلاة العبد.
و عن ابی هریره قال قال رسول اللَّه: «انّ العبد اذا اقام الی الصّلاة فانّه بین عینی الرّحمن عزّ و جل فاذا التفت قال له الرّب الی من تلتفت الی من هو خیر لک منّی ابن آدم اقبل الیّ فانا خیر ممّن تلتفت الیه.
علما گفتند اگر در مکه باشد مستحبّ است او را بخانه کعبه نگرستن اگر چه در نماز بود. و قال عطاء: الخشوع فی الصّلاة ان لا تعبث بشیء من جسدک فیها
فانّ النبی علیه السلام أبصر رجلا یعبث بلحیته فی الصّلاة فقال: لو خشع قلب هذا الخشعت جوارحه.
و قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «اذا قام احدکم الی الصّلاة فلا یمسح الحصا فإن الرّحمة یواجهه».
و قال بعضهم حقیقة الخشوع فی الصّلاة جمع الهمة لتدبّر افعال الصّلاة و اذکارها، و اصل الخشوع فی اللغة الخضوع و التواضع من قوله: «وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً».
«وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» قال ابن عباس: عن الشّرک. و قال الحسن.
عن المعاصی. و قال الزجّاج: کلّ باطل و لهو و ما لا یحمل من القول و الفعل، و قیل یعنی عن معارضة الکفّار بالشتم و السّب معرضون. قال اللَّه تعالی: «وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً» ای اذا سمعوا الکلام القبیح اکرموا انفسهم عن الدخول فیه، و قیل هو مجالس المبتدعین.
«وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ» ای للزکاة الواجبة مؤدّون فعبر عن التأدیة بالفعل لانّه فعل، و قیل الزکاة هاهنا هو العمل الصّالح، یعنی و الّذین هم للعمل الصّالح فاعلون.
قال امیّة: المطعمون الطّعام فی السنة الازمة، و الفاعلون للزکوات، و یقال هذه اللّام لام العلة و المعنی یفعلون ما یفعلون للزّکوة ای لیصیروا عند اللَّه ازکیاء.
«وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ» الفرج اسم یجمع سوأة الرّجل و المرأة.
و حفظ الفرج التعفف عن الحرام، «إِلَّا عَلی أَزْواجِهِمْ» یعنی لا یطلقونها الّا علی ازواجهم و قیل «علی» هاهنا بمعنی من، و «ما» بمعنی من ای یحفظونها الّا من الازواج و الاماء. و دلّ الکتاب و السنّة و اجماع الفقهاء انّ ملک الیمین هاهنا هم الاناث دون الذّکور و الآیة فی الرّجال خاصة بدلیل قوله: «أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ» و المرأة لا یجوز لها استمتاع بفرج مملوکها. «فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ» یعنی یحفظ فرجه الّا من امرأته او امته فانّه لا یلام علی ذلک و انّما لا یلام فیهما اذا کان علی وجه اذن فیه الشرع دون الإتیان فی غیر المأتی و فی حال الحیض و النفاس فانّه محظور و هو علی فعله ملوم. و العبد و الامة یسمیان ملک الیمین دون العقار و الدّار.
«فَمَنِ ابْتَغی وَراءَ ذلِکَ» ای من التمس و طلب سوی الازواج و الولاید المملوکة «فَأُولئِکَ هُمُ العادُونَ» الظالمون المتجاوزون من الحلال الی الحرام حرّمت هذه الآیة کلّ مأتی فی الدّنیا الّا ما کان من زوج او جاریة، سئل مالک بن انس عن الاستمناء بالید فدلّ علی تحریمه بهذه الآیة. و قال ابن جریح: سألت عطاء عنه فقال: مکروه، سمعت انّ قوما یحشرون و ایدیهم حبالی فاظن انّهم هؤلاء. و عن سعید بن جبیر قال: عذّب اللَّه امّة کانوا یعبثون بمذاکیرهم.
«وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ» قرأ ابن کثیر لامانتهم علی التّوحید هاهنا و فی المعارج لقوله: «وَ عَهْدِهِمْ»، و قرأ الباقون لِأَماناتِهِمْ بالجمع لقوله: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ». و اعلم انّ الامانة ثلاث: اولیها الطّاعة و الدّین و هو قوله تعالی: «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ»، و الامانة ما ائتمنت علیه من مال او حدیث.
و فی الحدیث عن النبی انه قال: اذا حدّثک الرّجل بحدیث فالتفت فهو امانة، و النساء عند الرّجال امانة.
و فی الخبر: «اخذتموهنّ بامانة اللَّه».
و امّا العهود فکثیرة مواثیق اللَّه علی عباده عهود و اوامره ایّاهم عهود، و النذور و المواعید و الذمم عهود، و العقود بین النّاس عهود، و عهود الصّحبة عهود، و منه قول الشّاعر:
لا کان هذا العهد آخر عهدنا
بکم و لا کان الزّبال زوالا
«وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ» اصل الرّعی فی اللغة القیام باصلاح ما یتولّاه من الامور، و ذلک معنی
قوله صلّی اللَّه علیه و سلّم: «کلّکم راع و کلّکم مسئول عن رعیّته».
«وَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلَواتِهِمْ یُحافِظُونَ» قرأ حمزة و الکسائی صلوتهم علی التّوحید، و قرأ الآخرون صَلَواتِهِمْ علی الجمع لانّها خمس لا یجوز الاخلال بواحدة منها، و معنی المحافظة المداومة علی حفظها و مراعاة اوقاتها و اتمام رکوعها و سجودها و اعاد ذکر الصّلاة و قد ذکرها فی اوّل السورة تاکیدا لحفظ الصّلاة، و قیل لانّ الخشوع فیها غیر المحافظة علیها فتبیّن بتلک الآیة وجوب الخشوع و بهذه الآیة وجوب المحافظة علیها، و قیل یرید هاهنا التطوع. «أُولئِکَ» یعنی اهل هذه الصفة، «هُمُ الْوارِثُونَ» یرثون منازل اهل النّار من الجنّة.
روی عن ابی هریرة قال رسول اللَّه (ص): «ما منکم من احد الّا و له منزلان، منزل فی الجنّة و منزل فی النّار فان مات و دخل النّار ورث اهل الجنّة منزله و ذلک قوله: «أُولئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ» و قال مجاهد. لکلّ واحد منزلان منزل فی الجنّة و منزل فی النّار، فامّا المؤمن فیبنی منزله الّذی له فی الجنّة و یهدم منزله الّذی فی النّار، و امّا الکافر فیهدم منزله الّذی فی الجنّة و یبنی منزله الّذی فی النّار. و قیل معنی الوراثة انّه یؤل امرهم الی الجنّة کما یؤل امر المیراث الی الوارث. و قیل لانّ الوراثة اقوی سبب یقع فی ملک الشیء لا یتعقّبه ردّ و لا فسخ و لا نقض و لا اقالة.
«الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِیها خالِدُونَ» الفردوس البستان یجمع محاسن النبات و الاشجار، و العرب تسمّی البستان الّذی فیه الکرم فردوسا، و قیل اصله رومیّ عرّب و هو البستان الّذی فیه الاعناب بالرومیّة، و قال عکرمة: هو الجنّة بلسان الحبشة، و قال قتاده: الفردوس ربوة الجنّة و اوسطها و افضلها و ارفعها، قال النبی (ص): «اذا سألتم اللَّه فسألوه الفردوس فانّه اوسط الجنّة و اعلی الجنّة و فوقه عرش الرّحمن و منه تفجر انهار الجنّة.
و قال کعب: لیس فی الجنان جنّة اعلی من جنّة الفردوس فیها الآمرون بالمعروف و النّاهون عن المنکر.
و روی انّ اللَّه تعالی لمّا خلق الفردوس قال لها تزیّنی فتزیّنت، ثم قال لها تکلّمی، فقالت طوبی لمن رضیت عنه.
و روی انّ اللَّه تعالی بنی جنة الفردوس بیده ثم قال و عزّتی و جلالی لا یدخلها مدمن خمر و لا دیّوث
، و روی انّ اللَّه بنی الجنة الفردوس لبنة من ذهب و لبنة من فضة، و جعل حبالها المسک الاذفر
و فی روایة اخری کنس جنة الفردوس بیده و بناها لبنة من ذهب مصفی و لبنة من مسک مدراء، و غرس فیها من حید الفاکهة و جید الرّیحان.
«وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ» فی الانسان هاهنا قولان احدهما انّه عام فی بنی آدم و هو اسم الجنس یقع علی الواحد و الجمع. «مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ» قال ابن عباس: السلالة صفوة الماء، و قال مجاهد: منی ابن آدم، و قال عکرمة: هو الماء سل من الظهر، و العرب تسمّی النطفة سلالة و الولد سلیلا و سلالة لانّهما مسلولان منه. قوله: «مِنْ طِینٍ» یعنی من آدم لانّه خلق منه، و تقدیره خلقنا بنی آدم من نطفة آدم، و القول الثانی انّ الانسان یرید به آدم، و السلالة کلّ لطیف استخرج من کثیف، و قیل السلالة ما یخرج بین الاصبعین من الشیء اذا عصّر، و قیل السلالة صفوة الشیء الّتی تخرج منه کانّها تسل منه، و المعنی خلقنا آدم من تربة سلّت و نزعت من طین، ای من هاهنا و هاهنا، و قیل اخذت قبضة من الارض و اجمعوا علی انّ اللَّه عزّ و جل خلق آدم من تراب، و اختلفوا فی حواء، و الجمهور علی انها خلقت من ضلع من اضلاعه، و قیل خلقت من بقیة طین آدم.
«ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِی قَرارٍ مَکِینٍ» ای جعلنا نسله، فحذف المضاف و اقیم المضاف الیه مقامه لانّ آدم لم یصیر نطفة، و المعنی خلقنا نسله من نطفة، و مثله قوله: «ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِینٍ». معنی قول اوّل آنست که فرزند آدم را از آبی صافی آفریدیم سلالهای روشن که از پشت آدم بیرون آمده، و معنی قول دوم آنست که آدم را از قبضهای خاک آفریدیم از همه روی زمین بر گرفته سلالهای لطیف از خاکی کثیف بدر آورده و با صفا برده پس ازو نسل او نطفهای کردیم در آرامگاهی استوار بجایی یعنی رحم المرأة. و قیل «جَعَلْناهُ» ای جعلنا الانسان بعد کونه فی ظهر ابیه و لا یسمّی نطفة الا بعد ان یخرج من الرّجل، و قیل معناه جعلنا السّلالة.
«نُطْفَةً فِی قَرارٍ مَکِینٍ» القرار مصدر قرّ یقر قرارا ثم یسمّی الموضع الّذی یقر فیه قرارا، و قوله: «مَکِینٍ» ای حصین منیع ای مکّن لاستقراره فیه الی التّمام «ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً» ای صیّرنا النطفة البیضاء علقة حمراء، و العلقة القطعة من الدم. «فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً» ای احلناها و صیّرناها مضغة من اللّحم مقدار ما یمضغ، «فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً» ای احلناها و صیّرناها عظاما. «فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً» انبتنا علیها اللّحم فصار لها کاللباس، قرأ ابن عامر و ابو بکر و عاصم عظما، فکسونا العظم علی التّوحید فیهما، و الوجه انّ العظم اسم جنس یؤدی معنی الجمع، کما یقال اهلک الانسان الدّینار و الدرهم، و قرأ الآخرون عِظاماً. فَکَسَوْنَا الْعِظامَ بالالف فیهما علی الجمع لانّه اذا کان التّوحید فی هذا الموضع محمولا علی الجمع فلفظ الجمع به اولی، و لانّ الانسان ذو عظام کثیرة، و قیل معناه فکسونا العظم لحما و عصبا و عروقا و قد تمّ الجسم و لیس حیوانا حتی یجعل اللَّه فیه الروح و هو قوله: «ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ» یرید به نفخ الروح فیه، و قال الحسن: ای جعلناه ذکرا او انثی بعد ان لم یکن، و عن ابن عباس انّه قال: «انّ ذلک تصریف احواله بعد الولاد من الاستهلال الی الارتضاع، الی القعود الی القیام، الی المشی الی الفطام، الی ان یأکل و یشرب الی ان یبلغ الحلم و یتقلّب فی البلاد الی ما بعدها من احوال الاحیاء فی الدّنیا. «فَتَبارَکَ اللَّهُ» ای استحق التعظیم و الثناء بانّه لم یزل و لا یزال، و هو من البروک و هو الثبوت. «أَحْسَنُ الْخالِقِینَ» ای المصوّرین و المقدّرین، و الخلق فی اللغة التقدیر، قال مجاهد: تصنعون و یصنع اللَّه و اللَّه خیر الصّانعین و احسن الصّانعین، یقال رجل خالق ای صانع، و قال ابن جریح: انّما جمع الخالقین لانّ عیسی (ع) کان یخلق کما قال تعالی: «أَنِّی أَخْلُقُ لَکُمْ مِنَ الطِّینِ» فاخبر اللَّه عن نفسه انّه احسن الخالقین.
روی انّ عمر کان حاضرا فلمّا سمع الآیة قال فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ فوافق قراءته وحی جبرئیل، فقال النبی: هکذا انزل، و یقال کان قائل هذا الکلام معاذ بن جبل.
و روی عن ابن عباس قال: کان عبد اللَّه بن ابی سرح یکتب هذه الآیة لرسول اللَّه (ص) فلما انتهی الی قوله: «خَلْقاً آخَرَ» عجب من تفصیل خلق الانسان فقال، فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ، فقال النبی اکتب هکذا انزلت
، فشک عند ذلک و قال ان کان محمّد صادقا یقول انّه یوحی الیه فقد اوحی الیّ کما یوحی الیه، و ان قال من ذات نفسه فقد قلت مثل ما قال فکفر باللّه، و قیل هذه الآیة غیر صحیحة لانّ ارتداده کان بالمدینة و هذه السّورة مکیّة «ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذلِکَ» ای بعد الخلق، و قیل بعد ما ذکرنا من امرنا، «لَمَیِّتُونَ» ای صائرون الیه فنزل منزلة الکائن اذ لا بدّ من کونه، و یقال المیّت بالتّشدید و المائت الّذی لم یمت بعد و سیموت، و المیت بالتخفیف من مات، و لذلک لم یجرّ التخفیف هاهنا کقوله: «إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَیِّتُونَ».
«ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ تُبْعَثُونَ» تحیون بعد الممات للحساب و الجزاء.
فکن حدیثا حسنا سائرا
کلّ الی الغایة محثوث
و المرء موروث و مبعوث.
فانّما النّاس احادیث.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر «النوبة الثانیة» به تفسیر سوره مؤمنون و مراحل آفرینش انسان میپردازد. در این شعر به ویژگیهای مؤمنان و فضایل سوره اشاره میشود و به تأکید بر لزوم خشوع در نماز، حفظ عفت، و ادای حقوق و امانتها پرداخته میشود. همچنین خلق انسان از نطفه و مراحل تحول او تا روز قیامت بیان میشود. در نهایت، به این نکته اشاره میشود که زندگی انسانها به روایتها و تاریخ آنها وابسته است و در روز قیامت همهی آنان برای حساب و کتاب برانگیخته خواهند شد.
هوش مصنوعی: این سوره ۴۸۰۲ حرف، ۱۸۴۰ کلمه و به شمارش کوفیان ۱۱۸ آیه دارد و همهاش در مکه نازل شده است. دو آیه در آن منسوخ است: «آنان را در غفلتشان تا مدتی رها کن» که با آیهٔ شمشیر (حکم جهاد) نسخ شده، و بخشی از آیهٔ «بدی را با آنچه نیکوتر است دفع کن» که آن هم با آیهٔ شمشیر نسخ شده و باقی آن پابرجاست. ابیّ بن کعب دربارهٔ فضیلت این سوره روایتی نقل میکند.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: هر کس سورهٔ مؤمنون را بخواند، هنگام آمدن فرشتهٔ مرگ، فرشتگان او را به آسایش و رزق خوش و آنچه چشمش را روشن کند مژده میدهند.
هوش مصنوعی: عمر بن خطاب گفته است: هنگامی که وحی بر پیامبر نازل میشد، نزدیک چهرهٔ او صدایی مانند وزوز زنبور عسل شنیده میشد؛ پس ما ساعتی درنگ کردیم.
هوش مصنوعی: در روایتی دیگر آمده که روزی وحی بر او نازل شد و پس از درنگی، رو به قبله کرد و دست برداشت و دعا کرد: خدایا بر ما بیفزا و از ما مکاه، ما را گرامی بدار و خوار مکن، به ما ببخش و محروممان مکن، ما را برتری ده و دیگران را بر ما برتری مده، ما را خشنود کن و از ما خشنود باش. سپس فرمود: ده آیه بر ما نازل شد که هر کس آنها را برپا دارد به بهشت میرود، و ده آیهٔ آغاز «قد افلح المؤمنون» را خواند.
هوش مصنوعی: در «قد افلح المؤمنون» برخی واژهٔ «قد» را برای آراستن کلام و برخی برای تأکید دانستهاند؛ اهل تحقیق گفتهاند «قد» گذشته را به حال نزدیک میکند و نشان میدهد رستگاری برای مؤمنان حاصل شده و هماکنون در آناند، و این رساتر از ذکر فعل تنهاست. فلاح یعنی رسیدن به آرزو و رهایی از آنچه از آن بیم دارند؛ ابن عباس فلاح را ماندگاری و کامیابی دانسته و معنای آیه را این گفته که باورکنندگان توحید سعادتمند شدند و به جاودانگی در بهشت رسیدند.
هوش مصنوعی: ابن عباس از پیامبر نقل میکند: چون خدا بهشت عدن را آفرید، در آن چیزهایی آفرید که نه چشمی دیده، نه گوشی شنیده و نه به دل هیچ انسانی گذشته است.
هوش مصنوعی: سپس خدا به بهشت فرمود سخن بگو؛ بهشت سه بار گفت «مؤمنان رستگار شدند»، و آنگاه گفت: من بر هر بخیل و ریاکاری حرامم.
هوش مصنوعی: در تفسیر «آنان که در نمازشان فروتن و خاشعاند»: خشوع در نماز یعنی فروانداختن چشم، نگهداشتن دل و آرام داشتن اعضا؛ یعنی نمازگزار فروتنانه سر به زیر افکند، دستها را روی سینه بر هم نهد و نگاهش به جای سجده باشد. پیامبر پیش از نزول این آیه در نماز به چپ و راست و آسمان مینگریست و پس از آن سر به زیر افکند و دیگر به اطراف ننگریست؛ ابوهریره گفت یاران نیز در نماز به آسمان مینگریستند و پیامبر آنان را از این کار نهی کرد.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: تا بنده در نماز است و به این سو و آن سو روی نگرداند، خدا به او رو دارد؛ و چون روی بگرداند، خدا از او روی برمیگرداند.
هوش مصنوعی: عایشه گفت از پیامبر دربارهٔ رویگرداندن در نماز پرسیدم؛ فرمود: این دزدی و ربودنی است که شیطان از نماز بنده میرباید.
هوش مصنوعی: ابوهریره از پیامبر نقل میکند: بنده چون به نماز میایستد، در برابر چشم خدای رحمان است؛ اگر روی بگرداند، پروردگار به او میگوید: به که رو میکنی؟ به کسی بهتر از من؟ ای فرزند آدم، به من روی آور که من از آن کس که به او رو میکنی بهترم.
هوش مصنوعی: عالمان گفتهاند اگر نمازگزار در مکه باشد، نگریستن به خانهٔ کعبه حتی در حال نماز برای او پسندیده است. عطاء گفته است: خشوع در نماز آن است که در نماز با هیچ عضوی از بدنت بازی نکنی.
هوش مصنوعی: زیرا پیامبر مردی را دید که در نماز با ریش خود بازی میکرد و فرمود: اگر دل این مرد خاشع بود، اعضای بدنش نیز آرام و خاشع میشد.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: هرگاه یکی از شما به نماز ایستاد، سنگریزهها را (از جای سجده) پاک نکند، زیرا رحمت خدا روبهروی اوست.
هوش مصنوعی: برخی گفتهاند حقیقت خشوع در نماز آن است که همهٔ توجه را برای اندیشیدن در کارها و ذکرهای نماز گرد آوری. اصل خشوع در لغت فروتنی و خضوع است، چنانکه در آیهٔ «صداها برای خدای رحمان فرو افتاد و جز آوایی آهسته نمیشنوی» آمده است.
هوش مصنوعی: در تفسیر آیهٔ «و کسانی که از لغو رویگرداناند»، ابن عباس گفته مراد از لغو شرک است، و حسن بصری نیز سخنی دارد که در ادامه میآید.
هوش مصنوعی: به گفتهٔ حسن، لغو گناهان است. زجّاج گفته لغو هر سخن و کار باطل و بیهوده و ناروایی است. نیز گفتهاند یعنی از پاسخدادن به دشنام و بدگویی کافران روی میگردانند، چنانکه خدا فرمود: «چون بر لغو بگذرند، بزرگوارانه میگذرند»؛ یعنی چون سخن زشت بشنوند، خود را از واردشدن در آن بزرگتر میدانند. برخی هم گفتهاند مراد مجلسهای بدعتگذاران است.
هوش مصنوعی: «و کسانی که زکات را به جا میآورند»، یعنی زکات واجب را میپردازند. پرداختن را «فعل» خوانده چون خود کاری است. برخی گفتهاند زکات در اینجا به معنای کار نیک است، یعنی کسانی که کار نیک انجام میدهند.
هوش مصنوعی: امیه (شاعر عرب) در شعری گفته: «آنان که در سال قحطی طعام میدهند و زکاتها را به جا میآورند». نیز گفتهاند این «لام» لامِ علت است؛ یعنی هر کاری میکنند برای پاکی است تا نزد خدا پاکیزه شوند.
هوش مصنوعی: «و کسانی که دامن خود را نگاه میدارند». «فرج» نامی است که عورت مرد و زن هر دو را در بر میگیرد.
هوش مصنوعی: نگهداشتن دامن یعنی پرهیز از حرام، مگر نسبت به همسران؛ «علی» در اینجا به معنای «مِن» است، یعنی دامن خود را جز از همسران و کنیزان نگاه میدارند. قرآن و سنت و اجماع فقیهان نشان میدهد که مراد از ملک یمین فقط کنیزان است نه غلامان، و این حکم ویژهٔ مردان است، زیرا زن حق بهرهگیری از بردهاش را ندارد. «پس سرزنشی بر آنان نیست» به شرطی که به شیوهای باشد که شرع اجازه داده؛ آمیزش از غیر جای معمول و در حال حیض و نفاس حرام است و انجامدهندهاش سرزنش میشود. ملک یمین تنها به غلام و کنیز گفته میشود نه به زمین و خانه.
هوش مصنوعی: «پس هر کس جز این را بجوید»، یعنی کسی جز همسر و کنیز را بخواهد، «اینان تجاوزکاراناند»؛ ستمکارانی که از حلال به حرام میگذرند. این آیه هر کامجویی جز از همسر و کنیز را حرام کرده است. مالک بن انس با این آیه بر حرامبودن استمنا استدلال کرد. عطاء آن را مکروه دانست و گفت شنیدهام گروهی با دستانی آبستن محشور میشوند و گمان میکنم همینها باشند. سعید بن جبیر گفت خدا امتی را که با آلت خود بازی میکردند عذاب کرد.
هوش مصنوعی: «و کسانی که امانتهای خود را...»؛ ابن کثیر اینجا و در سورهٔ معارج «امانتهم» را مفرد خوانده به قرینهٔ «عهدهم»، و دیگران جمع خواندهاند به قرینهٔ آیهٔ «خدا فرمانتان میدهد که امانتها را بازگردانید». امانت چند گونه است: نخست طاعت و دین، که در آیهٔ «ما امانت را عرضه کردیم» آمده است؛ و نیز هر مال یا سخنی که به تو سپرده شده باشد.
هوش مصنوعی: در حدیثی از پیامبر آمده است: هرگاه کسی با تو سخنی گفت و (برای اطمینان از اینکه کسی نمیشنود) به اطراف نگریست، آن سخن امانت است؛ و زنان نیز نزد مردان امانتاند.
هوش مصنوعی: و در حدیث آمده است: «زنان را به امانت خدا گرفتهاید».
هوش مصنوعی: اما عهدها بسیارند: پیمانهای خدا با بندگان و فرمانهایش به آنان عهد است؛ نذرها و وعدهها و تعهدها عهد است؛ قراردادهای میان مردم و پیمانهای دوستی و همنشینی نیز عهد است، و سخن شاعر از همین باب است:
هوش مصنوعی: شاعر میگوید: کاش این دیدار و پیمان، آخرین دیدار ما با شما نباشد و این جدایی به گسستن همیشگی نینجامد.
هوش مصنوعی: «و عهد خود را رعایت میکنند»؛ اصل «رعی» در لغت، برخاستن به ساماندادن کارهایی است که سرپرستی آن را بر عهده دارد، و معنای این سخن همین است:
هوش مصنوعی: سخن پیامبر که فرمود: «همهٔ شما سرپرستاید و همهٔ شما دربارهٔ زیردستان خود بازخواست میشوید».
هوش مصنوعی: «و کسانی که بر نمازهایشان مواظبت میکنند»؛ حمزه و کسائی «صلاتهم» را مفرد خواندهاند و دیگران جمع، چون نمازها پنج است و کوتاهی در هیچیک روا نیست. محافظت یعنی پیوسته نگهداشتن نماز و رعایت وقتها و کاملکردن رکوع و سجود. نماز را که در آغاز سوره آمده بود دوباره آورد برای تأکید؛ یا چون خشوع غیر از محافظت است: آن آیه وجوب خشوع را نشان میدهد و این آیه وجوب محافظت را؛ و گفتهاند مراد اینجا نماز مستحب است. «اینان»، یعنی دارندگان این صفات، «وارثاناند» و جایگاههای بهشتیِ دوزخیان را به ارث میبرند.
هوش مصنوعی: ابوهریره از پیامبر روایت کرده که هر کس دو جایگاه دارد: یکی در بهشت و یکی در دوزخ؛ اگر بمیرد و به دوزخ رود، بهشتیان جایگاه او را به ارث میبرند، و این معنای «ایشاناند وارثان» است. مجاهد گفته مؤمن خانهٔ بهشتی خود را میسازد و خانهٔ دوزخی را ویران میکند و کافر به عکس. نیز گفتهاند وراثت یعنی سرانجام کارشان به بهشت میرسد چنانکه میراث به وارث میرسد؛ یا چون ارث محکمترین راه مالکیت است که بازگرداندن و فسخ و شکستن و پسگرفتن ندارد.
هوش مصنوعی: آیهٔ «کسانی که فردوس را به میراث میبرند و در آن جاودانهاند» شرح میشود: فردوس باغی است که همهٔ زیباییهای گیاه و درخت را دارد. عرب باغ انگور را فردوس مینامد و برخی گفتهاند اصلش رومی است و به معنای باغ انگور است. عکرمه آن را به زبان حبشی به معنای بهشت دانسته و قتاده آن را بلندترین، میانهترین و برترین جای بهشت گفته است. پیامبر فرمود: چون از خدا بهشت خواستید، فردوس بخواهید که میانه و بالاترین بهشت است، بالای آن عرش خداست و جویهای بهشت از آن روان میشود.
هوش مصنوعی: کعب گفته است در میان بهشتها بهشتی بالاتر از فردوس نیست و جای کسانی است که به کار نیک فرمان میدهند و از کار زشت باز میدارند.
هوش مصنوعی: روایت است که خدا چون فردوس را آفرید، به آن گفت خود را بیارای و آراسته شد. سپس گفت سخن بگو، و فردوس گفت: خوشا به حال کسی که تو از او خشنود باشی.
هوش مصنوعی: روایت است که خدا بهشت فردوس را به دست خود ساخت و سوگند خورد که میخوارهٔ همیشگی و مرد بیغیرت در آن راه نیابند.
هوش مصنوعی: در روایتی دیگر آمده است که خدا فردوس را با یک خشت از زر و یک خشت از سیم ساخت و ریسمانهای آن را از مشک خوشبو قرار داد.
هوش مصنوعی: در روایتی دیگر آمده است که خدا زمین فردوس را به دست خود پاکیزه کرد و آن را با یک خشت از زر ناب و یک خشت از مشک ساخت و در آن بهترین میوهها و خوشبوترین گیاهان را کاشت.
هوش مصنوعی: دربارهٔ آیهٔ «انسان را از چکیدهای از گِل آفریدیم» دو قول هست. قول نخست آن است که مراد همهٔ فرزندان آدم است و «سلاله» آب پاک و نطفهای است که از پشت بیرون کشیده میشود، و «گِل» یعنی آدم که از خاک آفریده شد. قول دوم آن است که مراد خود آدم است و «سلاله» چکیدهٔ لطیفی است که از خاک بیرون آمده، یعنی مشتی خاک که از جایجای زمین برگرفته شد. همه اتفاق دارند که آدم از خاک آفریده شده است. دربارهٔ حوا بیشتر گفتهاند از یکی از دندههای آدم آفریده شد و برخی گفتهاند از باقیماندهٔ گِل آدم.
هوش مصنوعی: در «سپس او را نطفهای در جایگاهی استوار کردیم» مراد نسل آدم است، زیرا خود آدم نطفه نشد و واژهٔ «نسل» از عبارت افتاده است. نویسنده دو قول را به فارسی توضیح میدهد: یا فرزند آدم از آبی پاک از پشت آدم آفریده شد، یا آدم از مشتی خاک برگرفته از همهٔ زمین آفریده شد و سپس نسلش نطفهای در جایگاهی امن، یعنی رحم زن، قرار داده شد.
هوش مصنوعی: «قرار» جایی است که چیزی در آن آرام میگیرد و «مکین» یعنی استوار و محفوظ تا جنین کامل شود. سپس نطفهٔ سپید خون بسته شد، خون بسته پارهگوشتی به اندازهٔ یک لقمه شد، گوشت استخوان شد و بر استخوان گوشت رویانده شد که مانند جامهای بر آن است. اختلاف قرائت «عظم» و «عظام» نیز بیان میشود. «سپس او را آفرینشی دیگر کردیم» یعنی دمیدن روح، یا به قول حسن نر و ماده کردن، یا به قول ابن عباس گذراندن او از مراحل زندگی پس از تولد تا بلوغ. «تبارک» یعنی خدا سزاوار بزرگداشت و ستایش است، و «احسن الخالقین» یعنی بهترین سازندگان و اندازهگذاران، و صورت جمع «خالقین» به این سبب آمده که عیسی هم از گِل پرنده میساخت.
هوش مصنوعی: روایت است که عمر حاضر بود و چون آیه را شنید گفت «پس بزرگ است خدا، بهترین آفرینندگان». سخنش با وحی جبرئیل یکی شد و پیامبر فرمود: همینگونه نازل شده است. برخی گوینده را معاذ بن جبل دانستهاند.
هوش مصنوعی: از ابن عباس روایت است که عبدالله بن ابی سرح این آیه را برای پیامبر مینوشت. چون به «آفرینشی دیگر» رسید، از شرح آفرینش انسان شگفتزده شد و گفت «فتبارک الله احسن الخالقین». پیامبر فرمود همین را بنویس، که چنین نازل شده است.
هوش مصنوعی: ابن ابی سرح از این پیشامد به شک افتاد و گفت اگر محمد راست میگوید، به من هم وحی شده است، و اگر از خود میگوید، من هم مانند او گفتهام. پس کافر شد. برخی این روایت را درست نمیدانند، چون ارتداد او در مدینه بود و این سوره مکی است. سپس آیهٔ «شما پس از آن خواهید مرد» شرح میشود: مرگ چون حتمی است، مانند امری واقعشده بیان شده است. «میّت» با تشدید به کسی هم گفته میشود که هنوز نمرده و خواهد مرد.
هوش مصنوعی: آیهٔ «سپس روز قیامت برانگیخته میشوید» یعنی پس از مرگ برای حساب و پاداش زنده میشوید. سپس پارهای از یک شعر عربی آمده است: پس سخن و یادی نیکو و روان در میان مردم باش.
هوش مصنوعی: همه را به سوی پایان کار میرانند، و انسان میراثش به دیگران میرسد و سپس برانگیخته میشود.
هوش مصنوعی: زیرا مردم پس از مرگ جز داستان و یادی که از آنان میماند چیزی نیستند. یعنی بکوش نام و یاد نیکی از تو بماند.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.