مگر میکرد درویشی نگاهی
درین دریای پر دُر الهی
کواکب دید چون در شب افروز
که شب از نور ایشان بود چون روز
تو گفتی اختران استادهاندی
زفان با خاکیان بگشادهاندی
که هان ای غافلان هشیار باشید
برین درگه شبی بیدار باشید
چرا چندین سر اندر خواب دارید؟
که تا روز قیامت خواب دارید
رخ درویش ِ بیدل زآن نظاره
ز چشم ِ درفشان شد پر ستاره
خوشش آمد سپهر گوژ رفتار
زبان بگشاد چون بلبل به گفتار
که یا رب بام زندانت چنین است
که گویی چون نگارستان چین است
ندانم بام بُستانت چه سان است
که زندان تو باری بوستان است
ولی بر بام این زندان ستاره
ز خلقان عمر دزدد آشکاره
چو این زندان به جانی مزد داریم
از آن بر بام زندان دزد داریم
ز دیری گاه من در بند آنم
که سحر صحن گردون بازدانم
که تافت از بیخ و بار هفت طارم
خروش و گریهٔ طفلان انجم
دمی این جوز زرین ستاره
برین گنبد نشد سیر از نظاره
مگر ما را درین ره طفل دانند
که چندین جوز بر گنبد فشانند
بگو تا کی حلال سعر گردون
نماید هر شبی لعبی دگرگون
گهی مه در دق و گاهی در آماس
گهی گشته سپر گاهی شده داس
گهی در خوشه چون از سیم داسی
گهر در گاو چون زرین خراسی
که داند کاین کلهداران افلاک
کمر بسته چرا گردند در خاک
که داند کاین هزاران مهره زرین
چرا گردند در نه حقه چندین
درین دریا چرا غواص گشتند
سماعی نیست، چون رقاص گشتند؟
نه پی شان از طواف خود بگیرد
نه دل شان از مصاف خود بگیرد
مشعبدوار تا کی مهره بازند؟
درین نُه حقه بر هم چند تازند؟
هزاران بار برگشتند بر هم
یکی افزون نمیگردد یکی کم
طریقی مشگل و کاری شگرف است
دلم ز اندیشهٔ این، خون گرفتهست
دمی زیشان یکی از پای ننشست
که تا خود کی دهد مقصودشان دست
دلی پر شوق میگردند عاجز
ز گَردِش مینیاسایند هرگز
خموشانند سر در ره نهاده
زفان ببریده و در ره فتاده
همه چون صوفیان خرقه پوشند
ز بیخویشی درآن خوشی خموشند
در آن گردش نه مستند و نه هشیار
نه در خوابند زان حالت نه بیدار
شبانروزی از آن در جست و جویند
که تا محشر بهجان جویای اویند
تو شب خوش خفته ایشان در ره او
همی بوسند خاک درگه او
دلا حاصل کن آخر تیزبینی
ترا تا چند ازین آویز کینی
چه میگویی که این بتهای زرین
ازین گشتن چه میجویند چندین
برو از روی بتها دیده بردار
سر بت را فرو گردان نگوسار
چو ابراهیم بتها بر زمین زن
نفس از لا احب الآفلین زن
ترا با آفرینش نیست کاری
که باشی در همه عالم تو باری
تورا با حکمت یزدان چه کار است
مزن دم گرنه جانت زیر دار است
اگر صد سال در اندیشه باشی
گیاه خشک و باد بیشه باشی
اگر مقصود کس را دست دادی
ز نادانی ز ره باز اوفتادی
شدی از جست و جویی باکناری
نماندی رونقی درهیچ کاری
چو نشناسی سر مویی ز اسرار
به نادانی چه گردی گرد این کار
ترا خاموشی و صبرست راهی
نخواهی یافت به زین دستگاهی
مکن با سرّ این معنی دلیری
که چون موری شوی گر نرهشیری
یقین دانم که بسیاری برنجی
که رعشه داری و سیماب سنجی
تو هرگز هیچ شطرنجی نبردی
به شطرنج اندرون رنجی نبردی
چو تو شطرنج بازی میندانی
از آن از یک دو بازی میبمانی
چه دانی تو که رخ چندان چرا رفت
شه از هر سوی سرگردان چرا رفت
ز یک سو اسب بینی رخ نهاده
ز یک سو پیل بر گردن فتاده
پیاده چون ببینی بر کناره
که فرزین شد ترا گیرد سواره
ذراعی نیست آخر نطع شطرنج
که تو در وی فروماندی به صد رنج
برین نطعی که در چشم است خردت
نمیدانی که تا در چیست بردت
چنین نطعی که بحر سرنگون است
چه دانی لَعبهای او که چون است
تو صد بازی کجا از پیش بینی
که تو نه پس روی نه پیش بینی
چو لعب نطع شطرنجی ندانی
ز لعب چرخ بی شک خیره مانی
ز یک سو خرمن زر کهکشان را
ز یک سو دانهٔ زر آسمان را
دو مرغ اندر پی دانه دویده
عددشان شش یکی زیشان پریده
ز گندم خوشه بر خرمن رسیده
دو دهقان گاو در خرمن کشیده
ترازویی به گندم کرده بازو
جوی ناسخته هرگز آن ترازو
به دریا درفکنده دلوی از چنگ
برآورده ازو ماهی و خرچنگ
بره با بز شده سوی چراگاه
به نخجیر آمدی شیری ز روباه
کمان بر شیر دهقان برگشاده
بره دو پای بر کژدم نهاده
چو تو دهقانی و گردون نگردی
برو تن زن، به گِردِ این چه گردی؟
بره جان و دلت بریان بسی کرد
بره بریانییی زین سان بسی کرد
چو گاو از خشم با تو در سرو شد
چرا خواهی تو ریش گاو او شد
چو جوزا از تو چون برنا کمر جست
برین پستی ازو نتوان کمر بست
به زیر چنگ خرچنگ اندری تو
از آن هر ساعتی واپس تری تو
تو این دم در دهان شیر اسیری
چه دانی زانک این دم شیرگیری
ز خوشه دانهای بیغم نبینی
که یک جو ندهدت بیخوشهچینی
چو سنجد در ترازو زور بازوت
که برد او از تنور اندر ترازوت
به کژدم چون توان ظن نکو برد
که او خود کژدم زنده فرو برد
کمان گر در زه آید برد جانت
چو زه بر تو کشد ناگه کمانت
ز بز بازی بز چشم تو خیرهست
سر بز دار این بز گر حظیرهست
چو دلوت گفت در دلو آی بر ماه
چو دلوی زین رسن رفتی فرو چاه
به موری در کف ماهی اسیری
که تو چون ماهی هنگامه گیری
چه دانی لعب چرخ بوالعجب باز
برو انگشت حیرت نه به لب باز
کناری گیر زین نطع مزین
چه میریزی میان ریگ روغن
دلت در سیر نطع چرخ بستی
برو دنبال زن بر ریک و رستی
ز نطع چرخ درمانی علی القطع
برو بر ریگ رو تا چند ازین نطع
برین نطع زمینت بیم جان است
که دم چون ریگ در شیشه روان است
برین نطع زمین منشین به شاهی
که تو بر ریگ گرمی همچو ماهی
فلک نطع و زمین ریگ است هر روز
برآرد تیغ خورشید جهان سوز
ز نطع و ریگ دل نومید داری
که بر سر تیغ زن خورشید داری
به آخر چون نه اهل این سرایی
میان نطع و ریگ از سر برآیی
ز حیرت گرچه در دردسری تو
مده بر باد سر را سرسری تو



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: در این شعر، داستانی از درویشی روایت میشود که در تماشای ستارگان شب دچار حیرت شده و به عمق وجود و حقیقت زندگی فکر میکند. او با مشاهده زیباییهای آسمان به غفلت انسانها از حقیقت اشاره میکند و تا روز قیامت به خواب بودن آنها را انتقاد میکند. درویش احساس میکند که زندگی دنیا همچون زندانی است که روح او را به بند کشیده و باید در جستجوی حقیقت باشد. او به انسانها هشدار میدهد که باید از خواب غفلت بیدار شوند و به اصل وجود خود پی ببرند، چرا که زندگی پُر از بازیهای ظاهری است و افرادی که بیخبرند، همچنان در آن سرگردانند. با استفاده از مثالهایی از طبیعت و تمدن، او به لزوم درک عمیقتر و فعال بودن در پیگیری حقیقت اشاره میکند و در نهایت تشویق میکند که به معانی باطنی و دور از تظاهر توجه شود.
هوش مصنوعی: درویشی به این دریای پر از مروارید الهی، یعنی آسمان پرستارهٔ شب، نگاه میکرد.
هوش مصنوعی: ستارگان را دید که مانند گوهر شبافروز میدرخشیدند و شب از نورشان مانند روز روشن شده بود.
هوش مصنوعی: گویی ستارگان ایستاده بودند و با زمینیان به سخن درآمده بودند.
هوش مصنوعی: و میگفتند: ای غافلان، هشیار باشید و دستکم یک شب بر این درگاه الهی بیدار بمانید.
هوش مصنوعی: چرا اینهمه سر در خواب فرو بردهاید، در حالی که تا روز قیامت در گور خواب خواهید داشت؟
هوش مصنوعی: از تماشای آن منظره، اشک از چشمان درویش دلباخته فرو ریخت و چهرهاش از قطرههای اشک مانند آسمان پرستاره شد.
هوش مصنوعی: آسمان خمیدهگرد به چشمش خوش آمد و او مانند بلبل زبان به سخن گشود.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا، بام زندانت، یعنی دنیا، چنان زیباست که گویی نگارخانهٔ چین است.
هوش مصنوعی: نمیدانم بام باغ تو، یعنی بهشت، چگونه است، وقتی زندانت دستکم اینچنین مانند بوستان است.
هوش مصنوعی: اما ستاره بر بام این زندان آشکارا عمر مردم را میدزدد، یعنی گردش افلاک عمر را کوتاه میکند.
هوش مصنوعی: چون بهای ماندن در این زندان را با جان خود میپردازیم، بر بام این زندان دزدی داریم که عمر ما را میبرد.
هوش مصنوعی: مدتهاست در پی آنم که راز جادوی صحن آسمان را دریابم.
هوش مصنوعی: و بدانم چرا از سراسر هفت آسمان، فریاد و گریهٔ ستارگان که مانند کودکاناند برمیخیزد و میتابد.
هوش مصنوعی: آدمی حتی یک دم از تماشای این ستارگان که مانند گردوهای زرین بر این گنبدند سیر نمیشود.
هوش مصنوعی: شاید ما را در این راه کودک میپندارند که اینهمه گردو بر گنبد آسمان میپاشند، همانطور که برای کودکان گردو میریزند.
هوش مصنوعی: بگو تا کی جادوی آسمان هر شب بازی و نمایشی تازه نشان میدهد؟
هوش مصنوعی: ماه گاهی لاغر و باریک است و گاهی پر و آماسکرده؛ گاهی مانند سپر گرد است و گاهی مانند داس خمیده.
هوش مصنوعی: گاهی در برج خوشه (سنبله) مانند داسی سیمین است و گاهی در برج گاو (ثور) مانند سنگ آسیای زرین.
هوش مصنوعی: چه کسی میداند که این تاجداران آسمان چرا کمر بسته به گرد زمین میچرخند؟
هوش مصنوعی: چه کسی میداند که این هزاران مهرهٔ زرین، یعنی ستارگان، چرا اینهمه در نُه حقه، یعنی نُه فلک، میگردند؟
هوش مصنوعی: چرا در این دریای آسمان مانند غواص فرو رفتهاند و چرا بیآنکه سماع و نوایی باشد مانند رقصندگان میچرخند؟
هوش مصنوعی: نه پایشان از این طواف خسته میشود و نه دلشان از این نبرد و کوشش ملول میگردد.
هوش مصنوعی: تا کی مانند شعبدهباز مهرهبازی میکنند و در این نُه حقه تا چند بر یکدیگر میتازند؟
هوش مصنوعی: هزاران بار بر گرد هم چرخیدهاند، ولی نه یکی بر آنها افزوده شده و نه یکی کم شده است.
هوش مصنوعی: این راهی دشوار و کاری شگفت است و دلم از اندیشیدن به آن خون شده است.
هوش مصنوعی: هیچیک از آنها دمی از پا ننشسته است تا ببیند کی به مقصود خود میرسند.
هوش مصنوعی: با دلی پر از شوق، درمانده میچرخند و هرگز از گردش آرام نمیگیرند.
هوش مصنوعی: خاموشانی هستند که سر در راه نهادهاند، زبانشان بریده است و در این راه افتادهاند.
هوش مصنوعی: همهٔ این گردندگان (اختران و افلاک) مانند صوفیان خرقه پوشیدهاند و از بیخودی در آن حال خوش خاموش ماندهاند.
هوش مصنوعی: در آن چرخیدن نه مستاند و نه هشیار، و از آن حالت نه در خواباند و نه بیدار.
هوش مصنوعی: شب و روز در جستوجوی آن درگاهاند و تا روز قیامت با جان خود جویای او هستند.
هوش مصنوعی: تو شب آسوده میخوابی، در حالی که آنان در راه خدا هستند و پیوسته خاک درگاه او را میبوسند.
هوش مصنوعی: ای دل، سرانجام بینشی تیز به دست آور؛ تا کی گرفتار این ستیزه و کشمکش هستی؟
هوش مصنوعی: چه میگویی؟ این بتهای زرین (ستارگان) از این همه گردیدن چه چیزی میجویند؟
هوش مصنوعی: برو و چشم از چهرهٔ این بتها بردار و سر آنها را واژگون کن؛ یعنی دل به ستارگان و افلاک مبند.
هوش مصنوعی: مانند ابراهیم بتها را بر زمین بزن و سخن «غروبکنندگان را دوست ندارم» را بر زبان آور؛ یعنی از هر چه فانی و ناپایدار است روی بگردان.
هوش مصنوعی: تو را با کار آفرینش کاری نیست؛ مگر تو در همهٔ جهان کیستی که در آن چونوچرا کنی؟
هوش مصنوعی: تو را با حکمت خداوند چه کار؟ دم مزن، مگر آنکه جانت را بر سر دار گذاشته باشی و آمادهٔ جان باختن باشی.
هوش مصنوعی: اگر صد سال هم در این اندیشه فرو روی، مانند گیاه خشک و باد بیشه بیحاصل و سرگردان خواهی بود.
هوش مصنوعی: اگر کسی به مقصود کامل میرسید، از سر نادانی از راه بازمیماند و از رفتن دست میکشید.
هوش مصنوعی: آنگاه از جستوجو کنار میکشید و در هیچ کاری رونق و گرمی باقی نمیماند؛ پس نرسیدن، رازِ ادامهٔ طلب است.
هوش مصنوعی: وقتی به اندازهٔ سر مویی از اسرار آگاه نیستی، چرا از روی نادانی گرد این کار میگردی؟
هوش مصنوعی: راه تو خاموشی و صبر است و وسیلهای بهتر از این نخواهی یافت.
هوش مصنوعی: با راز این معنا گستاخی مکن، زیرا اگر شیر نر هم باشی در برابر آن چون موری ناتوان میشوی.
هوش مصنوعی: به یقین میدانم که بسیار رنج خواهی کشید، چون دستت لرزان است و میخواهی سیماب را وزن کنی؛ یعنی در پی کاری ناممکن هستی.
هوش مصنوعی: تو هرگز در هیچ بازی شطرنجی نبردهای و برای آموختن شطرنج زحمتی نکشیدهای.
هوش مصنوعی: چون شطرنجبازی نمیدانی، پس از یکی دو بازی درمیمانی و میبازی.
هوش مصنوعی: تو چه میدانی که رخ چرا اینقدر حرکت کرد و شاه چرا از هر سو سرگردان شد؟
هوش مصنوعی: از یک سو میبینی که اسب پیش آمده و از سوی دیگر فیل از پا درافتاده است.
هوش مصنوعی: وقتی پیاده را در کنارهٔ صفحه ببینی که فرزین شده و سواره تو را میگیرد، حیران میمانی.
هوش مصنوعی: صفحهٔ شطرنج بیش از یک ذراع نیست، با این همه تو در آن با صد رنج درماندهای.
هوش مصنوعی: بر همین صفحهٔ کوچکی که در چشمت حقیر است، نمیدانی چه چیزی از تو برده و به کجا کشانده است.
هوش مصنوعی: پس صفحهای چنین بزرگ چون آسمان که مانند دریایی واژگون است، تو بازیهایش را چگونه میتوانی بشناسی؟
هوش مصنوعی: تو چگونه صد حرکت را از پیش ببینی، در حالی که نه گذشته را میدانی و نه آینده را میبینی؟
هوش مصنوعی: وقتی بازی صفحهٔ شطرنج را نمیدانی، بیشک از بازی چرخ گردون حیران خواهی ماند.
هوش مصنوعی: از یک سو کهکشان را چون خرمنی از زر و از سوی دیگر ستارگان آسمان را چون دانههای زر میبینی.
هوش مصنوعی: دو مرغ (احتمالاً دو صورت فلکی نسر) در پی این دانه دویدهاند، و دستهای که شمارشان شش است و یکی از آنها پریده (احتمالاً پروین) نیز در آسمان دیده میشود؛ اینها نمونههایی از بازی شگفت فلکاند.
هوش مصنوعی: در آسمان خوشه (برج سنبله) چون گندمی است که به خرمن رسیده، و گاو (برج ثور) را گویی دو دهقان به خرمن کشیدهاند. شاعر برجهای فلک را به صحنهٔ خرمن تشبیه میکند.
هوش مصنوعی: ترازو (برج میزان) گویی برای سنجیدن گندم بازو گشوده است، اما هرگز حتی یک جو را نسنجیده است.
هوش مصنوعی: دلو (برج دلو) گویی از دست کسی به دریا افکنده شده و از آن ماهی (برج حوت) و خرچنگ (برج سرطان) را بیرون آورده است.
هوش مصنوعی: بره (برج حمل) همراه بز (برج جدی) به چراگاه رفته است و شیری (برج اسد) به شکار روباه آمده است.
هوش مصنوعی: کماندار (برج قوس) کمان را به سوی شیر گشوده و بره دو پایش را بر کژدم (برج عقرب) نهاده است.
هوش مصنوعی: ای انسان، تو دهقانی خاکی هستی و مانند فلک گردان نیستی؛ پس خاموش باش و از این کار دست بکش. چرا پیرامون این اسرار میگردی؟
هوش مصنوعی: برج بره بارها جان و دلت را بریان کرده است؛ یعنی این بره، به جای آنکه کباب تو شود، بارها تو را چنین کباب کرده است.
هوش مصنوعی: وقتی گاو فلک از خشم با شاخ به تو حمله کرده است، چرا میخواهی فریبخورده و نادان او شوی؟
هوش مصنوعی: وقتی جوزا مانند جوانی کمر بسته و از تو گریخته است، در این حال پست نمیتوان به خدمت او امید داشت و به یاری او کمر بست.
هوش مصنوعی: تو در چنگ خرچنگ گرفتاری و از همین رو هر ساعت، مانند خرچنگ، به عقبتر میروی و پسرفت میکنی.
هوش مصنوعی: تو اکنون در دهان شیر اسیری؛ چگونه میپنداری که در این حال شیرگیر هستی؟
هوش مصنوعی: از خوشه حتی یک دانه را بیرنج به دست نمیآوری، زیرا بیخوشهچینی و زحمت یک جو هم به تو نمیدهد.
هوش مصنوعی: ترازوی فلک زور بازویت را میسنجد و روزیات را از تنور برمیدارد و در ترازو میگذارد؛ یعنی بهرهٔ تو را اندک و سنجیده میدهد.
هوش مصنوعی: چگونه میتوان به کژدم فلک گمان نیک برد، در حالی که او خود کژدمی زنده را فرو برده و سراسر زهر است؟
هوش مصنوعی: اگر کمان فلک زه کرده شود، ناگهان زه را بر تو میکشد و جانت را میگیرد.
هوش مصنوعی: چشم کوتهبین تو از نیرنگبازی بز فلک خیره شده است؛ اگر این آسمان آغل است، از این بز برحذر باش و سرش را مهار کن.
هوش مصنوعی: وقتی دلو فلک به تو گفت در دلو بنشین تا به ماه برسی، مانند دلوی که به ریسمان بسته است به ته چاه فرو رفتی؛ یعنی فریب فلک تو را به پستی برد.
هوش مصنوعی: تو برای چیزی ناچیز به اندازهٔ مور در چنگ ماهی فلک اسیر شدهای، زیرا مانند ماهی خود را به نمایش و هیاهو مشغول کردهای.
هوش مصنوعی: تو از بازی شگفتانگیز این فلک چه میدانی؟ برو و انگشت حیرت بر لب بگذار و خاموش باش.
هوش مصنوعی: از این صفحهٔ آراستهٔ فلک کناره بگیر؛ چرا روغن را در ریگ میریزی و تلاشت را بیهوده هدر میدهی؟
هوش مصنوعی: دلت را به گردش در صفحهٔ فلک بستهای؛ برو و از این کار دست بشوی و بر ریگ راه خود را بگیر و رها شو.
هوش مصنوعی: بیگمان در برابر صفحهٔ فلک درمانده میشوی؛ برو و بر ریگ زمین راه برو، تا کی سرگرم این صفحهٔ آسمانی هستی؟
هوش مصنوعی: بر این نطع زمین جانت در خطر است، زیرا نفس تو مانند ریگ در ساعت شنی پیوسته میگذرد و عمر کم میشود.
هوش مصنوعی: بر این نطع زمین مانند پادشاه آسوده منشین، زیرا تو مانند ماهی بر ریگ داغ افتادهای و بیقراری.
هوش مصنوعی: فلک مانند نطع جلاد است و زمین مانند ریگی که زیر آن میریزند، و هر روز خورشید جهانسوز تیغ خود را برمیکشد.
هوش مصنوعی: از این نطع و ریگ امیدی نداشته باش، زیرا بالای سرت خورشید را داری که چون جلاد تیغ میزند.
هوش مصنوعی: سرانجام چون اهل این سرای دنیا نیستی، میان نطع و ریگ سرت را از دست میدهی و کارت به پایان میرسد.
هوش مصنوعی: هرچند از حیرت در دردسر افتادهای، سرت را سرسری و بیهوده بر باد مده.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.