پس روزی خرس اشتر را گفت: ای برادر، مرا با تو رازیست که مضرّت و منفعتِ آن بنفسِ عزیزِ تو تعلّق میدارد و ثمرهٔ خیر و شرِّ آن جز بخاصّهٔ ذاتِ شریف تو باز نخواهد داد، لکن تو شخصی سادهدلی و درونی که ودیعتِ اسرار را شاید نداری و در آن حال که زبانت، را کلمهٔ فراز آید، اندیشه بر حفظِ آن گماشتن بر تو متعذّر باشد و گفتهاند: راز با مرد سادهدل و بسیار گوی و میخواره و پراکنده صحبت مگوی که این طایفه از مردم بر تحفّظ و کتمانِ آن قادر نباشند، مبادا که ناگاه از وعایِ خاطرِ او ترشّحی پدید آید و زبان که سفیرِ ضمیرست، بیدستوری او کلمهٔ که نباید گفتن، بگوید و سببِ هلاک قومی گردد و کَم اِنسَانٍ اَهلَکَهُ لِسَانٌ وَ کَم حَرفِ اَدَّی اِلَی حَتفٍ. شتر گفت: بگوی که بدین احتیاط محتاج نهٔ و اگر اعتماد نداری، آنرا بعقودِ سوگندهایِ عظیم بند باید کردن و مهرِ مواثیقِ عهود برو نهادن. پس معاهدهٔ در میان برفت که هیچکس را از دوست و دشمن بر آن سخن اطلاع ندهند و از آنجا بخلوتخانهٔ رفتند و جای از نامحرم خالی کردند. خرس گفت: شک نیست که شیر بشعارِ دین و تحنّف و قناعت و تعفّف که ملابس آنست بر همه ملوکِ سباع فضیلت شایع دارد و عنانِ دواعی لذّات و شهوات با دست گرفتست و بر صهواتِ آرزوهایِ نفسانی پای نهاده و جموحِ طبیعت را بزواجرِ شریعت بند کرده و امّا گفتهاند : اخلاقِ مردم بگردش روزگار بگردد و بانتقالِ او منتقل شود و هر وقت و هر هنگام آنرا در نفوس آدمیزاد بخیر و شرّ تأثیری دیگرست و خاصّیّتی تازه نماید و گوئی احوالِ مردم را در ظرفِ زمانِ همان صفتست که آب را در اناهایِ ملوّن، چنانک گفتهاند :
در چشمِ توام سخن بنیرنگ بود
چون بادهن آیم، سخنم تنگ بود
وین هم زلطافتِ سخن باشد از آنک
در هرچ کنی آب، بدان رنگ بود
پس چنانک او از سرِ گوشتخواری که در مبدا آفرینش بدان تربّی یافتست و بجای شیر از پستانِ دایهٔ فطرت خون حیوانات مکیده و نافِ وجود او بر آن بریده، خوی باز کرد و آن عادت بجای بگذاشت، شاید که روزگاری دیگر آید که همان عادت را اعادت کند و با خوی اول شود.
وَ مَن یَقتَرِف خُلقاً سِوَی خُلقِ نَفسِهِ
یَدَعهُ وَ تَرجِعهُ اِلَیهِ اِلرَّوَاجِعُ
و نیز تندی و گردنکشی از شیمِ پادشاهان و تلوّنِ طبع از ذاتیّاتِ اوصافِ ایشانست، تواند بود که او را با تو بدین عیار نگذارند و مرا بمشارکت تو التحاقِ ضررِ آن توقّع باید کرد، پس میباید که بهمه حال گوش بحرکات و خطراتِ خویش داری و از عثرات و زلّات محترز باشی و از مساخط و مراضیِ او بیداردل و هشیار، مبادا که ناگاه باندک مایه سببی که فراز آید، از قرار حال بگردد که گفتهاند : اَلسُّلطَانُ یَصُولُ صِیَالَ الاَسَدِ وَ یَغضَبُ غَضَبَ الصَّبِیِّ . اشتراز غایت سادگی و سلیم قلبی که بود، قلبِ عمل او بر کار گرفت و بدان سخن ملتفت شد و محلّ قبول داد و گفت: معلومست که هرچ میگوئی الا از سر مهربانی و شفقتِ مسلمانی نمیگوئی و میدانم که مردم را چندانک روزگار برآید، از مدّت عمر بکاهد و عادات تغیّر پذیرد و مزاجِ صورت و صفت هر دو از قرار حال بگردد. شاید که شیر از تشدید و تکلیفی که درین ریاضت بامساک از مرغوبات و فطام از مالوفاتِ طبع بر خود نهادست و از مآکل و مطاعمِ لطیف و دلخواه بر نیات و میوه خوردن اقتصار کرده، عاجز آید و از قلّتِ غذا وهنی بقوی و اعضاءِ او رسد و از طاقت فرو ماند. آنگه او باغتذاءِ خورش اصلی کوشد و بگوشت محتاج گردد و ناچار از بشاعت چاشنی میوهها ذوق را تنفّری حاصل شود و باحماض گراید و طبیعت را بر آن انهاض نماید ع ، لِکُلِّ مِزَاجٍ عَادَهٌ یَستَعِیدُهَا . خرس گفت: بحمدالله تو از همه نیکوتر دانی و بارشادِ دیگری محتاج نهٔ ، اِنَّ العَوَانَ لَا تُعَلَّمُ الخِمرَهَٔ ، لکن مرا حکایتی در تبدیلِ حالات و دستِ تصرّفی که زمانه را مسلّمست، از حال مار و جولاهه یادمی آید. شتر گفت: چون بود آن داستان ؟



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: در این بخش خرس با ظاهری دلسوزانه و پس از گرفتن پیمان رازداری، به شتر سادهدل القا میکند که شیرِ اکنون پرهیزگار و گیاهخوار ممکن است به خوی گوشتخواری و درندگی نخستین خود بازگردد. او با این استدلال که اخلاق با گذشت زمان دگرگون میشود و طبع پادشاهان ناپایدار است، شتر را به ترس و بدگمانی وامیدارد. شتر فریب میخورد و خود دلیلی بر بازگشت شیر به گوشتخواری میآورد، و خرس برای محکم کردن نیرنگش، داستان جولاهه و مار را پیش میکشد.
هوش مصنوعی: روزی خرس به شتر گفت رازی دارم که سود و زیانش تنها به خود تو برمیگردد، اما تو سادهدلی و شاید نتوانی راز را نگه داری؛ و گفتهاند راز را با سادهدل و پرگو و میخواره و کسی که با همه مینشیند نباید گفت، چون زبان بیاجازهٔ دل سخنی میگوید که مایهٔ هلاک قومی میشود. شتر گفت بگو و اگر اطمینان نداری با سوگند و پیمان محکمش کن؛ پس پیمان بستند و در خلوت نشستند. خرس گفت شیر به دینداری و قناعت و پرهیزگاری بر همهٔ شاهان درندگان برتری دارد و هوسهای خود را مهار کرده، اما اخلاق مردم با گذشت روزگار دگرگون میشود و حال مردم در ظرف زمان مانند آب در ظرفهای رنگارنگ است که رنگ ظرف را میگیرد.
هوش مصنوعی: وقتی از چشم تو سخن میگویم، سخنم پرنقش و افسونگر میشود و چون به وصف دهان تو میرسم، سخنم تنگ و کوتاه میشود؛ یعنی سخن رنگ و حال موضوعش را میگیرد.
هوش مصنوعی: این هم از لطافت سخن است، زیرا آب را در هر ظرفی بریزی، رنگ همان ظرف را به خود میگیرد.
هوش مصنوعی: خرس ادامه داد: شیر از آغاز آفرینش با گوشتخواری پرورده شده و گویی به جای شیر، خون جانوران مکیده است، و اکنون آن عادت را رها کرده؛ اما شاید روزی برسد که دوباره به همان عادت و خوی نخستین برگردد.
هوش مصنوعی: هر کس خویی جز خوی سرشتی خود به دست آورد، آن خو او را رها میکند و عوامل بازگرداننده او را به سرشت اصلیاش بازمیگردانند.
هوش مصنوعی: خرس گفت تندی و گردنکشی و دگرگونی طبع از صفات ذاتی پادشاهان است و شاید شیر با تو بر این حال نماند و زیانش به من هم برسد؛ پس همیشه مراقب رفتار خود باش و از لغزش و خشم او بپرهیز، که گفتهاند پادشاه مانند شیر حمله میکند و مانند کودک خشم میگیرد. شتر از سادهدلی این نیرنگ را پذیرفت و گفت میدانم از سر مهربانی میگویی؛ شاید شیر از سختی پرهیز و گیاهخواری و کمی غذا ناتوان شود و دوباره به گوشت نیاز پیدا کند، که هر طبعی عادتی دارد که به آن بازمیگردد. خرس گفت تو خود داناتری و نیازی به راهنمایی نداری، اما دربارهٔ دگرگونی حالها و دستاندازی روزگار، داستان مار و جولاهه به یادم میآید؛ شتر پرسید آن داستان چیست.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.