روزی که بیست و چهارم ذی الحجه از سال هزار و سیصد و هفت هجری بود در باغ شمال تبریز رفتم آن باغ بتازگی چندان صفا و صفوت گرفته بود که بر بهشت برین مینازید از بسکه گلهای رنگارنگ داشت نگارخانه چیینان را به آشکارا همیمانست مرا از مشاهده آن باغ نزهتی در خاطر پدید آمد که باین شعر تازی متمثل شده گفتم
ایا روض الشمال فدتک نفسی
واصغران اقول فداک بال
وقالوا مل الی جهة سواها
فقلت القلب فی جهة الشمال
در این اثنا پیشکاران اصطبل و جلوداران اسبان خاصه را دیدم که اسبان تازه بزاده و مهور تازی نژاده را با کمند بسته در دامن باغ میکشانند لختی بیش رفته حضرت اقدس را که با روی چو ماه بتماشای داغگاه آمده بودند زمین بوس ادب بجای آوردم - فرمودند هان ای امیرالشعراء چونانکه آن مرد شاعر سیستانی پسر قلوع که بوالحسن علی فرخیش مینامند داغگاه ابوالمظفر امیرنصرناصردین بلخی را با اسبان نو بزاد بیتی چند ستاید تو نیز بایستی چنان چکامه فراهم کنی و این بیت فرخی برخواندند.
تا پرند نیلگون بر وی بندد مرغزار
پرنیان هفت رنگ اندر سرآرد کوهسار
من نیز شرط طاعت را سر بزیر انداخته پس از اجازت در گوشه ای که بچشم بزرگ منظر خردبین آنحضرت در نیایم بنشستم و این قصیده غرا برهم فروبستم و تا من از نبشتن و خواندن بپرداختم هنوز نیمه اسبان را بداغ نیاورده بودند با اینکه از یکصد اسب در آن روز بفزون داغ برنهادند. قصیده این است
ابر چون پیلان مست آمد فراز کوهسار
باد همچون پیلبان بر پیل مست آمد سوار
آبگیر از باد شبگیری کند سیمین زره
لاله از گلبرگ تر آراست یاقوتین حصار
جوی همچون نهر فرهاد است سرشار از لبن
باغ همچون تخت پرویز است مشحون از نگار
سبزه طرف جویباران هاشمی پوشد طراز
لاله بر گرد تل از عباسیان خواهد شعار
چون نجوم آسمان طالع نجوم اندر زمین
چون سرشک عاشقان جاری میاه از آبشار
یاسمین زرد را بنهاده دست باغبان
در طبقهای لطیف اندر کنار جویبار
چون بزنبیل اندرون رفته نزاربن معد
با دل و باهوش و فربی با تن و توش نزار
صف ناژ و لشکر شاپور ذوالاکتاف شد
بر مثال رایت شاپور شد شاخ چنار
گل چو ترسابچگان افکند در گردن طیب
بلبل ناقوس زن را گفت کای شوریده یار
گرچه ترسایان طریق ماسپاری خوش بیا
ور مسلمانی برو از بت پرستی شرم دار
بلبل اندر پاسخش مستانه خوش گفت این سرود
عاشق یارم مرا با کفر و با ایمان چه کار
از مناقیر طیور اندر همی ریزد شکر
وز عقاقیر زمین یکسر همی جوشد عقار
نیشکر ذات النطاقین بید همچون ذوالیدین
نارون چون ذوالعمامه یاسمن ذات الخمار
شاخ همچون ذوالیمنین سار همچون ذوالرمه
ابر همچون ذوالجناح و برق همچون ذوالفقار
باز همچون ذویزن شد کبک همچون ذوجدن
لاله همچون ذوشناتر سرو همچون ذوالمنار
در میان بوستان بر شاخهای خشک و تر
گربه بینی دید خواهی چون قداح اندر قمار
فذ و توأم نافس و حلس و معلی و رقیب
مسبل و وغدو سفیح آنگه منبح است آشکار
خون یحیی ناردان و طشت زرین بوستان
شاه جابر آسمان و زال ساحر روزگار
تیر خونین رفته در چشم شقایق همچنانک
تیر رستم دیدی اندر دیده اسفندیار
راغ دیبائی پر از نقش است و گیتی نقش بند
ابر پستانی پر از شیر است و بستان شیرخوار
نرگس اندر کاسه سیمین همی انباشت رز
گلبن اندر دیبه دیبا همی پرورد خار
سوسن اندر شکر و تمجید ولیعهد ملک
همچنان گویا که بر تصدیق احمد سوسمار
خسرو عادل مظفر شه خداوند مهین
آن امیر کامران آن شهریار کامکار
تخت را والا مکین و بخت را یکتا قرین
چرخ را فرخ ادیب و عقل را آموزگار
جویبار ناصرالدین شاه را خرم درخت
بوستان دولت و اقبال را فرخ بهار
در سریر خسروی بر پادشاهان جانشین
افسر شاهی بفرقش از نیاکان یادگار
گر بخواهد کند خواهد هر دو کتف آسمان
ور بخواهد بست خواهد هر دو دست روزگار
تا مظفر شه بر اورنگ ولیعهدی نشست
داد داد و کشت خصم و کشت عدل و کند خار
قصه آل مظفر کی دگر باید شنید
نامه مسعود بن محمود کی آید بکار
فرخی سوزد چکامه عنصری شوید ورق
عسجدی برد زبان فردوسی آید باعتذار
کای ز مدحت نامه حیران گیتی را طراز
وی ز نامت سکه شاهان کیهان را عیار
عهد پیشینان همه شب بود و عهد تو است روز
محو شد اینک کلام اللیل یمحوه النهار
نعمت خورشید و جودت را همایون مطلعی
آورم چون مطلع خورشید در نصف النهار



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: ادیبالممالک در مقدمهای منثور میگوید که در ذیالحجهٔ ۱۳۰۷ در باغ شمال تبریز، مظفرالدین میرزای ولیعهد هنگام تماشای داغ نهادن بر اسبان از او خواست به پیروی از قصیدهٔ داغگاه فرخی شعری بسراید. او پیش از آنکه داغ کردن نیمی از اسبان تمام شود این قصیده را سرود. بخش نخست قصیده وصف بهار و باغ است، با تشبیههای پرتلمیح به شخصیتهای تاریخی، لقبهای عربی و تیرهای قمار میسر. بخش دوم به ستایش ولیعهد میرسد و او را چنان برتر مینشاند که فرخی و عنصری و فردوسی در برابرش شرمسار باشند، و با وعدهٔ مطلعی تازه به پایان میرسد.
هوش مصنوعی: در روز بیستوچهارم ذیالحجهٔ سال ۱۳۰۷ قمری به باغ شمال تبریز رفتم. باغ چنان باصفا شده بود که بر بهشت برتری میجست و از گلهای رنگارنگ به نگارخانهٔ چین میمانست. از دیدنش شاد شدم و این شعر عربی را خواندم.
هوش مصنوعی: ای باغ شمال، جانم فدای تو باد. حتی گفتن اینکه دلم فدای تو باشد برای تو ناچیز است.
هوش مصنوعی: گفتند به سوی دیگری جز آن برو. گفتم دل در سمت شمال است. «شمال» در عربی هم به معنای چپ است و هم شمال؛ دل در سمت چپ سینه است و دل من در باغ شمال.
هوش مصنوعی: در این میان مهتران اصطبل و جلوداران را دیدم که کرهاسبان نوزاد و کرههای عربینژاد را با کمند به دامنهٔ باغ میآوردند. جلوتر رفتم و در برابر ولیعهد که به تماشای داغگاه آمده بود زمین ادب بوسیدم. فرمود: ای امیرالشعرا، همانگونه که فرخی سیستانی داغگاه امیر ابوالمظفر را با اسبان نوزاد ستوده است، تو هم باید چنین قصیدهای بسرایی. و این بیت فرخی را خواند.
هوش مصنوعی: آن هنگام که مرغزار پارچهٔ ابریشمی نیلگونِ سبزه بر روی خود میپوشد، کوهسار ابریشم هفترنگِ گلها را بر سر میکشد.
هوش مصنوعی: به نشانهٔ فرمانبرداری سر فرود آوردم و با اجازهٔ او در گوشهای دور از چشم او نشستم و این قصیدهٔ درخشان را سرودم. وقتی نوشتن و خواندنش را تمام کردم، هنوز نیمی از اسبان را داغ نکرده بودند، با اینکه آن روز بیش از صد اسب را داغ نهادند.
هوش مصنوعی: ابر مانند پیلان مست بر فراز کوهسار آمد و باد مانند پیلبان بر این پیل مست سوار شد.
هوش مصنوعی: باد سحرگاهی بر آبگیر موج میاندازد و آن را زرهی سیمین میکند. لاله نیز از گلبرگهای تر خود دیواری از یاقوت ساخته است.
هوش مصنوعی: جوی مانند نهری است که فرهاد کند و پر از شیر است، و باغ مانند تخت خسروپرویز پر از نقش و نگار است.
هوش مصنوعی: سبزهٔ کنار جویبارها جامهٔ سبز هاشمیان به تن میکند و لاله در گرداگرد تپه نشان سیاه عباسیان را دارد؛ اشاره به داغ سیاه میان لاله است.
هوش مصنوعی: گیاهان بر زمین مانند ستارگان آسمان سر برآوردهاند و آب از آبشار مانند اشک عاشقان روان است. «نجم» هم به معنای ستاره است و هم گیاه بیساقه.
هوش مصنوعی: باغبان یاسمن زرد را در طبقهای ظریف کنار جویبار چیده است.
هوش مصنوعی: یاسمن در سبد به نزار پسر معد میماند که در زنبیل رفته بود: با دل و هوش و فربهی، اما تنش نزار و لاغر است. شاعر با نام «نزار» و صفت «نزار» بازی کرده است.
هوش مصنوعی: صف درختان کاج مانند لشکر شاپور ذوالاکتاف شده و شاخ چنار مانند پرچم شاپور برافراشته است.
هوش مصنوعی: گل مانند ترسابچگان بر گردن خود عطر افشاند و به بلبلی که مانند ناقوسزن نغمه میخواند گفت: ای یار شیدا،
هوش مصنوعی: اگر ترسایی، خوش بیا و راه ما را بپیما؛ و اگر مسلمانی، برو و از بتپرستی شرم کن.
هوش مصنوعی: بلبل مستانه و خوش پاسخ داد: من عاشق یارم و مرا با کفر و ایمان کاری نیست.
هوش مصنوعی: از منقار پرندگان شکرِ نغمه میریزد و از گیاهان دارویی زمین سراسر شراب میجوشد.
هوش مصنوعی: نیشکر با بندهایش مانند «ذاتالنطاقین» یعنی صاحب دو کمربند است. بید با شاخههای بلندش مانند «ذوالیدین» یعنی صاحب دستان دراز است. نارون مانند «ذوالعمامه» یعنی دستاربند است و یاسمن مانند «ذاتالخمار» یعنی روسریدار.
هوش مصنوعی: شاخه مانند «ذوالیمینین» یعنی صاحب دو دست راست است و سار مانند ذوالرمه. ابر مانند «ذوالجناح» بالدار است و برق مانند شمشیر ذوالفقار. شاعر پدیدههای باغ را به صاحبان این لقبهای مشهور مانند کرده است.
هوش مصنوعی: باز مانند ذویزن شد و کبک خوشآواز مانند ذوجدن. لاله مانند ذوشناتر است و سرو بلند مانند ذوالمنار، که از پادشاهان یمن بودند.
هوش مصنوعی: اگر در بوستان بنگری، شاخههای خشک و تر را مانند تیرهای قمار (میسر) خواهی دید.
هوش مصنوعی: این بیت نام تیرهای قمار میسر را برمیشمارد: فذ، توأم، رقیب، حلس، نافس، مسبل، معلی، و نیز منیح و سفیح و وغد.
هوش مصنوعی: دانههای انار مانند خون یحیی است و بوستان مانند طشت زرینی که سر او را در آن نهادند. آسمان چون پادشاهی ستمگر است و روزگار چون زالی جادوگر.
هوش مصنوعی: داغ سرخ در میان شقایق مانند تیری خونین است که در چشم آن فرو رفته، همانگونه که تیر رستم در چشم اسفندیار نشست.
هوش مصنوعی: دشت مانند دیبایی پرنقش است و جهان نقاش آن است. ابر مانند پستانی پر از شیر است و بوستان کودک شیرخوار آن.
هوش مصنوعی: نرگس جام سیمین خود را از زر پر کرد و بوتهٔ گل در میان دیبای گلبرگها خار پرورد.
هوش مصنوعی: سوسن با زبانهای خود چنان در سپاس و ستایش ولیعهد گویاست که سوسمار به گواهی پیامبر سخن گفت؛ اشاره به معجزهٔ سخن گفتن سوسمار است.
هوش مصنوعی: ستایش او از اینجا آغاز میشود: مظفرشاهِ دادگر، خداوند بزرگ، امیر کامران و شهریار کامیاب.
هوش مصنوعی: بلندپایهترین نشیننده بر تخت و همنشین یگانهٔ بخت است؛ آموزگار فرخندهٔ آسمان و آموزندهٔ خرد.
هوش مصنوعی: درخت سرسبز جویبار ناصرالدین شاه و بهار فرخندهٔ باغ دولت و اقبال است.
هوش مصنوعی: بر تخت شاهی جانشین پادشاهان است و تاج شاهی بر سرش یادگار نیاکان اوست.
هوش مصنوعی: اگر بخواهد، هر دو شانهٔ آسمان را از جا میکند و اگر بخواهد، هر دو دست روزگار را میبندد.
هوش مصنوعی: از وقتی مظفرشاه بر تخت ولیعهدی نشست، داد داد و دشمن را کشت؛ عدل کاشت و خار ستم را برکند.
هوش مصنوعی: با وجود او دیگر چه نیازی به شنیدن داستان آل مظفر است، و نامهٔ ستایش مسعود پسر محمود غزنوی دیگر به چه کار میآید؟
هوش مصنوعی: فرخی قصیدهاش را میسوزاند، عنصری برگ دیوانش را میشوید، عسجدی زبان خود را میبُرد و فردوسی به عذرخواهی میآید،
هوش مصنوعی: و همه میگویند: ای کسی که ستایشنامهٔ تو زینت جهان حیران است و نام تو به سکهٔ شاهان جهان اعتبار میبخشد.
هوش مصنوعی: روزگار پیشینیان همه شب بود و روزگار تو روز است. اکنون معنای مثل «سخن شب را روز پاک میکند» آشکار شد و یاد گذشتگان محو گشت.
هوش مصنوعی: برای ستایش خورشید بخشش تو آغازی فرخنده میآورم که مانند برآمدن خورشید در نیمروز است؛ این بیت به مطلع دوم قصیده اشاره دارد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.