قوله تعالی: وَ مَنْ لَمْ یَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلًا الآیة... جلیل است و جبّار خدای جهانیان، کریم و غفّار، نامدار، رهیدار، مهربان، واحد و احد در نام و نشان، بکرم خویش نوازنده بندگان، بفضل خویش سازنده کار ایشان، پیدا کننده نور عنایت خویش بر دوستان، و آراینده دوستان خویش بلباس احسان. خداوندی بخشاینده، و بر بخشودن پاینده، و هر کس را بر خویش نماینده، هر کس را چنان که سزای اوست، و بقدر و اندازه و روش اوست، و از هر کس آن درخواهد که در وسع و توان اوست. نهبینی که مستضعفان راه شریعت را چون رخصت نمود بنکاح کنیزک، گفت: اگر از طول حرّه درمانید، و آرزوی نکاح پدید آید، کنیزک را بزنی کنید، و شهوت خویش را مدافعت مکنید، چون نمیتوانید و سنّت ایشان را مدد میدهد که: «الدّنیا متاع، و خیر متاع الدّنیا المرأة الصّالحة»، و «تزوّجوا الودود الولود، فانّی مکاثر بکم الأمم»، «وعلیکم بالأبکار فانّهنّ اعذب افواها، و انتق ارحاما، و ارضی بالیسیر.»
نتق الرّحم کثرة الولد. یقال: امرأة ناتق، اذا کانت کثیرة الولد.
این خود راه رخصت جویان است که مستضعفاناند، و با خود برنتاوانند. امّا جوانمردان طریقت و مجاهدان راه حقیقت، عمل ایشان رنگی دیگر دارد، و عشق ایشان ذوقی دیگر، نه عذر رخصت ایشان را فریبد، نه سلطان شهوت با ایشان برتاود، گویی در شأن ایشان این خبر آمد که: «یا داود! حذر و أنذر قومک قضاء الشهوات فان القلوب المعلقة بشهوات الدنیا، عقولها عنی محجوبة»، و مقام حارثه اینجا رسید که گفت: «عرفت نفسی عن الدّنیا فأسهرت لیلی و أظمأت نهاری، الحدیث. «و اللَّه اعلم بایمانکم بعضکم من بعض» این تعریض است از کفاءت دینی، و اشارت است فرا تقدیس خدای از جفتی مریم (ع)، که بندگان خود را عار داشت از نکاح کنیزک، جز بوقت ضرورت، یعنی که تا خدای را عزّ و جلّ منزّه و مقدّس دانند از مناکحت پرستار وی، آخر این مضطرّ را بنکاح کنیزک دل خرسند کرد، و گفت: همه از آدم و حواءند، و در عقده دین با هم، همه هم شکل یکدیگر و جنس یکدیگر، شکل بشکل شود، و جنس بجنس گراید، پس جفت داشتن، و بجفت گرائیدن ایشان را سزد بلکه خود میدرباید، و جز چنین نشاید و معبود قدیم، کردگار عظیم جلّ جلاله، و عظم شأنه، که وی را شکل و شبه نیست، و جنس و مثل نیست، جفت داشتن او را سزا نیست که او را کفؤ و همسر نیست، لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ.
آن گه در آخر این آیت گفت: وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ، اگر گرد رخصت نگردید، و نکاح کنیزک در باقی کنید، و در قهر نفس شکیبا باشید، شما را بهتر بود و راه جوانمردان اینست، و دوستان خود این کنند و با اینهمه استمالت بنده فرو نگذاشت، و بفرمان جزم نگفت: اصبروا، بلکه گفت: وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَیْرٌ لَکُمْ اگر صبر کنید و برخصت فرو نیائید، و مردانه در راه احتیاط روید، شما را جای نواخت هست، و اگر صبر نکنید و رخصت جویید، و آسانی طلب کنید، عذر هست، از آنکه شما ضعیفاناید! و با خود برنتاوان! باری لاف مردان چه زنید؟ و جای مردان چه گیرید؟.
برگ بیبرگی نداری لاف درویشی مزن
رخ چو عیاران نداری جان چنان مردان مکن!
یُرِیدُ اللَّهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ. بیان شرف امّت محمد (ص) است، و اظهار عزّ ایشان، و منّت خداوند عزّ و جلّ بر ایشان، آن منّت و کرامت که بر دیگران نبود. از رفتگان و پیشینیان، بلکه معاملت با ایشان مکافات بود که در ایشان رسید، چنان که اللَّه گفت: وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّیْحَةُ، وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ، وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا.
چون این امّت حال ایشان بشنیدند، و داستان ایشان برخواندند، منتظر بودند تا در حق ایشان فرمان چه آید. گفت: وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ، وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ، با شما آن نکنیم که با ایشان کردیم، ایشان را خسف و مسخ و اغراق بود، و شما را توبت و رحمت و مغفرت.
یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ یعنی یخفّف عنکم ثقل الأوزار بمواترة الواردات الی قلوبکم، یُخَفِّفَ عَنْکُمْ کلف الأمانة بحملها عنکم. یخفّف عنکم مقاساة المجاهدات بما یلج لقلوبکم من انوار المشاهدات یخفّف عنکم تعب المطالبات بروح المواصلات.
وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِیفاً در قرآن هر جا که نام انسان است صفت ناپسندیدهای بپیوند آنست، چنان که گفت: إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ، إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً، إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی، إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ، إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ. از آنکه انسانیّت از خاکست، و خاک مایه کثافت، و أصل کدورت. امّا امید رهی بآنست که آن روز که میآفرید، عیب میدید، و آن گه با عیب میخرید.
با عیب خریدهای مرا روز نخست پیر طریقت گفت: خداوندا! تو ما را جاهل خواندی، از جاهل جز از جفا چه آید؟! تو ما را ضعیف خواندی، از ضعیف جز از خطا چه آید؟! خداوندا! بر نتاوستن ما با نفس خود از آن ضعف انگار، و دلیری و شوخی ما از آن جهل انگار. خداوندا! تومان برگرفتی و کس نگفت که بردار، اکنون که برگرفتی بمگذار، و در سایه لطف خود میدار!
گر آب دهی نهال خود کاشتهای
ور پست کنی بنا خود افراشتهای
من بنده همانم که تو پنداشتهای
از دست میفکنم چو برداشتهای



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این بخش، تفسیر عرفانی آیات سورهٔ نساء دربارهٔ اجازهٔ ازدواج با کنیز برای کسی است که توان ازدواج با زن آزاد را ندارد. میبدی این اجازه را راه ناتوانان میداند و صبر و چیرگی بر نفس را راه جوانمردان، و هشدار میدهد که ناتوان نباید ادعای مردان راه کند. سپس از برتری این امت میگوید که سهمشان به جای عذاب پیشینیان توبه و رحمت است، و در پایان با اشاره به ضعف آفرینش انسان، در مناجاتی به زبان پیر طریقت از خدا میخواهد بندهای را که با همهٔ عیبش پذیرفته رها نکند.
هوش مصنوعی: در تفسیر آیهٔ «هر کس از شما توان ازدواج با زن آزاد را ندارد»، خدا را بزرگ، بخشنده، آمرزنده و نوازندهٔ بندگان میستاید و میگوید او از هر کس به اندازهٔ توانش چیزی میخواهد. از این رو به ناتوانانِ راه شریعت اجازه داد که اگر مهریهٔ زن آزاد را ندارند و میل به ازدواج دارند، با کنیز ازدواج کنند و شهوت خود را سرکوب نکنند؛ و حدیثهایی دربارهٔ برتری زن صالح، زن مهربان و زایا و دوشیزگان را گواه میآورد.
هوش مصنوعی: توضیح لغوی: «نتق رحم» یعنی فرزند بسیار آوردن، و به زنی که فرزند بسیار میزاید «ناتق» میگویند.
هوش مصنوعی: این اجازه راه کسانی است که رخصت میجویند و ناتواناند؛ اما جوانمردان طریقت کار و عشقی دیگر دارند و نه عذرِ رخصت فریبشان میدهد و نه شهوت بر آنان چیره میشود، چنانکه خدا به داود هشدار داد که دلهای بسته به شهوت دنیا از او محجوباند و حارثه گفت دل از دنیا برکندم. سپس میگوید عبارت «خدا به ایمان شما داناتر است» اشاره به همشأنی دینی است و نیز به پاک دانستن خدا از همسری با مریم؛ آدمیان همه از آدم و حوا و همجنس یکدیگرند و جفت گرفتن برایشان سزاست، اما خدا را مانند و همتایی نیست و جفت داشتن شایستهٔ او نیست.
هوش مصنوعی: در پایان آیه فرمود «اگر صبر کنید برایتان بهتر است»؛ یعنی اگر از رخصت دوری کنید و بر نفس شکیبا باشید بهتر است و این راه جوانمردان است. با این همه خدا از دلجویی بنده دست نکشید و به فرمان قطعی نگفت «صبر کنید»؛ اگر صبر کنید پاداش دارید و اگر رخصت بجویید عذرتان پذیرفته است چون ناتوانید، ولی دستکم ادعای مردان را نکنید و جای آنان را نگیرید.
هوش مصنوعی: اگر سرمایهٔ وارستگی و بینیازی نداری، ادعای درویشی مکن؛ و اگر چهرهٔ جوانمردان و عیاران را نداری، خود را مانند آن مردان جانباز وانمود مکن.
هوش مصنوعی: آیهٔ «خدا میخواهد برایتان روشن کند» بیانگر شرف و عزت امت محمد و منت خدا بر آنان است؛ کرامتی که امتهای پیشین نداشتند، زیرا با آنان به کیفر رفتار شد: برخی را بانگ آسمانی گرفت، برخی را در زمین فرو برد و برخی را غرق کرد.
هوش مصنوعی: چون این امت سرگذشت پیشینیان را شنیدند، منتظر ماندند که دربارهٔ خودشان چه حکم میآید؛ خدا فرمود شما را به راه پیشینیان هدایت میکنم و توبهتان را میپذیرم، یعنی با شما چون آنان رفتار نمیکنیم؛ سهم آنان فرورفتن در زمین و مسخ و غرق بود و سهم شما توبه و رحمت و آمرزش.
هوش مصنوعی: «خدا میخواهد بارتان را سبک کند» یعنی سنگینی گناهان را با پیاپی فرستادن واردات غیبی بر دلهایتان سبک میکند، بار امانت را خود از دوش شما برمیدارد، رنج مجاهده را با انوار مشاهده بر دلها آسان میکند و خستگی طلب را با آسایش وصال میزداید.
هوش مصنوعی: «انسان ناتوان آفریده شد»: در قرآن هر جا نام انسان آمده صفتی ناپسند همراه آن است، مانند ستمکار، ناسپاس، حریص، سرکش و زیانکار؛ زیرا انسان از خاک است و خاک مایهٔ تیرگی است. اما امید بنده به این است که خدا در روز آفرینش عیب او را میدید و با همان عیب او را پذیرفت.
هوش مصنوعی: «مرا از روز نخست با عیب خریدی.» پیر طریقت گفت: خدایا تو ما را نادان و ناتوان خواندی؛ از نادان جز ستم و از ناتوان جز خطا چه برمیآید؟ ناتوانی ما در برابر نفس را از آن ضعف و گستاخی ما را از آن نادانی بشمار. خدایا تو خود ما را برگزیدی بیآنکه کسی از تو بخواهد؛ حال که برگزیدی رهایمان مکن و در سایهٔ لطفت نگه دار.
هوش مصنوعی: خدایا اگر آب دهی، نهالی را که خود کاشتهای پروردهای، و اگر ویران کنی، بنایی را که خود برافراشتهای فرو ریختهای.
هوش مصنوعی: من همان بندهای هستم که تو از آغاز میشناختی؛ پس اکنون که مرا برداشته و پذیرفتهای، از دستم میفکن.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.