ای نَفْس اگر به دیدهٔ تحقیق بنگری
درویشی اختیار کنی بر توانگری
ای پادشاهِ شهر، چو وقتت فرا رسد
تو نیز با گدای مَحَلَّهْاْت، برابری
گر پنج نوبتت به درِ قصر میزنند
نوبت به دیگری بگذاری و بگذری
دنیا زنیست عِشوه دِه و دِلْسِتان ولیک
با کس به سر همی نَبَرَد، عهدِ شوهری
آهسته رو که بر سَرِ بسیارْ مردم است
این جِرمِ خاک را که تو امروز، بر سری
آبستنی که این همه فرزند، زاد و کشت
دیگر که چشم دارد از او مِهر مادری؟
این غولِ رویبستهٔ کوتهنظرْ فریب
دل میبَرَد به غالیهاندوده چادُری
هاروت را که خَلقِ جهان سِحر از او بَرَند
در چَه فِکَنْد غَمزهٔ خوبان به ساحری
مَردی گمان مبَر که به پَنجهْسْت و زورِ کتف
با نَفْس اگر برآیی، دانم که شاطِری
با شیرمردیَت، سگِ ابلیس صید کرد؟
ای بیهنر! بمیر که از گربه کمتری
هشدار تا نَیفکَنَدَت پیرویِّ نَفْس
در وَرطهای که سود ندارد شناوری
سَر در سَرِ هوا و هوس کردهای و ناز
در کار آخرت کنی اندیشهْ سَرسَری
دنیا به دین خریدَنَت از بیبِصارتی ست
ای بَدمعامَلَت، به همه، هیچ میخری
تا جانِ معرفت نَکُنَد زنده شخص را
نزدیک عارفان، حَیَوانی، مُحَقَّری
بس آدمی که دیو به زشتی غلام اوست
ور صورتش نمایَد زیباتر از پَری
گر قَدرِ خود بدانی قَدْرَت فُزون شود
نیکونهاد باش که پاکیزهپیکری
چَندَت نیاز و آز دَوانَد به بَرّ و بَحْر
دریاب وقتِ خویش که دریایِ گوهری
پیداست قطرهای که به قیمت کجا رسد
لیکن چو پَروَرِش بُوَدت، دانهٔ دُری
گر کیمیایِ دولتِ جاویدَت آرزوست
بشناس قدرِ خویش که گوگردِ اَحمَری
ای مرغِ پایْبسته به دامِ هوایِ نَفْس
کِی بر هوایِ عالَمِ روحانیان پَری؟
بازِ سپیدِ روضهٔ اُنسی؛ چه فایده
کاندر طلب، چو بالْبریده کبوتری
چون بومِ بدخبر، مَفِکَن سایه بر خراب
در اوج سِدره کوش که فرخندهْطایری
آن راهِ دوزخست که ابلیس میرود
بیدار باش تا پِیِ او راه نَسپُری
در صحبتِ رفیقِ بدآموز، همچنان
کاندر کَمَندِ دشمنِ آهِختهْخنجری
راهی به سوی عاقبتِ خیر میرود
راهی به سوءِ عاقبت ، اکنون مُخَیَّری
گوشَت حدیث میشِنَوَد، هوش، بیخبر
در حلقهای به صورت و چونْ حلقه بر دَری
دعویٖ مکُن که برترم از دیگران به علم
چون کِبر کردی از همه دونان، فروتری
از من بگویْ عالِمِ تفسیرگوی را
گر در عمل نکوشی نادانْمُفَسِّری
بارِ درختِ علم ندانم مگر عمل
با علم اگر عمل نکنی شاخِ بیبَری
علمْ آدمیّت است و جوانمردی و ادب
ور نی دَدی به صورتِ انسانْ، مُصَوَّری
از صد یکی به جای نیاورده شرطِ علم
وَز حُبِّ جاهْ در طلبِ علمِ دیگری
هر علم را که کار نبندی، چه فایده؟
چشم از برای آن بُوَد آخَر که بنگری
امروزه غَرِّهای به فَصاحَت؛ که در حدیث
هر نکته را هزارْ دلایل بیاوری
فردا فَصیح باشی در موقفِ حساب
گر علّتی بگویی و عُذری بِگُستَری
ور صد هزار عُذر بخواهی گناه را
مَر شویْکَرده را نَبُوَد زیبِ دختری
مردان به سعی و رنج به جایی رسیدهاند
تو بیهنر کجا رَسی از نَفْسپروری؟
تَرکِ هواست، کشتیِ دریایِ معرفت
عارف به ذاتْ شو نه به دَلقِ قَلندری
در کم ز خویشتن، به حقارت نگه مکن
گر بهتری به مال، به گوهر برابری
ور بیهنر به مال کنی کِبر بر حکیم
کونِ خَرَت شمارد اگر گاوِ عَنبَری
فرمانبَرِ خدای و نگهبانِ خلق باش
این هر دو قِرن اگر بِگِرِفتی، سِکَندَری
عمری که میرود به همه حال، جَهد کن
تا در رضایِ خالقِ بیچون به سَر بَری
مرگ آنکه اژدهایِ دَمانست پیچْ پیچ
لیکن تو را چه غم که به خوابِ خوشْ اندری؟
فارغ نشستهای به فَراخایِ کامِ دل
باری ز تنگنای لَحَد یاد ناوَری
باری گَرَت به گور عزیزان، گذر بوَد
از سر بِنِه غُرورِ کیاییّ و سروری
کآنجا به دستِ واقعه بینی خلیلوار
بَر هم شکسته صورتِ بُتهای آزَری
فرقِ عزیز و پهلویِ نازُک، نهاده تَن
مسکینْ به خشتْ بالشی و خاکْ بستری
تسلیم شو گر اهل تَمیزی که عارفان
بُردند گنجِ عافیت از کُنجِ صابری
پیش از من و تو بر رُخِ جانها کشیدهاند
طُغرایِ نیکبختی و نیلِ بداختری
آن را که طوقِ مُقبِلی اندر ازلْ خدای_
روزی نکرد، چون نَکَشَد غُلِّ مُدبِری؟
زِنهارْ پندِ من پدرانه است؛ گوشْ گیر
بیگانگی مَوَرز که در دینْ برادری
ننگ از فقیرِ اَشعَثِ اَغبَر مَدار از آنک
در وقتِ مرگْ اشعث و در گور، اَغبَری
دامن مَکَش ز صُحبتِ ایشان که در بهشت
دامنْکشانِ سُندُسِ خُضرَند و عَبقَریّ
رویِ زمین به طَلعتِ ایشان، مُنوَّرست
چون آسمان به زُهره و خورشید و مشتری
در بارگاهِ خاطرِ سعدی خَرام اگر
خواهی ز پادشاهِ سخن، دادِ شاعری
گه گه خیالْ در سرم آید که این منم
مُلکِ عَجَم گرفته به تیغِ سخنوری
بازم نَفَس فرو رَوَد از هولِ اهلِ فَضْل
با کَفِّ موسوی چه زَنَد سِحرِ سامری؟
شرم آید از بَضاعتِ بیقیمتم، ولیک
در شهر، آبگینهفروش است و جوهری



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شاعر در این قصیده به تذکر و آگاهی دادن به انسانها میپردازد و اهمیت خودشناسی و پرهیز از پیروی از هوای نفس را مورد تأکید قرار میدهد. او تأکید میکند که توانگری و مقام اجتماعی نمیتواند موجب برتری واقعی افراد شود و انسان باید به ویژگیهای درونی خود توجه کند. دنیا به خاطر فریبندگیاش ممکن است ما را در عیش و لذت غرق کند، اما به یاد داشته باشیم که در نهایت، عمل و سعی است که انسان را به مقام معنوی و ارزشمند میرساند. در پایان، شاعر بر ترویج برادری و عدم قضاوت افراد بر اساس ظاهر تأکید میکند و یادآوری مینماید که همه در برابر مرگ یکسانند و باید از خداوند و اخلاق انسانی پیروی کنیم.
هوش مصنوعی: ای نفس، اگر با چشم حقیقتبین نگاه کنی، درویشی و بینیازی را بر ثروتمندی ترجیح میدهی.
هوش مصنوعی: ای پادشاه شهر، وقتی مرگت فرا رسد، تو هم با گدای محلهات یکسان خواهی بود.
هوش مصنوعی: اگر هم امروز پنج نوبت بر در کاخت طبل شاهی میزنند، سرانجام نوبت را به دیگری میسپاری و از دنیا میروی.
هوش مصنوعی: دنیا مانند زنی عشوهگر و دلربا است، اما پیمان همسری را با هیچکس تا پایان نگه نمیدارد.
هوش مصنوعی: آرام و فروتنانه راه برو، زیرا این خاکی که امروز بر رویش هستی، بر سر مردگان بسیاری قرار دارد.
هوش مصنوعی: دنیا مادری است که اینهمه فرزند زایید و خودش آنان را کشت؛ پس دیگر چه کسی از او مهر مادرانه انتظار دارد؟
هوش مصنوعی: دنیا غولی نقابدار است که کوتهنظران را فریب میدهد و با چادری خوشبو و آراسته دل آنان را میرباید.
هوش مصنوعی: هاروت که مردم جهان جادو را از او میآموزند، خود با جادوی ناز و غمزهٔ زیبارویان در چاه افکنده شد؛ پس فریب ظاهر زیبا از همه نیرومندتر است.
هوش مصنوعی: گمان مکن مردانگی به زور بازو و شانه است؛ اگر بر نفس خود چیره شوی، آنگاه میدانم که دلاور و چابکی.
هوش مصنوعی: با همهٔ ادعای شیرمردی، سگ شیطان تو را شکار کرد؟ ای بیهنر، بمیر که از گربه هم کمتری.
هوش مصنوعی: آگاه باش که پیروی از نفس تو را در گردابی نیندازد که در آن شنا کردن هیچ سودی ندارد.
هوش مصنوعی: سرت را در راه هوا و هوس و ناز گذاشتهای، ولی دربارهٔ کار آخرت سطحی و سرسری فکر میکنی.
هوش مصنوعی: اینکه دین را میدهی و دنیا میخری از نابینایی دل است؛ ای بدمعامله، همهچیز را میدهی و هیچ میخری.
هوش مصنوعی: تا وقتی جان شناخت و معرفت انسان را زنده نکند، در نظر عارفان او جانوری خوار و بیارزش است.
هوش مصنوعی: بسا آدمی که دیو در زشتی کاری غلام اوست، هرچند چهرهاش از پری زیباتر بنماید.
هوش مصنوعی: اگر ارزش خود را بشناسی، ارزشت بیشتر میشود؛ همانگونه که پاکیزهپیکری، نیکسرشت هم باش.
هوش مصنوعی: تا کی نیاز و حرص تو را در خشکی و دریا میدواند؟ قدر وقت خود را دریاب، زیرا خودت دریایی پر از گوهری.
هوش مصنوعی: روشن است که یک قطره چه ارزش اندکی دارد، اما اگر پرورش یابی، مانند قطرهای که در صدف مروارید میشود، دانهٔ دُر خواهی شد.
هوش مصنوعی: اگر آرزوی کیمیای سعادت جاودان داری، قدر خود را بشناس، زیرا خودت همان گوگرد سرخ کیمیاگرانی.
هوش مصنوعی: ای پرندهای که پایت در دام هوای نفس بسته است، کی میتوانی در فضای عالم روحانیان پرواز کنی؟
هوش مصنوعی: تو باز سپید باغ انس و قرب الهی هستی، اما چه فایده که در طلب، مانند کبوتری بالبریدهای.
هوش مصنوعی: مانند جغد بدشگون بر ویرانهها ننشین؛ تو پرندهٔ فرخندهای، پس برای رسیدن به اوج سدرةالمنتهی بکوش.
هوش مصنوعی: راهی که شیطان میرود راه دوزخ است؛ هوشیار باش که در پی او گام برنداری.
هوش مصنوعی: همنشینی با دوست بدآموز مانند گرفتار بودن در کمند دشمنی است که خنجر کشیده است.
هوش مصنوعی: یک راه به عاقبت نیک میرسد و راه دیگر به عاقبت بد؛ اکنون اختیار انتخاب با توست.
هوش مصنوعی: گوشت سخن را میشنود اما هوش و دلت از آن بیخبر است؛ ظاهراً در حلقهٔ درس و مجلسی، ولی مانند حلقهٔ در، همیشه بیرون میمانی.
هوش مصنوعی: ادعا مکن که در دانش از دیگران برتری؛ وقتی تکبر کنی، از همهٔ فرومایگان پستتر میشوی.
هوش مصنوعی: از قول من به عالمی که قرآن تفسیر میکند بگو: اگر به آنچه میگویی عمل نکنی، مفسری نادانی.
هوش مصنوعی: میوهٔ درخت دانش را چیزی جز عمل نمیدانم. اگر دانش داشته باشی و به آن عمل نکنی، مانند شاخهای بیمیوهای.
هوش مصنوعی: دانش یعنی انسانیت، جوانمردی و ادب. وگرنه تو جانوری درندهای که فقط نقشِ انسان را دارد.
هوش مصنوعی: از صد شرطِ دانش یکی را هم به جا نیاوردهای، اما از سرِ جاهطلبی در پیِ آموختن دانشی دیگری.
هوش مصنوعی: دانشی که به کارش نبندی چه سودی دارد؟ چشم سرانجام برای دیدن است، نه برای داشتن.
هوش مصنوعی: امروز به شیوایی سخنت مغروری، چون در گفتوگو برای هر نکته هزار دلیل میآوری.
هوش مصنوعی: شیوایی واقعی آن است که فردا در جایگاه حسابرسیِ قیامت بتوانی دلیلی بیاوری و عذری پیش بکشی.
هوش مصنوعی: اگر برای گناه صدهزار عذر هم بیاوری، گناهِ انجامشده پاک نمیشود؛ همانگونه که زنِ شوهرکرده دیگر جلوهٔ دوشیزگی ندارد.
هوش مصنوعی: مردانِ راه با کوشش و رنج به مقامی رسیدهاند. تو که هنری نداری و تنپروری میکنی، به کجا میرسی؟
هوش مصنوعی: رها کردنِ هوای نفس کشتیِ گذشتن از دریای معرفت است. در باطن و ذاتِ خود عارف باش، نه با پوشیدن خرقهٔ قلندری.
هوش مصنوعی: به کسی که از تو فروتر است با خواری منگر. اگر در مال از او بهتری، در گوهرِ انسانی با او برابری.
هوش مصنوعی: اگر بیهنر باشی و به پشتوانهٔ مالت بر دانا بزرگی بفروشی، حتی اگر مانند گاوِ عنبری پر از سرمایه باشی، او تو را پستترین چیز، یعنی نشیمنگاهِ خر، میشمارد.
هوش مصنوعی: فرمانبردار خدا و نگهبان مردم باش. اگر این دو کرانه را به دست آوری، اسکندرِ ذوالقرنینی؛ «قرن» هم به معنای کرانه است و هم یادآورِ لقبِ ذوالقرنین.
هوش مصنوعی: عمر در هر حال میگذرد؛ پس بکوش آن را در خشنودیِ آفریدگارِ بیمانند به پایان ببری.
هوش مصنوعی: مرگ اژدهایی است دمنده و پیچان. با این همه تو چه غمی داری، چون در خوابِ خوشِ غفلتی. این سخن به طعنه گفته شده است.
هوش مصنوعی: آسوده در گشادگیِ کام و آرزوهایت نشستهای و دستکم یادی از تنگیِ گور نمیکنی.
هوش مصنوعی: دستکم اگر گذرت به گورِ عزیزان افتاد، غرورِ بزرگی و سروری را از سر بیرون کن.
هوش مصنوعی: زیرا آنجا میبینی که حادثهٔ مرگ، مانند ابراهیم خلیل، چهرههای زیبا را همچون بتهای آزر درهم شکسته است.
هوش مصنوعی: سرهای عزیز و پهلوهای نازک در گور آرمیدهاند. آن تنِ بینوا اکنون خشت را بالش و خاک را بستر دارد.
هوش مصنوعی: اگر اهل تشخیص و خردی، تسلیم باش؛ زیرا عارفان گنجِ آسایش را از گوشهٔ صبر به دست آوردند.
هوش مصنوعی: پیش از من و تو، بر چهرهٔ جانها نشانِ نیکبختی یا داغِ بدبختی را رقم زدهاند. یعنی سرنوشت از ازل نوشته شده است.
هوش مصنوعی: کسی که خدا در ازل طوقِ اقبال را روزیِ او نکرده است، چگونه بندِ بداقبالی را بر گردن نکشد؟
هوش مصنوعی: زنهار، پندِ من پدرانه است؛ آن را بشنو. با مردم بیگانگی مکن، زیرا در دین با آنان برادری.
هوش مصنوعی: از درویشِ ژولیدهموی و غبارآلود ننگ نداشته باش؛ چون تو هم هنگام مرگ ژولیده و در گور غبارآلود خواهی بود.
هوش مصنوعی: از همنشینی با درویشان دوری مکن، زیرا آنان در بهشت با جامههای سبزِ سندس و فرشهای عبقری با ناز میخرامند. این بیت به وصفِ بهشت در قرآن اشاره دارد.
هوش مصنوعی: روی زمین از چهرهٔ آنان روشن است، همانگونه که آسمان از زهره و خورشید و مشتری روشن است.
هوش مصنوعی: اگر میخواهی حقِ شاعری را از پادشاهِ سخن ببینی، در بارگاهِ اندیشهٔ سعدی گام بگذار.
هوش مصنوعی: گاهی این خیال به سرم میزند که منم آن کسی که سرزمینِ عجم را با شمشیرِ سخنوری گشوده است.
هوش مصنوعی: اما باز از هیبتِ اهلِ فضل و دانش نفسم بند میآید؛ جادوی سامری در برابرِ دستِ معجزهگرِ موسی چه کاری از پیش میبرد؟ شاعر با این تمثیل فروتنی میکند.
هوش مصنوعی: از سرمایهٔ کمارزشِ خود شرم دارم. ولی در شهر هم شیشهفروش هست و هم گوهرفروش؛ یعنی کالای ناچیزِ من هم جایی دارد و گوهرشناسان ارزشِ هر چیز را میدانند.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
گر بیهنر به مال کند کِبر بر حکیم
کونِ خرش شمار وگر گاوِ عنبر است
همین شعر » بیت ۳۹
ور بیهنر به مال کنی کبر بر حکیم
کون خرت شمارد اگر گاو عنبری
زلفین برشکسته و قد صنوبری
زیر دو زلف جعدش دو خط عنبری
دو لب عقیق و زیر عقیقش دو رسته در
نرگس دو چشم و زیر دو نرگس گل طری
چشم و دو زلف و دو رخ، جمله مشعبدند
[...]
ای اَبر بهمنی که به چشم من اندری
تن زن زمانکی و بیاسای و کم گری
این روز و شب گریستن زاروار چیست
نه چون منی غریب و غم عشق برسری
بر حال من گری که بباید گریستن
[...]
برگ گل سپید به مانند عبقری
برگ گل دو رنگ به کردار جعفری
برگ گل مُوَرَّدِ بشکفتهٔ طری
چون روی دلربای من، آن ماه سعتری
پوشیده مشگ ز ابر سیه چرخ چنبری
کافور بر گرفت ز که باد عنبری
از گل زمین شده چو تذروان هندوی
وز ابر آسمان چو پلنگان بربری
از سنگ خاره گشت گلاب و عرق روان
[...]
ای فال گیر کودک فالم ز روی تو
با روشنایی مه و با سعد مشتری
هستت زنخ، بلور گُویّ و در آن بلور
پیدا خیال حسن لطیفی و دلبری
دارند صورت پری اندر بلور و تو
[...]
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۱۷ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.