شمارهٔ ۸۷ - عزم سلطان عالم سوی عالم دیگر، و سلب کردن کافور مجبوب رجولیت فحول ملک و به روشنائی در چشم ملوک نشستن، و دیده قرة العین علائی را، کافور وام گردانیدن، و در آن قصاص، دیده و سر به هم باد دادن!
گرت در سینه چشمی هست روشن
به عبرت بین درین فیروزه گلشن
ازین گلها که بینی گلشن آباد
به رنگ و بوی، چون طفلان، مشو شاد
که باد تند این خاک خطرناک
چنین گلهای بسی کردهست خاشاک
درین پیرانه عقل آن را پسندد
که در وی رخت بندد دل نه بندد
مشو چو خسروان سست بنیاد
که باقی ماند ازیشان گنج شداد
چو «خسرو» شو گدائی خوش سرانجام
کزو باقی نخواهد ماند جز نام
درین نامه که نامش باد باقی
چنین خواندم نمطهای فراقی
که چون شه را به حکم لایزالی
شد، از روی خضر خان، دیده خالی
درونش را در آن غمهای جانی
توان رفت و فزون شد ناتوانی
یکی رنجش گرفته در جگر گاه
دگر قطع جگر گوشه جگر گاه
جفا بر دشمن بیرون توان کرد
چو در سینه است دشمن چو نتوان کرد
سه دشمن در درون گشته بلا سنج
غم فرزند و خوی ناخوش و رنج
گرفت این هر سه خصمش در جگر جای
برین هر سه اجل شد کارفرمای
ز شوال آمده هفتم پیاپی
سنه هفت صد و سه پنجی بر سروی
کزین دیر سپنج آن شاه آفاق
برن از هفت گنبد برد شش طاق
گر از دیبای چین خواهی نمونه
زمین را کرد باژگونه
چرا بر تخت عاج آن کس نهد تاج
که زیر تختهٔ گل خواست شد عاج
خرد بیند، چو گردد استخوان سنج
که شاه راستین شد شاه شطرنج
مبین کامروز ماندش استخوان چیز
که فردا خاک گردد استخوان نیز
چو اول خاک و آخر نیز خاکیم
چه چندین، بهر خاکی سینه چاکیم؟
چو هر کاز خاک زاید باز خاک است
خوش آن کس کاز غم بیهوده پاک است
چرا باید گرفت آن کشور و شهر
کزان ندهند بیش از چار گز بهر؟
فلک ز آنجا که دارد رسم و پیشه
که کوشد در جفاکاری همیشه
دگر ره بازی دیگر برانگیخت
که نتواند دو صد بازیگر انگیخت
غرض چون رفت ماه ملک در میغ
بجنبیدن درآمد فتنه را تیغ
هنوز آن ماه را تا برده در مهد
که گشت آن دشمن مهدی کش از عهد
سبک نامهربانی را روان کرد
که بی مهری کند تا میتوان کرد
شتابد میل میل آن سو به تعجیل
که نور دیدهٔ شه را کشد میل
شتابان رفت «سنبل» تند چون باد
غبار آلوده سوی سرو آزاد
خضر خان را خبر شد کامد آن خار
کزان بادام چشمش یابد آزار
به تسلیم قضا بنشست خندان
نرفت از جای چون ناهوشمندان
چنین تا آن غبار آلوده از راه
بر آمد بر فراز قلعه ناگاه
بران جان گرامی با تنی چند
رسید، آهخته بر گل، سوسنی چند
چو آن دیده، به ران خصمان نظر کرد
همان چشمی که خواهد رفت، تر کرد
به گریه گفت: ما ناشه فرو خفت؟
کزینسان فتنهٔ خفته بر آشفت؟!
چه حالست این و این جوش از پی چیست؟
برین زندانی این بخشایش از کیست؟
جوابش داد «سنبل» کای گل بخت!
چه باشد سنبلی با صدمهٔ سخت!
به حکمی کان به سخن تند بادیست
گیاهی را نه جای ایستادیست
چوخان دانست کامد تیر تقدیر
شد از دیده به استقبال آن تیر
به رغبت داشت نرگس پیش «سنبل»
که خواهی خارم افگن خواهیم گل
چو دید آن حال سنبل چار و ناچار
عنیفان را از هر سو کرد بر کار
که بفگندند سرو راستین را
بیازردند چشم نازنین را
کسی کز بهر زخم چشم زد نیل
رسیدش چشم زخمی ناگه از میل
چنان چشمی که از سرمه شدی ریش
چگونه تاب میل آرد بیندیش
چو پر خون شد خماری نرگس وی
خماری گوئیا قی میکند می
خماری داشت چشمش، وای صد اوی!
که شد چشم و، خمارش ماند بر جای!
به دیده هر کس اندر درد میکرد
وی از دیده می افشان شد، زهی درد!
اگر بود از فلک زینگونه بیداد
فلک کور است، یاب کورتر باد!
وزین سو خضر یوسفت روی چون دید
که چشم آزار یعقوبیش بخشید
بسی میخواست داد خود ز دادار
به درد چشم کرد درد دل یار
زهی نیرو که در پنجاه فرسنگ
سر بدخواه زد شمشیرش از چنگ
فلک زانجا که در پاداش سرهاست
دعای درد مندان را اثرهاست
زمانه ساخت تیغی ز آه مظلوم
سر شومش فگند از گردن شوم
همین دستور کز پاس نمک ماند
نمکخواری دو سه در پاس خود خواند
چو او بگزاشت از حق نمک پاس
نمک خواران خورانیدندش الماس
چو از تیغ و نمک سوگند بودش
نمک شمشیر شد سر در ربودش
چو او بر دیدهٔ منعم جفا کرد
سپهر از دیدهٔ جانش سزا کرد
به چشم کس چو کس خار ستم داد
بباید چشم خود با سر بهم داد
غرض القصه آن کافور بی نور
به تنبول اجل، چون گشت کافور
یکی از نیکخواهان، قاصدی جست
بدین مژده، گل و تنبول بر دست
نهانی رفت سوی خان والا
حکایت کرد سر حق تعالی
که خصم ار چشم زخمی را سبب گشت
سرش را تیغ کین چوب ادب گشت
سلیم القلب، فرزند جهان شاه
به دل بود از فریب عالم آگاه
نچندان شادمان گشت اندر آن کار
که هر کس را به نوبت دید تیمار
خضر خان چو ز غیب انصاف خود یافت
گرم را جای شکر بی عدد یافت
به مسکینی جبین بر خاک مالید
ز آه خصم و سوز خود بنالید
بران بدخواه بی تمیز بگریست
برو بگریست بر خود نیز نگریست



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر در مورد بزرگی و فانی بودن قدرت سلطانی است که به عالم دیگری سفر کرده و از کافور مجبوب و زیباییهای دنیوی سلب کرده، در عوض به روشنی چشم ملوک معطّر میشود. شاعر به انسانها اشاره میکند که نباید به ظواهر فریبنده دل ببندند و خطرات دنیا را نادیده بگیرند. او بر این نکته تأکید میکند که در نهایت همه چیز به خاک ختم میشود و مهمتر از هر چیز، پاکی دل و رهایی از آرزوهای بیهوده است. در این میان، داستانی از غم و آزارهای درونی شخصیتها روایت میشود که نشاندهندهٔ درد و رنج ناشی از دشمنیهای درونزاد است. سراسر شعر بیانگر اندیشهای عمیق در رابطه با زندگی، مرگ و ارزشهای پایدار است.
هوش مصنوعی: اگر در دل چشم بینا و روشنی داری، با دیدهٔ عبرت به این باغ فیروزهرنگ، یعنی آسمان و جهان، نگاه کن.
هوش مصنوعی: به این گلهایی که باغ را آباد کردهاند، یعنی خوشیها و زیباییهای دنیا، دل مبند و مانند کودکان به رنگ و بویشان شاد مشو.
هوش مصنوعی: زیرا باد تند این خاک پرخطر، یعنی دنیا، گلهای بسیاری مانند اینها را به خار و خاشاک بدل کرده است.
هوش مصنوعی: در این جهان کهنه، خردمند کسی را میپسندد که در آن فقط بار سفر ببندد و دل به آن نبندد.
هوش مصنوعی: مانند پادشاهان سستبنیاد مباش که از آنان فقط گنجی مانند گنج شداد، یعنی ثروتی بیحاصل و بدنام، باقی ماند.
هوش مصنوعی: مانند «خسرو» گدایی خوشعاقبت باش که از او جز نام نیک چیزی باقی نخواهد ماند.
هوش مصنوعی: در این کتاب، که امیدوارم نامش جاودان بماند، چنین نغمهها و داستانهایی از جدایی سرودم.
هوش مصنوعی: که چون به فرمان خداوند جاودان، چشم پادشاه از دیدار پسرش خضرخان محروم ماند،
هوش مصنوعی: در آن غمهای جانسوز، توان از درونش رفت و ناتوانیاش افزون شد.
هوش مصنوعی: از یک سو بیماریای در ناحیهٔ جگرش پدید آمد و از سوی دیگر جدایی از جگرگوشهاش، یعنی فرزندش، جگرش را پاره کرد.
هوش مصنوعی: بر دشمن بیرونی میتوان ستم و غلبه کرد، اما وقتی دشمن در درون سینه باشد، چه میتوان کرد؟
هوش مصنوعی: سه دشمن در درونش بلا میآفریدند: غم فرزند، خوی ناخوش و تند، و بیماری.
هوش مصنوعی: این سه دشمن در جگرش جا گرفتند و مرگ بر هر سه فرمانروا شد و کارشان را به انجام رساند.
هوش مصنوعی: در هفتم ماه شوال سال هفتصد و پانزده، یعنی هفتصد و سه بار پنج، این رخداد پیش آمد.
هوش مصنوعی: که آن پادشاه جهان از این دنیای ناپایدار کوچ کرد و سراپردهٔ خود را به بیرون از هفت آسمان برد.
هوش مصنوعی: اگر نمونهای از دیبای چینی بخواهی، او زمین را مانند دیبایی واژگون کرد؛ یعنی با مرگش رو به زیر خاک رفت و جهان دگرگون شد.
هوش مصنوعی: چرا کسی که باید سرانجام زیر تختهٔ گل و خاک، استخوانش مانند عاج سپید شود، بر تخت عاج تاج بر سر بگذارد و به آن ببالد؟
هوش مصنوعی: خرد، هنگامی که استخوانها را میسنجد، میبیند که پادشاه حقیقی مانند شاه شطرنج شده است، یعنی مهرهای از استخوان و بیجان.
هوش مصنوعی: به این منگر که امروز از او استخوانی باقی مانده است، زیرا فردا همان استخوان هم خاک خواهد شد.
هوش مصنوعی: چون در آغاز خاک بودهایم و در پایان نیز خاک خواهیم شد، چرا برای چیزی خاکی و بیارزش اینهمه سینه چاک میکنیم؟
هوش مصنوعی: چون هر کس از خاک زاده شود دوباره خاک میشود، خوشا کسی که از غم بیهوده آسوده و پاک است.
هوش مصنوعی: چرا باید کشور و شهری را گرفت که سرانجام از آن بیش از چهار گز زمین، یعنی گور، سهمی به آدمی نمیدهند؟
هوش مصنوعی: آسمان چون رسم و عادتش این است که همیشه در ستم و آزار بکوشد،
هوش مصنوعی: بار دیگر نیرنگ تازهای به کار انداخت که دویست شعبدهباز هم از پدید آوردنش ناتواناند.
هوش مصنوعی: خلاصه، چون ماه پادشاهی، یعنی سلطان، در ابر مرگ پنهان شد، شمشیر فتنه به جنبش درآمد.
هوش مصنوعی: هنوز آن ماه را به گهوارهٔ خاک، یعنی گور، نبرده بودند که آن دشمن بدخواه پیمان خود را شکست و از عهد برگشت.
هوش مصنوعی: او شتابان آدمی بیمهر را روانه کرد تا هر چه میتواند بیرحمی کند.
هوش مصنوعی: آن فرستاده باید منزل به منزل با شتاب بدان سو میرفت تا بر چشم فرزند شاه، که نور دیدهٔ او بود، میل بکشد و کورش کند.
هوش مصنوعی: «سنبل» تند و شتابان چون باد و غبارآلود به سوی آن سرو آزاد، یعنی شاهزاده، رفت.
هوش مصنوعی: خضرخان آگاه شد که آن خار آمده است تا چشم بادامیاش را آزار برساند.
هوش مصنوعی: او تسلیم تقدیر شد و خندان بر جای نشست و مانند بیخردان پریشان نشد و نگریخت.
هوش مصنوعی: همچنان نشسته بود تا آن مسافر غبارآلود ناگهان از راه رسید و بالای قلعه برآمد.
هوش مصنوعی: با چند تن نزد آن عزیز رسید، در حالی که شمشیرهای سوسنمانند را بر آن گل، یعنی شاهزاده، کشیده بودند.
هوش مصنوعی: شاهزاده چون به آن دشمنان نگاه کرد، همان چشمی را که قرار بود از دست برود، از اشک تر کرد.
هوش مصنوعی: با گریه گفت: گویا پادشاه، پدرم، به خواب مرگ رفته است که فتنهٔ خفته اینگونه بیدار و آشفته شده است؟
هوش مصنوعی: این چه وضعی است و این هیاهو برای چیست؟ این بخشایش، که به طعنه چنین میگوید، از سوی کیست که بر این زندانی روا داشتهاند؟
هوش مصنوعی: سنبل پاسخ داد: ای گل نیکبخت، از گیاهی ناچیز چون سنبل در برابر ضربهای سخت چه برمیآید؟
هوش مصنوعی: در برابر فرمانی که در سخن چون باد تندی است، گیاه ناتوانی را یارای ایستادگی نیست؛ یعنی من ناچارم.
هوش مصنوعی: چون خان دانست که تیر تقدیر فرا رسیده است، با چشم خویش به پیشواز آن تیر رفت.
هوش مصنوعی: با رغبت چشمش را پیش سنبل گرفت و گفت: خواه خار بر من بیفکنی خواه گل، تسلیمم.
هوش مصنوعی: سنبل چون آن حال را دید، ناچار مأموران خشن را از هر سو به کار گماشت.
هوش مصنوعی: آنان آن سرو راستقامت را بر زمین افکندند و چشم نازنینش را آزردند.
هوش مصنوعی: کسی که برای دور ماندن از چشمزخم بر خود نیل میزد، ناگهان از میل چشمزخمی سخت دید.
هوش مصنوعی: بیندیش چشمی که از سرمه هم زخمی میشد، چگونه تاب میل داغ را بیاورد.
هوش مصنوعی: چون چشم خمار و نرگسگون او پر از خون شد، گویی مستی آن چشم شراب قی میکرد.
هوش مصنوعی: چشم خضرخان حالتی خمارآلود و زیبا داشت؛ افسوس صدباره که خودِ چشم از میان رفت و تنها آن حالت خمار بر جای ماند.
هوش مصنوعی: هر کس دیگری اگر دردی داشت در چشمش بود، اما او از چشمانش اشکِ خونین چون می فرو میریخت؛ شگفتا از این درد.
هوش مصنوعی: اگر چنین ستمی از سوی فلک باشد، پس فلک کور است و کورتر باد.
هوش مصنوعی: از این سو خضرخانِ یوسفرو چون دید که روزگار به او بیماری چشمی همچون یعقوب بخشیده است،
هوش مصنوعی: بسیار از خداوند دادخواهی کرد و با درد چشم، درد دل خود را به یار، یعنی خداوند، بازگفت.
هوش مصنوعی: شگفتا از نیروی او که از فاصلهٔ پنجاه فرسنگ، شمشیرِ دعایش سر بدخواه را از تن جدا کرد.
هوش مصنوعی: چون فلک سرها را به کیفر میگیرد، دعای دردمندان و ستمدیدگان اثر دارد.
هوش مصنوعی: روزگار از آه آن ستمدیده شمشیری ساخت و سر نحس آن بدخواه را از گردن نحسش انداخت.
هوش مصنوعی: همین وزیر که خود را نگهدار حق نمک وانمود میکرد، دو سه تن از نمکخواران را برای پاسداری خود گماشت.
هوش مصنوعی: چون او حق نمک را رعایت نکرد، همان نمکخواران به او الماس، یعنی تیغ، خوراندند و او را کشتند.
هوش مصنوعی: چون به شمشیر و نمک سوگند خورده بود، همان نمک به شمشیر بدل شد و سرش را ربود.
هوش مصنوعی: چون او بر چشم فرزند ولینعمت خود ستم کرد، آسمان چشم جانش را به سزای آن رساند.
هوش مصنوعی: هر کس خار ستم در چشم دیگری فرو کند، باید چشم و سرِ خود را با هم از دست بدهد.
هوش مصنوعی: خلاصه آنکه آن کافورِ بینور، با تنبول مرگ، به کافورِ مرده بدل شد و جان داد.
هوش مصنوعی: یکی از نیکخواهان برای رساندن این مژده پیکی برگزید که گل و تنبول در دست داشت.
هوش مصنوعی: آن پیک پنهانی نزد خانِ بلندمرتبه رفت و این راز خداوندی را بازگفت،
هوش مصنوعی: که اگر دشمن سبب آسیب چشم تو شد، شمشیر انتقام همچون چوب تأدیب بر سرش فرود آمد.
هوش مصنوعی: آن پاکدل، فرزند شاه جهان، در دل از فریبکاری دنیا آگاه بود.
هوش مصنوعی: از این خبر چندان شادمان نشد، زیرا میدید که غم و رنج به نوبت به سراغ هر کس میآید.
هوش مصنوعی: خضرخان چون داد خود را از عالم غیب گرفت، کرم خداوند را سزاوار سپاس بیشمار یافت.
هوش مصنوعی: با فروتنی پیشانی بر خاک سود و از آه دشمن و سوز درون خویش ناله کرد.
هوش مصنوعی: بر آن بدخواهِ نادان گریست؛ بر او گریه کرد و بر حال خود نگریست.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.