شمارهٔ ۱۱۲ - در پند و اندرز و ستایش رکن الدین مفتی خوی و رکن الدین عالم ری و تاج الدین رازی ابن امین الدین
الصبوح الصبوح کامد کار
النثار النثار کامد یار
کاری از روشنی چو آب خزان
یاری از خرمی چو باد بهار
چرخ بر کار و یار ما به صبوح
میکند لعبتان دیده نثار
جام فرعونی اندرآر که صبح
دست موسی برآرد از کهسار
در سفال خم آتشی است که هست
عقل حراق او و روح شرار
در کف از جام خنگ بت بنگر
بر رخ از باده سرخ بت بنگار
خاصه کایام بست پردهٔ کام
خاصه دوران گشاد رشتهٔ کار
مرغ دل یافت دانهٔ سلوت
برق می سوخت کشتهٔ تیمار
بار مشک است و زعفران در جام
پس خط جام چون خط طیار
کو تذوران بزم و کوثر جام
کز سمن زار بشکفد گل زار
این این الکؤس والا قداح
این این الشموس و الاقمار
به مغان آی تا مرا بینی
که ز حبل المتین کنم زنار
عقل اگر دم زند به دست میش
چون زره بر دهان زنم مسمار
خوانچه کن سنت مغان میآر
وز بلورین رکاب میبگسار
عجب است این رکاب و میگویی
کآمد از ماه نو شفق دیدار
میکشد عقل را به زیر رکاب
چون رکاب گران کشند احرار
آفتاب ار سوار شد بر شیر
هست می شیر آفتاب سوار
جرعهای گر به آسمان بخشی
شود از خفتگی زمین کردار
ور زمین را دهی ز می جرعه
گردد از مستی آسمان رفتار
میکند در طبایع اربع
ظلمات ثلاث را انوار
ساقی آرد گه خمار شکن
فقع شکرین ز دانهٔ نار
نار به نقل چون شراب خوریم
نقل ما نار بینی از لب یار
تیغ خونین کشد می کافر
زخمه گوید که جاهد الکفار
گر به مستی رسی و می نرسد
نرسد دست بر می بازار
بر فلک شو ز تیغ صبح مترس
که نترسد ز تیغ و سر عیار
بر فلک خوانچه کن به دولت می
ز اختران خواه نز خم خمار
ماه نو کن قدح چو هست توان
وز شفق گیر می چو هست یسار
ها ثریا نه خوشهٔ عنب است
دست برکن ز خوشه می بفشار
مار کز روی زهد خاک خورد
ریزد از کام زهر جان او بار
نحل کاب عنب خورد بر تاک
آرد از لب شراب نوش گوار
مثل جام و پارسایان هست
لب دریا و مرغ بوتیمار
پارسا را چه لذت از عشرت
خنفسا را چه کار با عطار
هر که جوید محال ناممکن
هست ممکن که نیست زیرک سار
لیکن ار کس حریف پنداری
عقل طعن آورد بر این پندار
یا اگر گوئی اهل دل کس هست
گویدت دل خطاست این گفتار
گر تو در وهم همدمی جویی
در ره جست گم کنی هنجار
به خطائی که بگذرد در وهم
عاقلان را سزاست استغفار
دوستکانی به هفت مردان بخش
سر به مهرش کن و به خضر سپار
از زکات سر قدح گاهی
جرعهای کن به خاکیان ایثار
بس بس ای دل ز کار آب که عقل
هست از آب کار او بیزار
مدت لهو را غم است انجام
بادهٔ نیک را بد است خمار
هر طرب را مقابل است کرب
هر یمین را برابر است یسار
سنگ را آب بردمد ز شکم
آب را سنگ درفتد به زهار
یک فرح را هزار غم ز پس است
که پس هر فرح غم است هزار
هر چه زین روی کعبتین یک و دوست
بر دگر روی او شش است و چهار
گاو عنبر فکن برهنه تن است
خر بربط بریشمین افسار
دل تصاویر خانهٔ نظر است
شهد الله نبشته گرد عذار
حرز عقل است مرهم دل ریش
تیغ روز است صیقل شب تار
چون رباب است دست بر سر عقل
از دم وصل تو تظلم دار
همچو دف کاغذینش پیراهن
همچو چنگش پلاس بین شلوار
باده را بر خرد مکن غالب
دیو را بر فلک مکن سالار
چند خواهی ز آهوی سیمین
گاو زرین که میخورد گلنار
گر بود ز آن می چو زهرهٔ گاو
خاطر گاو زهره شیر شکار
هم ز می دان که شاه باز خرد
کبک زهره شود به سیرت سار
از من آموز دم زدن به صبوح
دم مسغفرین بالاسحار
جام کیخسرو است خاطر من
که کند راز کائنات اظهار
سلسبیل حلال خور زین جام
وز حمیم حرام شو بیزار
فیض ابن السحاب خور چو صدف
حیض ابن العنب بجا بگذار
شیر پستان شیر خوردستی
حیض خرگوش پس مخور زنهار
ز آب رنگین حجاب عقل مساز
شعلهٔ نار پیش شیر میار
بول شیطان مکن به قاروره
پیش چشم طبیب عقل مدار
عیش اسلاف در سفال مدان
گل سیراب در سراب مکار
لهو و لذت دو مار ضحاکند
هر دو خون خوار و بیگناه آزار
عقل و دین لشکر فریدونند
که برآرند از دو مار، دمار
گرچه خاقانی اهل حضرت نیست
یاد دربانش هست دست افزار
نیست چون پیل مست معرکه لیک
عنکبوتی است روی بر دیوار
سار مسکین که نیست چون بلبل
رومی ارغنون زن گلزار
لاجرم شاید ار به رستهٔ بید
زنگی چار پاره زن شد سار



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر در ستایش و پند دادن به رکنالدین مفتی خوی و دیگر شخصیتهای بزرگ زمان خود، از جمله رکنالدین عالم ری و تاجالدین رازی، سروده شده است. شاعر به بیان شگفتیهای رنگ و بوی باده و لذتهای زندگی میپردازد و عقل و خُلق را در این شادی و طرب به چالش میکشد. وی با کنایه به عواقب مستی و لهو، ترغیب میکند که از خوشیهای زودگذر بگذریم و به تحسین معرفت و عقل بپردازیم. در نهایت، شاعر با نگاهی عمیق به زندگی و تجربهها، عیش و یا کام جویان را به دو عنصر متضاد عقل و ایمان پیوند میزند و از اهمیتی که این دو در زندگی دارند، میگوید.
هوش مصنوعی: صبوحی بیاورید، صبوحی بیاورید که کار ما سامان گرفت؛ نثار کنید، نثار کنید که یار از راه رسید.
هوش مصنوعی: کاری که در روشنی و صفا مانند آب پاییزی زلال است و یاری که در شادابی و طراوت مانند باد بهاری است.
هوش مصنوعی: آسمان بر وفق مراد ما میچرخد و یار ما در صبوحی، مردمک چشمانش، یعنی نگاههای زیبایش یا اشکهایش، را نثار میکند.
هوش مصنوعی: جام بزرگ و پرشکوه را بیاور، چون صبح مانند دست سپید و نورانی موسی از پشت کوه سر برآورده است.
هوش مصنوعی: در خم سفالی شرابی چون آتش هست که عقل برای آن مانند آتشگیره است و روح مانند شرارهاش.
هوش مصنوعی: در دست خود جام سپید و درخشان را تماشا کن و چهرهٔ معشوق را با باده سرخرنگ و برافروخته کن.
هوش مصنوعی: بهویژه اکنون که روزگار سامان آرزو را فراهم کرده و گردش زمانه گره از کار گشوده است.
هوش مصنوعی: مرغ دل دانهٔ آرامش و تسلی یافته و آذرخش شراب کشتزار غم و اندوه را سوزانده است.
هوش مصنوعی: شراب در جام بوی مشک و رنگ زعفران دارد و خطهایی که بر جام نقش بسته مانند خطوط نامهای است که با پر کبوتر نامهبر آمده است.
هوش مصنوعی: کجاست تذروان بزم، یعنی ساقیان زیبا، و جامی چون کوثر، تا از چهرهٔ سمنگون آنان گل سرخ بشکفد، یعنی از شراب سرخروی شوند؟
هوش مصنوعی: کجاست، کجاست جامها و پیالهها؟ کجاست، کجاست خورشیدها و ماهها، یعنی ساقیان ماهرو و جامهای درخشان؟
هوش مصنوعی: به میکدهٔ مغان بیا تا مرا ببینی که ریسمان استوار دین را به زنار تبدیل کردهام؛ یعنی از زهد ظاهری دست شسته و به مستی و قلندری روی آوردهام.
هوش مصنوعی: اگر عقل در برابر شراب دم بزند و مخالفت کند، دهانش را مانند حلقههای زره با میخ میبندم.
هوش مصنوعی: خوان شراب بگستران، شراب را به رسم مغان بیاور و آن را با پیمانهٔ بلورین رکابمانند بنوش.
هوش مصنوعی: این پیمانهٔ رکابی شگفت است؛ گویی از هلال ماه نو، شفق سرخ پیدا شده است، یعنی جام هلالی پر از شراب سرخ است.
هوش مصنوعی: این جام عقل را زیر رکاب خود میکشد و رام میکند، همانگونه که آزادگان جامهای رکابی سنگین را سر میکشند.
هوش مصنوعی: اگر خورشید بر برج اسد سوار شده است، شراب شیری است که خورشید بر آن سوار است؛ یعنی شراب حتی از خورشید برتر است.
هوش مصنوعی: اگر جرعهای از شراب به آسمان بدهی، از مستی و خوابآلودگی مانند زمین آرام و بیحرکت میشود.
هوش مصنوعی: و اگر جرعهای شراب به زمین بدهی، از مستی مانند آسمان به گردش و حرکت درمیآید.
هوش مصنوعی: شراب در طبعهای چهارگانهٔ آدمی، تاریکیهای سهگانه را به روشنی بدل میکند.
هوش مصنوعی: ساقی هنگام شکستن خمار، فقاعی شیرین از دانههای انار میآورد.
هوش مصنوعی: وقتی شراب مینوشیم انار را بهجای نقل میخوریم، ولی نقل اصلی ما را لب انارگون یار خواهی دید.
هوش مصنوعی: شراب کافرکیش تیغی خونین میکشد و با غم میجنگد، و زخمهٔ ساز گویی آیهٔ «با کافران جهاد کن» را میخواند.
هوش مصنوعی: اگر به مستی رسیدی و شراب کم آمد، دست به سوی شراب بازار و میخانه دراز مکن؛ شرابی برتر بجوی.
هوش مصنوعی: به آسمان برو و از شمشیرِ صبح نترس؛ عیّارِ جسور از شمشیر و از دست دادن سر نمیترسد.
هوش مصنوعی: به یُمنِ شراب، بر آسمان سفره بگستر و شراب را از ستارگان بخواه، نه از خمِ میفروش.
هوش مصنوعی: اکنون که توانایی داری، ماهِ نو را جام خود کن و از سرخیِ شفق شراب بگیر، چون دستت باز است.
هوش مصنوعی: بنگر، مگر ثریا خوشهٔ انگور نیست؟ این خوشه را بچین و از آن شراب بفشار.
هوش مصنوعی: مار که گویی از روی زهد خاک میخورد، از دهانش زهری جانستان میریزد؛ زهدِ خشک نیز حاصلی جز زهر ندارد.
هوش مصنوعی: اما زنبور عسل که شیرهٔ انگور را بر تاک مینوشد، از دهانش شرابی شیرین و گوارا، یعنی عسل، بیرون میدهد.
هوش مصنوعی: حکایت پارسایان با جام شراب، حکایت بوتیمار است با کنار دریا؛ کنار آب مینشیند و از غم کم شدن آن نمینوشد.
هوش مصنوعی: پارسای خشک از بزم و شادی لذتی نمیبرد، همانگونه که سوسکِ سرگینگردان را با عطرفروش کاری نیست.
هوش مصنوعی: هر کس در پی امری محال و ناشدنی باشد، بعید نیست که آدمی زیرک و هوشیار نباشد.
هوش مصنوعی: اما اگر کسی را همپیاله و همدم راستین بپنداری، عقل این گمان را سرزنش میکند.
هوش مصنوعی: یا اگر بگویی که صاحبدلی در جهان هست، دل به تو میگوید که این سخن نادرست است.
هوش مصنوعی: اگر حتی در خیال همدمی بجویی، در راه این جستوجو راه درست را گم میکنی.
هوش مصنوعی: خردمندان حتی برای خطایی که تنها از ذهنشان بگذرد، باید استغفار کنند.
هوش مصنوعی: جامِ دوستی را به هفت مردانِ غیب ببخش، سر آن را مهر کن و به خضر بسپار؛ یعنی همدمِ شایسته را فقط در میان اولیای پنهان باید جست.
هوش مصنوعی: گاهگاه جرعهای از سرِ جام را، همچون زکات، به خاک و خاکنشینان نثار کن.
هوش مصنوعی: بس است ای دل، دست از کار شراب بردار، که عقل از کار و بار شراب بیزار است.
هوش مصنوعی: پایانِ روزگار خوشگذرانی اندوه است و شرابِ خوش نیز خماری ناخوش در پی دارد.
هوش مصنوعی: در برابر هر شادی اندوهی هست، همانگونه که هر راستی را چپی در برابر است.
هوش مصنوعی: از دل سنگ آب میجوشد و سنگ نیز در ژرفای آب فرو میافتد؛ اضداد همواره در کار یکدیگرند.
هوش مصنوعی: در پی هر شادی هزار غم میآید، زیرا دنبالهٔ هر خوشی هزار اندوه است.
هوش مصنوعی: در طاس نرد، روی دیگرِ خانههای یک و دو، شش و پنج است؛ یعنی هر حال کم و ناچیزی در سوی دیگرش وارونهای دارد و روزگار یکسان نمیماند.
هوش مصنوعی: در این جهان ارزشها وارونه است: گاو دریایی که عنبر گرانبها میافکند تنش برهنه است، اما «خرِ» بیارزشِ بربط (خرک سازِ زهی) افساری از ابریشم دارد.
هوش مصنوعی: دل نگارخانهای است که صورتهای دیده در آن نقش میبندد، و خط گرداگرد چهرهٔ زیبارویان چون آیهٔ «شهد الله» است که بر آن نوشته شده و گواه قدرت آفریدگار است.
هوش مصنوعی: خرد برای دل زخمخورده هم مرهم است و هم تعویذ نگهدارنده؛ چنانکه تیغ روشن روز، تیرگی شب را میزداید و آن را صیقل میدهد.
هوش مصنوعی: خرد از دمِ همنشینی با تو (با باده) مانند رباب که دست بر سرش نهادهاند، دست بر سر گرفته و دادخواهی میکند.
هوش مصنوعی: از دست باده، پیراهن خرد مانند پوست دف نازک و کاغذین شده و شلوارش مانند پوشش چنگ پلاسی زبر است؛ یعنی خرد خوار و تهیدست شده است.
هوش مصنوعی: باده را بر خرد چیره مکن؛ این کار مانند آن است که دیو را بر آسمان فرمانروا کنی.
هوش مصنوعی: تا کی از ساقی سیمینتن، جام زرینِ گاوشکلی میخواهی که شراب سرخ گلنارگون در آن ریخته شده است؟
هوش مصنوعی: اگر از آن شراب زرد و تلخ مانند زهرهٔ گاو بنوشی، آدم ترسو و گاوزهره خیال میکند که شیرشکار شده است؛ یعنی باده دلیری دروغین میآورد.
هوش مصنوعی: این را هم از باده بدان که شاهباز خرد از آن ترسو میشود، دلی چون کبک پیدا میکند و خویی پست چون سار میگیرد.
هوش مصنوعی: به جای نوشیدن باده در صبحگاه، از من بیاموز که سحرگاه دم بزنی؛ دمِ کسانی که به تعبیر قرآن در سحرگاهان آمرزش میخواهند.
هوش مصنوعی: اندیشهٔ من مانند جام جهاننمای کیخسرو است که رازهای هستی را آشکار میکند.
هوش مصنوعی: از این جام معنوی، نوشیدنی حلال و بهشتیِ سلسبیل بنوش و از شراب حرام که چون آب جوشان دوزخ است بیزار باش.
هوش مصنوعی: مانند صدف از فیض باران، که فرزند ابر است، بهره بگیر و شراب پلید را، که خون حیضِ فرزند انگور است، کنار بگذار.
هوش مصنوعی: تو که از پستان شیر شیر خوردهای و گوهری والا داری، زنهار که پس از آن خون حیض خرگوش، یعنی شراب پست، ننوشی.
هوش مصنوعی: آب رنگین شراب را پردهٔ خرد مکن، و شعلهٔ آتش را پیش شیرِ خرد میاور که از آن میگریزد و آسیب میبیند.
هوش مصنوعی: شراب را که ادرار شیطان است در شیشهٔ قاروره مریز و پیش چشم طبیب خرد مگیر؛ یعنی پلیدی را به جای دارو به خرد عرضه مکن.
هوش مصنوعی: گمان مکن که خوشی پیشینیان در کوزه و جام سفالین شراب بوده است؛ گل شاداب را در سراب نمیتوان کاشت، یعنی کامیابی را در چیزی پوچ مجوی.
هوش مصنوعی: سرگرمی و لذت مانند دو مار شانهٔ ضحاکاند که هر دو خونخوارند و بیگناهان را آزار میدهند.
هوش مصنوعی: خرد و دین مانند لشکر فریدوناند که این دو مار را نابود میکنند.
هوش مصنوعی: اگرچه خاقانی از نزدیکان درگاه ممدوح نیست، یاد کردن از دربان آن درگاه دستمایه و سرمایهٔ اوست.
هوش مصنوعی: او مانند پیل مست میدان نبرد نیست، بلکه عنکبوتی است که روی به دیوار دارد و در گوشهای آرام تار میتند.
هوش مصنوعی: سارِ بیچاره مانند بلبل نیست که در گلزار چون نوازندهٔ ارغنون رومی آواز بخواند.
هوش مصنوعی: ناچار رواست که سار در ردیف درختان بید، مانند زنگیای که چارپاره مینوازد، آواز سادهای سر کند؛ خاقانی با این تمثیل از سخن خود فروتنانه یاد میکند.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
بر رُخَش زلف عاشق است چو من
لاجرم همچو منش نیست قرار
من و زلفین او نگونساریم
او چرا بر گل است و من بر خار؟
همچو چشمم توانگر است لبم
[...]
زان مرکّب که کالبد از نور
لیکن او را روان و جان ازنار
زان ستاره که مغربش دهنست
مشرق او را همیشه بر رخسار
بارگی خواست شاد بهر شکار
بر نشست و بشد بدیدن شار
ای دل نا شکیب مژده بیار
کامد آن شمسه بتان تتار
آمد آن سرو جلوه کرده به ناز
آمد آن گلبن خمیده ز بار
آمد آن بلبل چمیده به باغ
[...]
هست ایام عید و فصل بهار
جشن جمشید و گردش گلزار
ای نگار بدیع وقت صبوح
زود برخیز و راح روح بیار
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال یک حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.