دستور گفت: در مواضی ایام و سوالف اعوام، پادشاهی بوده است پیروز نام. با مهابت تمام و سیاست بکمال. متدرع به لباس جلال و متحلی به حلیه کمال و با این مهابت و سیاست و شهامت و کیاست، مغرور عشوه زنان و مفتون طره و زلف ایشان بودی. پیوسته بسته گل رخسار ماهرویی و خسته خار هجر سلسله مویی بودی و شبی بی معاشرت نبودی و بی مباشرت نغنودی. روزی بر بالای کوشک، شاهین نظر را پرواز داده بود و چشم بر هم بام و در می افکند تا غزالی صید کند یا طاووس جمالی در قید آرد و در انتظار سانح و بارح و نازح و سارح مانده و مرکب شهوت در میدان طلب گرم کرده و یکران جستجوی در جولان آورده. در اثنای این حالات، مقدمه نظر و طلیعه بصر او بر چهره ماهرویی افتاد که آفتاب در شعله مشعله جمال او چون پروانه سوخته بود و در آتش غیرت چون شمع افروخته. خوب منظر، ماه پیکر، آفتاب مخبر، مشتری طلعت، زهره دیدار که آتش عشق او آب حیات جانها بود و خاک درگاه او بوسه جای دلها. ازین کش خرامی، لطیف اندامی، ماه رویی، سلسله مویی، عنبر جعدی، سمن خدی.
کثیر الدلال، قلیل النوال
مفدی الجمال بحور الجنان
پادشاه چون غنج و دلال و حسن و جمال او بدید، عاشق صحبت و وصلت او شد و در وقت منهی را فرمان داد تا خانه و مسکن و آشیانه و وطن آن حور جوزا منظر حورا مخبر کجاست و کدخدای او کیست؟ گفتند: بازرگانی است متمول و صاحب ثروت و حالی به تجارتی رفته است به سفری شاق در طرف عراق. پادشاه دل بر وصال او بنهاد و در تمنی جمال او می گفت:
کی باشد کی، که در تو آویزم
چون در زر و سیم، مرد نو کیسه
چون شب شبه گون، ردای سیمگون از کتف بنهاد و جلباب قیری در سر آورد و آسمان، قبای کحلی به عقدهای لالی مزین گردانید:
فکانما الشفق المورد و الدجی
فوقی غراب احمر المنقار
و البدر فی کبد السماء کانه
خد یلوح علیه خط عذار
پادشاه با یکی از خواص خویش، مستنکروار از کوشک بیرون آمد و به خانه بازرگان رفت مستوره چون دید که پادشاه، عقد عهد او بسته است و به صحبت و محبت او اتصال جسته، قدوم او را استقبال کرد و به حضور او استبشاری نمود و گفت:
بی رهبر و بی نشان و بی هیچ دلیل
ناگاه به خان عنکبوت آمد پیل
و اعذاری رایق که لایق چنان حال باشد، تمهید نمود و به ترتیب تکلفی مشغول گشت و در خانه کتابی بود از آن مرد بازرگان، زن بیاورد و پیش پادشاه بنهاد و گفت: پادشاه در این کتاب مطالعه می کند تا بنده به خدمت پردازد و ما حضر خوردنی سازد پادشاه کتاب برگرفت و در وی می نگریست تا به جایی رسید که نوشته دید که هر که به انگشت، در مردمان بکوبد، دیگران در او به مشت بکوبند.
هر چیز که بر جان و تن خود نپسندی
بر همچو خودی کو تن و جان دارد مپسند
این سخن در دل پادشاه تاثیری تمام کرد و عروس این معنی از نقاب حروف و سرادق الفاظ چهره بگشاد. دانست که قدم در خطه خطا نهاده است و در وزر و وبال و عقوبت و نکال بر خود گشاده و ارتکاب محظورات شرع و منهیات عقل از کرم و مروت دور است و به منصب اصحاب فتوت لایق نیست و طریق متابعت هوا جز به هاویه راه نبرد و مرد کیس عاقل و صاحب همت کامل از ملامت دنیا و مواخذت عقبی پرهیز نماید.
نون الهوان من الهوی مسروقه
فصریع کل هوی صریع هوان
چه گویم که خوارم ز عشق تو گویی
هم از مادر عشق زاده ست خواری
در وقت بر پای خاست و از مستوره عذر خواست و با خود نذر کرد که بعد از آن قدم در حرم هیچ آفریده به شهوت ننهد و جز به چشم حفاظ و حرمت ملاحظت ننماید و به وقت بیرون آمدن از غایت تعجیل، پای تا به به سهو بگذاشت. روز دیگر بازرگان از سفر باز رسید و آن پای تا به دید. بدانست که از آن کیست. بر عروس بدگمان شد و بدان تهمت او را از خانه بیرون کرد. چون مدتی برآمد، برادران زن، مرد را پیش پادشاه آوردند و بر وی دعوی کرد ند که زمین معمور ناکاشته بدین مرد به اجارت دادیم و مدتی مدید در وی عمارت و زراعت کرده است، اکنون بی اجازت ما دست بداشته است. پادشاه روی به بازرگان کرد و از موجب ترک اجارت و تضییع عمارت زمین بی علت سوال کرد. بازرگان گفت: بقا باد پادشاه روی زمین و صاحب قرآن زمان را در مزید رفعت و دوام سلطنت. مرا ازین زمین شکایتی نبوده است اما چون ازین سفر باز رسیدم و در وی نشان پای شیر دیدم، بترسیدم که مرا امکان مقاومت شیر نبود. پادشاه دانست که شوی آن زن است، گفت: بلی شیر در وی گذر کرد اما هیچ زیانی نکرد و تعرض نرسانید، دل ازین معنی فارغ دار و زمین ضایع مگذار. بازرگان چون سخن پادشاه برآنگونه شنید، شاد شد و به ابتهاج و تبجح به خانه رفت و از عروس عذرها خواست و استمالت کرد و دلگرمی ها داد و به خانه باز آورد و گفت:
لکل ولایه لابد عزل
و صرف الدهر عقد ثم حل
این افسانه از بهر آن گفتم تا پادشاه بر چنین سیاستی تعجیل ننماید تا در عواقب، متاسف و رنجور نگردد و خردمندان خاصه در حادثه ای که تعلق به اراقت دما دارد و ابطال شخص و ریختن خون جانوری و اگر به امضا رسد نیز تدارک ممکن و متصور نبود، تانی و تثبت واجب دارند و قدوه خویش این خبر شناسند که: «العجله من الشیطان»، و اقتدا بدین آیت کنند که: «یا ایها الذین امنوا ان جاء کم فاسق بنبا فتبینوا ان تصیبوا قوما بجهاله فتصبحوا علی ما فعلتم نادمین». و بزرگان گفته اند که: «التدبیر نصف العیش».
اگر عقل داری، به گفت زنان
مکن اعتماد و بکن احتیاط
که غدر و مکر زنان بی نهایت است و عقل و خرد از احصا و استیفای آن عاجز و قاصر و اگر کسی همه عمر خویش را در آن صرف کند، هنوز جزوی از اجزای آن حصر نکرده باشد و اگر پادشاه اجازت فرماید، داستانی بگویم. گفت: بگوی.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: وزیر هفتم برای بازداشتن شاه از کشتن شتابزدهٔ شاهزاده، داستان پادشاهی زندوست را میگوید که شبانه به خانهٔ زن بازرگانی غایب رفت، اما با خواندن جملهای در کتاب شوهر («هر که به انگشت در مردم بکوبد، در او به مشت بکوبند») پشیمان شد و بازگشت. پاتابهٔ جامانده شوهر را بدگمان کرد و زن را بیرون راند، تا آنکه پادشاه در دعوای برادران زن، با زبان تمثیل زمین و ردپای شیر بیگناهی زن را آشکار کرد و آن دو آشتی کردند. وزیر نتیجه میگیرد که در کار ریختن خون باید درنگ و تحقیق کرد و به سخن زنان اعتماد نکرد، و برای داستانی دیگر اجازه میگیرد.
هوش مصنوعی: وزیر هفتم گفت: در روزگاران گذشته پادشاهی به نام پیروز بود که با همهٔ هیبت و سیاست و دلیری و زیرکی، فریفتهٔ ناز و زلف زنان بود و هیچ شبی بی همنشینی با زنی نمیخوابید. روزی از بالای کوشک به بامها و درها مینگریست تا زیبارویی شکار کند، که چشمش به زنی بسیار زیبا افتاد که خورشید از رشک جمال او میسوخت.
هوش مصنوعی: آن زن بسیار پرناز و کمبخشش بود و چنان زیبا بود که حوریان بهشت جان خود را فدای جمال او میکردند.
هوش مصنوعی: پادشاه با دیدن ناز و زیبایی او عاشقش شد و به خبرچینی فرمان داد که خانه و شوهر او را پیدا کند. گفتند شوهرش بازرگانی ثروتمند است که اکنون برای تجارت به سفری دشوار به عراق رفته است. پادشاه دل به وصال او بست و در آرزوی او این را میگفت.
هوش مصنوعی: کی میشود که به تو بیاویزم و دست از تو برندارم، همانگونه که تازهبهدورانرسیده به زر و سیم میچسبد؟
هوش مصنوعی: چون شب سیاه فرا رسید و روشنی روز رفت و تاریکی همهجا را گرفت و آسمان با ستارگان همچون مروارید آراسته شد، چنین بود که:
هوش مصنوعی: سرخی شفق و تاریکی شب بالای سرم گویی کلاغی بود با منقاری سرخ.
هوش مصنوعی: و ماه در میانهٔ آسمان گویی چهرهای بود که خط موی تازهرسته بر آن نمایان است.
هوش مصنوعی: پادشاه با یکی از نزدیکانش بهطور ناشناس از کوشک بیرون آمد و به خانهٔ بازرگان رفت. زن پاکدامن چون دید پادشاه قصد او را کرده، به استقبالش رفت و از آمدنش اظهار شادمانی کرد و گفت:
هوش مصنوعی: بی راهنما و نشانی، ناگهان فیلی به خانهٔ عنکبوت آمد؛ یعنی بزرگی چون پادشاه به خانهٔ حقیر من آمده است.
هوش مصنوعی: زن عذرخواهی شایستهای کرد و به تدارک پذیرایی پرداخت و کتابی از آنِ شوهرش را نزد پادشاه نهاد تا او مطالعه کند و او خوراک آماده سازد. پادشاه در کتاب به جایی رسید که نوشته بود: هر که با انگشت در خانهٔ مردم را بکوبد، دیگران با مشت در خانهٔ او را میکوبند.
هوش مصنوعی: هر چیزی را که برای جان و تن خودت نمیپسندی، برای همنوع خود که او نیز جان و تن دارد مپسند.
هوش مصنوعی: این سخن در دل پادشاه بسیار اثر کرد و معنایش بر او آشکار شد. دانست که به خطا رفته و گناه و کیفر را بر خود گشوده است و کار حرام با جوانمردی سازگار نیست و پیروی از هوس به دوزخ میانجامد و خردمند از سرزنش دنیا و بازخواست آخرت پرهیز میکند.
هوش مصنوعی: «هوان» یعنی خواری از «هوی» یعنی هوس گرفته شده و حرف نونش دزدیده شده است؛ پس هر که مغلوب هوس شود مغلوب خواری شده است.
هوش مصنوعی: چه بگویم که از عشق تو چنان خوار شدهام که گویی خواری و عشق از یک مادر زادهاند.
هوش مصنوعی: پادشاه بیدرنگ برخاست، از زن عذر خواست و نذر کرد که دیگر با شهوت به حریم کسی پا نگذارد، ولی از شتاب پاتابهاش را جا گذاشت. فردا بازرگان بازگشت، پاتابه را دید و شناخت و به زنش بدگمان شد و او را بیرون کرد. پس از مدتی برادران زن نزد پادشاه شکایت کردند که زمینی آباد به او اجاره دادهایم و آن را بیاجازه رها کرده است؛ بازرگان گفت در زمین ردپای شیر دیدم و ترسیدم. پادشاه دریافت و گفت شیر از آن گذشت ولی هیچ آسیبی نرساند، زمین را رها مکن؛ بازرگان شاد شد، از زن عذر خواست و او را به خانه بازگرداند.
هوش مصنوعی: هر فرمانروایی سرانجام برکنار میشود و گردش روزگار گاهی بستن است و سپس گشودن.
هوش مصنوعی: وزیر گفت این داستان را گفتم تا پادشاه در کیفر دادن شتاب نکند و بعد پشیمان نشود؛ خردمندان بهویژه در کاری که به ریختن خون میانجامد و جبرانپذیر نیست، درنگ و تحقیق میکنند، چنانکه حدیث میگوید شتاب از شیطان است و قرآن میفرماید اگر فاسقی خبری آورد تحقیق کنید تا از روی نادانی به گروهی آسیب نرسانید و پشیمان شوید؛ و بزرگان گفتهاند تدبیر نیمی از زندگی است.
هوش مصنوعی: اگر خرد داری به سخن زنان اعتماد مکن و جانب احتیاط را نگه دار.
هوش مصنوعی: زیرا نیرنگ زنان بیپایان است و خرد از شمردن آن ناتوان است و اگر کسی همهٔ عمر را صرف آن کند، بخشی از آن را هم نشمرده است. اگر پادشاه اجازه دهد داستانی دیگر بگویم؛ پادشاه گفت: بگو.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.