سوم روز کین طاق بازیچه رنگ
برآورد بازیچه روم و زنگ
به سقراط فرمود دانای روم
که مهری ز خاتم درآرد به موم
نویسد خردنامهٔ ارجمند
ز هر نوع دانش ز هر گونه پند
خردمند روی از پذیرش نتافت
به غواصی در به دریا شتافت
چنین راند بر کاغذ سیم سای
سواد سخن را به فرهنگ و رای
که فهرست هر نقش را نقشبند
بنام خدا سربرآرد بلند
جهان آفرین ایزد کارساز
که دارد بدو آفرینش نیاز
پس از نام یزدان گیتی پناه
طراز سخن بست بر نام شاه
که شاها درین چاه تمثال پوش
مشو جز به فرمان فرهنگ و هوش
ترا کز بسی گوهر آمیختند
نه از بهر بازی برانگیختند
پلنگست در ره نهان گفتمت
دلیری مکن هان وهان گفتمت
به هر جا که باشی ز پیکار و سور
مباش از رفیقی سزاوار دور
چو در بزم شادی نشست آوری
به ار یار خندان به دست آوری
مکن در رخ هیچ غمگین نگاه
که تا بر تو شادی نگردد تباه
چو روز سیاست دهی بار عام
میفکن نظر بر حریفان خام
نباید کزان لهو گستاخ کن
رود با تو گستاخیی در سخن
چو دریا مکن خو به تنها خوری
که تلخست هرچ آن چو دریا خوری
به هر کس بده بهره چون آب جوی
که تا پیش میرت شود هر سبوی
طعامی که در خانه داری به بند
به هفتاد خانه رسد بوی گند
چو از خانه بیرون فرستی به کوی
در و درگهت را کند مشگبوی
بنفشه چو در گل بود ناشکفت
عفونت بود بوی او در نهفت
سر زلف را چون درآرد به گوش
کند خاک را باد عنبر فروش
حریصی مکن کاین سرای تو نیست
وزو جز یکی نان برای تو نیست
به یک قرصه قانع شو از خاک و آب
نئی بهتر آخر تو از آفتاب
خدائیست روی از خورش تافتن
که در گاو و خر شاید این یافتن
کسی کو شکم بنده شد چون ستور
ستوری برون آید از ناف گور
چو آید قیامت ترازو به دست
ز گاوی به خر بایدش بر نشست
زکم خوارگی کم شود رنج مرد
نه بسیار ماند آنکه بسیار خورد
همیشه لب مرد بسیار خوار
در آروغ بد باشد از ناگوار
چو شیران به اندک خوری خوی گیر
که بد دل بود گاو بسیار شیر
خر کاهلان را که دم میکشند
از آنست کابی به خم میکشند
به قطره ستان آب دریا چو میغ
به هنگام دادن بده بیدریغ
همان مشک سقا که پر میشود
از افشاندن آب پر میشود
چنان خورتر و خشک این خورد گاه
که اندازهٔ طبع داری نگاه
ببخش و بخور بازمان اندکی
که بر جای خویشست ازین هر یکی
چو دادی و خوردی و ماندی بجای
جهان را توئی بهترین کدخدای
زهر طعمهای خوشگواریش بین
حلاوت مبین سازگاریش بین
چو با سرکه سازی مشو شیر خوار
که با شیر سرکه بود ناگوار
مده تن به آسانی و لهو و ناز
سفر بین و اسباب رفتن بساز
به کار اندر آی این چه پژمردگیست
که پایان بیکاری افسردگیست
به دست کسان کان گوهر مکن
اگر زندهای دست و پائی بزن
ترا دست و پای آن پرستشگرند
که تا نگذری از تو در نگذرند
پرستندگان گرچه داری هزار
پرستشگران را میفکن ز کار
چو تو خدمت پای و نیروی دست
حوالت کنی سوی پائین پرست
چو پائین پرستت نماند بجای
نه آنگه بمانی تو بیدست وپای
چو یابی پرستندهای نغز گوی
ازوبیش از آن مهربانی مجوی
پرستار بد مهر شیرین زبان
به از بدخوئی کو بود مهربان
به گفتار خوش مهر شاید نمود
زبان ناخوش و مهربانی چه سود
سخن تا توانی به آزرم گوی
که تا مستمع گردد آزرم جوی
سخن گفتن نرم فرزانگیست
درشتی نمودن زدیوانگیست
سخن را که گوینده بد گو بود
نه نیکو بود گرچه نیکو بود
ز گفتار بد به بود فرمشی
پشیمان نگردد کس از خامشی
ز شغلی کزو شرمساری رسد
به صاحب عمل رنج و خواری رسد
ز هرچ آن نیابی شکیبنده باش
به امید خود را فریبنده باش
امید خورش بهترست از خورش
به وعده بود زیره را پرورش
نبینی که در گرمی آفتاب
حرامست برزیره جز زیره آب
چو زیره به آب دهن میشکیب
به آب دهن زیره را میفریب
گلی کز نم ابر خوابش برد
چو باران به سیل آید آبش برد
ستمکارگان را مکن یاوری
که پرسند روزیت ازین داوری
به خون ریختن کمتر آور بسیج
در اندیش ازین کندهٔ پای پیچ
چه خواهی ز چندین سرانداختن
بدین گوی تا کی گرو باختن
بسا آب دیده که در میغ تست
بسا خون که در گردن تیغ تست
نترسی که شمشیر گردن زنت
بگیرد به خون کسی گردنت؟
کژاوه چنان ران که تا یکدومیل
نیندازدت ناقه در پای پیل
ببین تا چه خون در جهان ریختی
چه سرها به گردن در آویختی
بسا مملکت را که کردی خراب
چو پرسند چون دادخواهی جواب
بدین راست ناید کزین سبز باغ
گلی چند را سردرآری به داغ
منه دل بر این سبز خنگ شموس
که هست اژدهائی به رخ چون عروس
دلی دارد از مهربانی تهی
چه دل کز تنش نیست نیز آگهی
چو خاک از سکونت کمر بسته باش
شتابان فلک شد تو آهسته باش
تو شاهی چو شاهین مشو تیز پر
به آهستگی کوش چون شیر نر
عنانکش دوان اسب اندیشه را
که در ره خسکهاست این بیشه را
به کاری که غم را دهی بستگی
شتابندگی کن نه آهستگی
چو با بیگنه رای جنگ آوری
به ار در میانه درنگ آوری
بجز خونی و دزد آلوده دست
ببخشای بر هر گناهی که هست
ز دونان نگهدار پرخاش را
دلیری مده بر خود او باش را
چو شه با رعیت به داور شود
رعیت به شه بر دلاور شود
مشو نرم گفتار با زیر دست
که الماس از ارزیز گیرد شکست
گلیم کسان را مبر سر به زیر
گلیم خود از پشم خود کن چو شیر
کفن حله شد کرم بادامه را
که ابریشم از جان تند جامه را
ز پوشیدگان راز پوشیده دار
وزیشان سخن نانیوشنده دار
میاور به افسوس عمری بسر
که افسوس باشد بر افسوسگر
سخن زین نمط گرچه دارم بسی
نگویم که به زین نگوید کسی
ترا کایت آسمانی بود
ازین بیش گفتن زیانی بود
گرم تیز شد تیغ برمن مگیر
ز تیزی بود تیغ را ناگزیر
به تیغی چنین تیز بازوی شاه
قوی باد هر جا که راند سپاه
چو پرداخت زین درج درخامه را
پذیرفت شاه آن خرد نامه را



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: در این بخش از "خمسه" نظامی، سقراط به دانای رومی میگوید که با استفاده از مهری، خردنامهای را به نگارش درآورد که شامل دانش و پندهای اندرزآمیز است. او در این نامه به موضوعات مختلفی از جمله اندیشههای اخلاقی، پرهیز از خوراکیهای مضر، دوستیهای صحیح و رابطه با مردم میپردازد. سقراط تاکید میکند که انسان باید از زیادهروی در خوشیها پرهیز کند و با سادگی و قناعت زندگی کند. همچنین، او به اهمیت امید، صداقت، و دوری از خشونت در جامعه اشاره میکند و در نهایت خردنامه را به شاه تقدیم میکند. این اثر به تأمل در زندگی و رفتار انسانی میپردازد و راهنمایی برای زندگی بهتر ارائه میدهد.
هوش مصنوعی: روز سوم، هنگامی که این آسمانِ رنگارنگ و بازیگر بازیِ روم و زنگ را آغاز کرد، یعنی سپیدیِ روز بر سیاهیِ شب چیره شد و بامداد رسید.
هوش مصنوعی: اسکندر، پادشاه دانای روم، به سقراط فرمان داد که نامهای بنویسد و با نقش انگشتری بر موم مهرش کند.
هوش مصنوعی: از او خواست خردنامهای گرانبها بنویسد که هر گونه دانش و اندرز را در خود داشته باشد.
هوش مصنوعی: سقراطِ خردمند از پذیرفتن این کار سر نپیچید و مانند غواصی که برای یافتن مروارید به دریا میرود، در دریای اندیشه فرو رفت.
هوش مصنوعی: او با دانش و اندیشه، نوشته را بر کاغذی سپید و سیمگون چنین نگاشت:
هوش مصنوعی: هر نگارگری سرآغاز هر نقش و نوشتهای را با نام خدا برمیافرازد.
هوش مصنوعی: خدای آفرینندهٔ جهان و گشایندهٔ کارها، که همهٔ آفریدگان به او نیازمندند.
هوش مصنوعی: پس از نام خدای پناهدهندهٔ جهان، سخن را با نام پادشاه آراست.
هوش مصنوعی: ای پادشاه، در این جهان که چون چاهی پوشیده از نقشها و صورتهاست، جز به فرمان دانش و خرد کاری مکن.
هوش مصنوعی: تو را که از گوهرها و عنصرهای بسیار سرشتهاند، برای بازی و بیهودگی نیافریدهاند.
هوش مصنوعی: پنهانی به تو گفتم که در راه پلنگی کمین کرده است؛ هشدار، بیپروایی مکن.
هوش مصنوعی: هر جا باشی، چه در جنگ و چه در جشن، از همراهِ شایسته دور مباش.
هوش مصنوعی: هنگامی که در بزم شادی مینشینی، بهتر است یاری خوشرو و خندان همراه داشته باشی.
هوش مصنوعی: در چهرهٔ هیچ آدم اندوهگینی نگاه مکن تا شادیات تباه نشود.
هوش مصنوعی: روزی که برای فرمانروایی و داوری بار عام میدهی، به همنشینان ناپخته و اهل بزم نگاه مکن.
هوش مصنوعی: مبادا آن شوخی و خوشگذرانی که آنان را گستاخ کرده، سبب شود که در سخن با تو گستاخی کنند.
هوش مصنوعی: مانند دریا خو مگیر که همه چیز را تنها برای خود فرو برد؛ هر چه مانند دریا تنها بخوری، تلخ و شور میشود.
هوش مصنوعی: مانند آب جوی به همه بهره برسان تا هر کس، چون سبویی، به پیشگاه تو روی آورد و فرمانبرت شود.
هوش مصنوعی: خوراکی که در خانه حبس کنی و به کسی ندهی، بوی گندش به هفتاد خانه میرسد.
هوش مصنوعی: اما اگر آن را از خانه به کوی و برزن بفرستی و ببخشی، در و درگاهت را خوشبو میکند.
هوش مصنوعی: بنفشه تا وقتی در غنچه بسته و ناشکفته است، بویش در نهان ناخوش است.
هوش مصنوعی: اما هنگامی که بشکفد و گیسوی خود را بگشاید، باد خاک را چنان خوشبو میکند که گویی عنبر میفروشد.
هوش مصنوعی: آزمند مباش، زیرا این جهان خانهٔ همیشگی تو نیست و از آن جز یک نان سهم تو نیست.
هوش مصنوعی: از خاک و آب این جهان به یک گِرده نان بسنده کن؛ تو از خورشید برتر نیستی که او نیز تنها یک قرص است.
هوش مصنوعی: روی گرداندن از خوردن صفتی خدایی است، زیرا پرخوری چیزی است که در گاو و خر هم یافت میشود.
هوش مصنوعی: کسی که مانند چارپا بندهٔ شکم شود، روز رستاخیز از دل گور به صورت چارپا برمیخیزد.
هوش مصنوعی: چون قیامت با ترازوی سنجش فرا رسد، چنین کسی از گاوی به خری جابهجا میشود و در خواری از چارپایی به چارپای دیگر میافتد.
هوش مصنوعی: کمخوردن رنج و بیماری انسان را کم میکند و کسی که بسیار بخورد، عمر درازی نمییابد.
هوش مصنوعی: لب آدم پرخور همیشه از ناگواریِ غذا به آروغهای بد آلوده است.
هوش مصنوعی: مانند شیران به کمخوردن عادت کن، چون گاوی که پرشیر و پرخوراک است ترسو و کمدل است.
هوش مصنوعی: اینکه خرِ آدمهای تنبل از سنگینی دم میکشد و از رفتن میماند، از آن است که آن را مانند خمره از آب پر کردهاند؛ یعنی پرخوری مایهٔ سستی و کاهلی است.
هوش مصنوعی: مانند ابر، آب دریا را قطرهقطره بگیر و گرد آور، اما هنگام بخشیدن بیدریغ و فراوان ببخش.
هوش مصنوعی: همانگونه که مشک سقا با خالی کردن و افشاندن آب دوباره پر میشود، بخشش نیز مایهٔ پر شدن دوباره است.
هوش مصنوعی: هنگام غذا خوردن، از خوراک تر و خشک چنان بخور که اعتدال و اندازهٔ مزاج خود را نگه داری.
هوش مصنوعی: هم ببخش، هم بخور و اندکی هم ذخیره کن، زیرا هر یک از این سه جای خود را دارد.
وقتی که تو بخشش کردی و به دیگران هم دادی و در نهایت چیزی از خودت بر جای گذاشتی، بهترین سرپرست و مدیر برای جهان تو هستی.
هوش مصنوعی: از هر خوراکی گوارا بودنش را در نظر بگیر؛ به شیرینیاش نگاه نکن، به سازگاریاش با تن نگاه کن.
هوش مصنوعی: وقتی سرکه میخوری شیر نخور، چون سرکه همراه شیر ناگوار است و به تن آسیب میزند.
هوش مصنوعی: تن را به آسایش و سرگرمی و نازپروری مسپار؛ به سفر بیندیش و وسایل رفتن را فراهم کن.
هوش مصنوعی: دست به کار شو؛ این پژمردگی و سستی چیست؟ پایان بیکاری افسردگی است.
هوش مصنوعی: گنج و کان گوهر خود را با دست دیگران استخراج مکن؛ اگر زندهای خودت دست و پایی بزن و تلاش کن.
هوش مصنوعی: دست و پای تو خدمتگزارانی هستند که تا تو از دنیا نروی، تو را رها نمیکنند.
هوش مصنوعی: اگرچه هزار خدمتکار داشته باشی، این خدمتگزاران خودی، یعنی دست و پایت، را از کار نینداز.
هوش مصنوعی: اگر کارِ پا و نیروی دست خود را به خدمتکار فرودست واگذار کنی،
هوش مصنوعی: آنگاه که آن خدمتکار از دستت برود، آیا خودت بیدست و پا نمیمانی؟
هوش مصنوعی: اگر خدمتکاری خوشسخن یافتی، بیش از همین خوشسخنی از او مهربانی انتظار نداشته باش.
هوش مصنوعی: خدمتکار کممهر اما شیرینزبان بهتر از خدمتکار بدخویی است که مهربان باشد.
هوش مصنوعی: مهر و محبت را با سخن خوش میتوان نشان داد؛ مهربانی همراه با زبان تلخ و ناخوش سودی ندارد.
هوش مصنوعی: تا میتوانی با شرم و ادب سخن بگو تا شنونده نیز با تو مؤدب و باحرمت رفتار کند.
هوش مصنوعی: نرم سخن گفتن نشانهٔ خردمندی است و درشتی کردن از دیوانگی است.
هوش مصنوعی: سخنی که گویندهاش بدزبان باشد، هرچند در اصل نیکو باشد، نیکو به نظر نمیآید.
هوش مصنوعی: خاموشی از گفتار بد بهتر است؛ هیچکس از خاموش ماندن پشیمان نمیشود.
هوش مصنوعی: از کاری که مایهٔ شرمساری است، به انجامدهندهاش رنج و خواری میرسد؛ پس از آن دوری کن.
هوش مصنوعی: در برابر آنچه به دست نمیآوری شکیبا باش و خود را با امید سرگرم و دلخوش کن.
هوش مصنوعی: امید به خوراک از خود خوراک بهتر است؛ چنانکه زیره با وعده پرورش مییابد، نه با آب.
هوش مصنوعی: مگر نمیبینی که در گرمای آفتاب، آب دادن به زیره روا نیست و جز وعدهٔ آب نصیبش نمیشود؟
هوش مصنوعی: مانند زیره با آب دهان، یعنی با وعده و امید، شکیبایی کن و زیره را هم با وعده دلخوش نگه دار.
هوش مصنوعی: گلی که از نم اندک ابر آرام میگیرد و میآساید، وقتی باران به سیل تبدیل شود، آب او را با خود میبرد؛ یعنی زیادهروی، حتی در چیز خوب، ویرانگر است.
هوش مصنوعی: ستمگران را یاری نکن، زیرا روزی از تو دربارهٔ این داوری و کردارت بازخواست خواهند کرد.
هوش مصنوعی: کمتر آهنگ خونریزی کن و از پیامد آن بیندیش که مانند بندی چوبین به پایت میپیچد و گرفتارت میکند.
هوش مصنوعی: از این همه سر بریدن و بر زمین انداختن چه میخواهی؟ تا کی در این بازی که سرها چون گوی است، شرط ببازی؟
هوش مصنوعی: بسا اشک که از ابر تو، یعنی از کار تو، از چشم مردم باریده و بسا خون که بر گردن شمشیر توست.
هوش مصنوعی: آیا نمیترسی که همین شمشیرِ گردنزن روزی به تاوان خون کسی گردن خودت را بگیرد؟
هوش مصنوعی: چنان با احتیاط راه بپیما که مرکبت پس از اندک راهی تو را زیر پای فیل نیندازد؛ یعنی بیپروایی به نابودی خودت میانجامد.
هوش مصنوعی: بنگر چه خونهایی در جهان ریختی و گناه چه سرهایی را بر گردن خود آویختی.
هوش مصنوعی: بسیار سرزمینها را ویران کردی؛ هنگامی که از تو بازخواست کنند، چه پاسخی خواهی داد؟
هوش مصنوعی: درست نیست که از این باغ سبز جهان، چند گل را داغ بزنی و تباه کنی؛ یعنی جان مردم را بیسبب بگیری.
هوش مصنوعی: به این اسب سرکش سبزرنگ، یعنی آسمان و روزگار، دل مبند؛ که اژدهایی است با چهرهای زیبا چون عروس.
هوش مصنوعی: دل روزگار از مهربانی تهی است؛ چه دلی؟ او حتی از تن خود هم آگاهی ندارد.
هوش مصنوعی: مانند خاک آرام و استوار باش؛ آسمان شتابان شد، تو آهسته و بادرنگ باش.
هوش مصنوعی: تو پادشاهی؛ مانند شاهین تندپرواز و شتابزده مباش و چون شیر نر با آرامش و وقار رفتار کن.
هوش مصنوعی: عنان اسب تاختکنندهٔ اندیشه را بکش، زیرا در راه این بیشهٔ جهان خارهای بسیار است.
هوش مصنوعی: در کاری که مایهٔ زدودن غم و گشایش است، شتاب کن نه درنگ.
هوش مصنوعی: اگر قصد جنگ با بیگناهی کردی، بهتر است در این میان درنگ کنی و از آن بازایستی.
هوش مصنوعی: جز قاتل و دزد آلودهدست، از هر گناهی که باشد درگذر.
هوش مصنوعی: خود را از ستیزه با فرومایگان دور نگه دار و به اراذل و اوباش جرئت گستاخی بر خودت مده.
هوش مصنوعی: اگر شاه با رعیت به داوری و کشمکش بنشیند، رعیت بر شاه گستاخ و دلیر میشود.
هوش مصنوعی: با زیردستان بیش از اندازه نرمگفتار مباش، چنانکه الماس سخت از ارزیز نرم میشکند؛ یعنی نرمی بیجا شکوه شاه را میشکند.
هوش مصنوعی: با سرافکندگی گلیم دیگران را مگیر و به دیگران وابسته مباش؛ مانند شیر که پوشش از یال خود دارد، از دسترنج خود بهره بگیر.
هوش مصنوعی: کرم ابریشم از جان خود جامه میبافد و همان جامهٔ ابریشمین کفن او میشود؛ یعنی آنچه از خود بسازی، از آنِ خود توست هرچند به بهای جان باشد.
هوش مصنوعی: رازت را از زنان پردهنشین پوشیده نگه دار و به سخن آنان گوش مده.
هوش مصنوعی: عمر را به ریشخند و بیهودگی مگذران، زیرا سرانجام ریشخند و افسوس به خود ریشخندکننده بازمیگردد.
هوش مصنوعی: هرچند از این گونه سخن بسیار دارم، ادعا نمیکنم که کسی بهتر از این نمیتواند بگوید.
هوش مصنوعی: برای تو که نشانه و تأیید آسمانی داری، بیش از این گفتن زیانآور و بیجاست.
هوش مصنوعی: اگر شمشیر سخنم تیز شد بر من خرده مگیر، زیرا تیزی لازمهٔ شمشیر است.
هوش مصنوعی: آرزو دارم که با چنین شمشیر تیزی، بازوی شاه هر جا سپاه براند نیرومند باشد.
هوش مصنوعی: چون سقراط قلم را از نوشتن این سخنان گوهرین فارغ کرد، شاه آن خردنامه را پذیرفت.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.