قوله تعالی: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اسم عزیز شهدت الافواه بآلائه. و نطقت الالسن بنعمائه، و تلاشت القلوب عند جلال سلطانه و عزّ سنائه. و فنیت الارواح و بلیت الاشباح شوقا الی لقائه. فلا ذرّة من الموجودات فی ارضه و سمائه، الّا و هی تشهد بجمال صفاته و جلال اسمائه، کلّ عزیز عزّ فبادنائه، و کلّ ذلیل ذلّ فباقصائه.
الخلق عرضة تسخیره بین ابقائه و افنائه و اسعاده و اشقائه، فلا وصل و لا هجر و لا خیر و لا شرّ و لا حلو و لا مرّ و لا ایمان و لا کفر و لا طیّ و لا نشر، الّا بارادته و مشیّته و قضائه، «وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنی فَادْعُوهُ بِها وَ ذَرُوا الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی أَسْمائِهِ».
ای راه طلب حقیقت! چه راهی که قدمهای دوستان در تو واله شد؟! ای آتش محبّت حقّ! چه آتشی که جانهای عزیزان ترا هیزم شد؟! ای قبله «بِسْمِ اللَّهِ»! چه قبلهای که هر که روی در تو آورد دمار از جان و روانش برآوردی. آن کدام دلست که آتش خانه حسرت تو نیست؟! آن کدام جانست که در مخلب باز قهر تو نیست؟
گفتم که: چو زیرم و بدست تو اسیر
بنواز مرا، مزن تو ای بدر منیر
گفتا که: ز زخم من تو آزار مگیر
در زخمه بود همه نوازیدن زیر
عزیز جانی باید که او را بر اسرار «بِسْمِ اللَّهِ» اشرافی دهند، یک شظیة از حقیقت این نام بر کنگره طور تجلّی کرد طبق طبق از وی میشکافت، و از هم فرو میریخت، تا در عالم ذرّه ذرّه گشت، گفتا: پادشاها اگر سنگ سیاه طاقت این نام داشتی خود در بدو وجود امانت قبول کردی. آری کوه با صلابت بر نتافت و طاقت نداشت و دلهای ضعفای این امّت برتافت و قبول کرد. ای جوانمرد! نه آن دلها میگویم که کلیسیای شرک و شهوت بود، دلهای بارگیران حضرت سلطان میگویم، و بار گیر سلطان کسی بود که در همه اوقات و حالات اگر غرقه لطف و عطا بود یا خسته تیر بلا، باز گشت وی جز با حضرت ربوبیّت نبود، همه او را داند، همه او را خواند، قصّه نیاز خود بدو بردارد، از هواجس و وساوس استعاذت بوی کند، اینست که ربّ العالمین میگوید: قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ای أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مِنْ شَرِّ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ ای محمد! بندگانم را بگو تا چون از شرّ دیو و مردم فریاد خواهند، بمن خواهند، و با درگاه من گریزند که جز درگاه من ایشان را پناه نیست، و خستگی ایشان را مرهم جز از فضل ما نیست. هر جا که در عالم درویشی است خسته جرمی، درمانده در دست خصمی، ما مولای اوئیم هر جا که خراب عمری است، مفلس روزگاری، ما خریدار اوایم هر جا که سوختهای است، بیخودی، لاف زنندهای، بی خبری، ما شادی جان اوایم هر جا که زارنده ایست از خجلی، سر فرو گذارندهای از بی کسی، ما برهان اوئیم.
نعت ما چیست؟ فرش فضل بباد افکندن، در تربت افلاس تخم بر پراکندن، در بادیه بیخودی جوی جود کندن، بر لب جوی احسان باغ دوستی کشتن! سه جایگاه درین سوره خود را جلّ جلاله ببندگان اضافت کرد، و نام خود فرانام ایشان پیوست. گفت: بِرَبِّ النَّاسِ مَلِکِ النَّاسِ إِلهِ النَّاسِ دارنده و پروراننده شما منم، پادشاه و کاردان و کارساز شما منم، خداوند رهنمای دلگشای شما منم. گاه گوید جلّ جلاله: شمائید بندگان من، گاه گوید: منم خداوند شما. چه کرامت است بندگان را بزرگوارتر از آن که خود گوید بجلال عزّ خویش که: شما آن مناید و من آن شما!! بنده چون بدین مقام رسید و قدم برین بساط قرب نهاد، توفیق موافق و سعادت مساعد او گردد، دست اغیار از او کوتاه شود، وسواس خنّاس از شعاع شمع شوق او بگریزد، سلطان محبّت در سرای خاصّ او نزول کند. آثار و انوار لطف اللَّه بر حال او ظاهر شود تا هر که در نگرد، داند که نواخته فضل اوست و افروخته لطف او.
فصل
روی ابو هریرة: قال: قال رسول اللَّه (ص): «اعربوا القرآن و التمسوا غرائبه، فانّ اللَّه یحبّ ان یعرب».
و قال اللَّه عزّ و جلّ: وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثِیراً یعنی: تفسیر القرآن. و قال مجاهد: احبّ الخلق الی اللَّه اعلمهم بما انزل. و قال ابن عباس: تفسیر القرآن علی اربعة اوجه: تفسیر یعلمه العلماء، و تفسیر تعرفه العرب، و تفسیر لا یعذر احد بجهالته، یعنی: من الحلال و الحرام، و تفسیر لا یعلم تأویله الّا اللَّه، من ادّعی علمه فهو کذّاب. مفسّر دیگرست و حاکی تفسیر دیگر، نه هر که حکایت کند از گفت مفسّران او را رسد که خود تفسیر کند. خلافست میان علما که هر عالمی را رسد که قرآن را تفسیر کند بذات خویش یا نه؟ قومی گفتند: هیچ کس را نرسد و اگر چه فائق و فاضل بود و احکام و ادلّه شناسد، و اخبار و آثار داند بلکه از تفسیر آن باید گفت که از رسول خدا (ص) حکایت کردند، یا از صحابه که در نزول قرآن حاضر بودند، یا از تابعین که از صحابه شنیدند و گرفتند و حجّت این قوم آنست که مصطفی (ص) گفت: «من فسّر القرآن برأیه فاصاب فقد اخطأ».
و قومی گفتند: هر که ادبی دارد وسیع و فضلی تمام، او را رسد که قرآن تفسیر کند، و حجّت ایشان اینست که ربّ العزّة گفت: کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ مُبارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ امّا محقّقان گفتند: این هر دو مذهب سر بغلوّ و تقصیر باز مینهد، هر که بر منقول مجرّد اقتصار کند فقد ترک کثیرا ممّا یحتاج الیه. و هر که جائز دارد هر کسی را که در علم تفسیر خوض کند فقد عرّضه للتّخلیط و لم یعتبر حقیقة قوله: لِیَدَّبَّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ. پس کسی را رسد که در تفسیر خوض کند که او را ده علم حاصل بود. علم لغت و علم اشتقاق و علم نحو و علم قراءت و علم سیر و علم حدیث و علم اصول فقه و علم احکام و علم معامله و علم موهبت. چون این ده علم حاصل شد، از آن بیرون شد که: «فسّر القرآن برأیه»، پس او را رسد که قرآن را تفسیر کند. اگر کسی سؤال کند و گوید: چه حکمت است که قرآن بعضی محکم آمد و بعضی متشابه؟ اگر همه محکم بودی مؤنت نظر کفایت بودی و خطا و زلّت در نظر و اندیشه نیفتادی؟ جواب آنست که: این بآن ماند که کسی گوید: چرا ربّ العزّة نعیم این جهان که بما داد نه بی مؤنت و بی مشقّت دادی تا نعمت وی هنیء بودی و عطاء وی بی رنج بودی! گویند: این از حکمت خالی نیست. حقّ تعالی که آدمی را آفرید او را بفکرت و تمییز مخصوص کرد که هیچ آفریده دیگر را این دو خصلت نیست. و آدمی را باین دو خصلت مشرّف و مکرّم گردانید، گفت: وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِیلًا و باین تشریف و تکریم شایسته خلافت زمین کرد چنان که حقّ تعالی گفت: وَ یَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الْأَرْضِ.
و همچنین آدمی را صفاتی داد که خود جلّ جلاله بدان موصوفست و مسمّی. چون علم و حکمت و حلم. پس چون او را باین دو خصلت فکر و رویّت مخصوص کرد، هر چه بوی داد از درجه کمال قاصر داد، تا بفکرت و رویّت خود آن را تمام گرداند و فائده آن فکرت و رویّت پدید آید و مستحقّ ثواب گردد. و این علی الخصوص در حقّ آدمی است. و حقّ جلّ جلاله از آن منزّه و مقدّس. و مثال این مأکولات و مشروباتست که اصول اغذیه از بهر ما بیافرید. و آن گه بفضل خود ما را تمییز و هدایت داد تا از آن اصول و مفردات مرکّبات سازیم، چنان که خواهیم و بدان حاجت بود، و اللَّه اعلم.
فصل فی بیان عدد سور القرآن و حروفه و کلماته و بیان ما فیها من الخلاف و الاختلاف.
عبد اللَّه مسعود گفت: جمله سورتهای قرآن صد و دوازده است، از بهر آنکه قُلْ أَعُوذُ دوگانه از جمله سور نشمرد و در مصحف خویش ننوشت. گفتا: کلام ربّ العالمین است، قدیم نامخلوق، از آسمان منزل، هم چنان که گفت جلّ جلاله: «قسمت الصّلاة بینی و بین عبدی نصفین». و قال تعالی: اعددت لعبادی الصالحین مالا عین رأت و قال تعالی: انا اغنی الشرکاء عن الشرک. و بسبب آنکه رسول خدا (ص) باین دو سوره رقیه بسیار کردی، بر وی مشتبه شد که از قرآن است یا نه از قرآن، و آن گه در مصحف ننوشت. مجاهد گفت: سورتهای قرآن صد و شانزده است، زیرا که وی دو سوره قنوت از قرآن شمرد: یکی: «اللّهم انّا نستعینک» الی قوله: «من یفجرک»، دیگر: «اللّهم ایّاک نعبد» الی قوله: «ملحق». زید ثابت گفت: سورتهای قرآن صد و چهاردهاند و قول درست اینست و جمهور صحابه برین مذهباند. و در مصحف امام که علماء اسلام بر آن متّفقاند، همچنین است. ازین صد و چهارده سوره هشتاد و چهار مکیّاتاند و سی سوره مدنیّات، و در بعضی از آن اختلاف علما است، و در تفسیر شرح آن بجای خویش گفتهایم.
و گفتهاند: اوّل سوره که به مکّه فرو آمد: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ است و آخر سوره که به مکّه فرو آمد: سوره «العنکبوت» و اوّل سوره که به مدینه فرو آمد: وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ است، و آخر سوره که به مدینه فرو آمد: براءة و اوّل سوره که رسول خدا (ص) در انجمن قریش آشکار کرد سوره وَ النَّجْمِ إِذا هَوی.
و قال حمید الاعرج: حسبت القرآن بالحروف فوجدت النّصف عند قوله فی سورة «الکهف». قال: إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً الّذی بعده وَ کَیْفَ تَصْبِرُ. و قال غیره من المتقدّمین: وجدت النّصف عند قوله: وَ لْیَتَلَطَّفْ فاللّام فی النّصف الاوّل و الطّاء و الفاء فی النّصف الثّانی. و قال جماعة من القرّاء: النّصف عند قوله: لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً نُکْراً.
امّا عدد آیات قرآن بر عداد کوفیان، و هو العدد المنسوب الی علی بن ابی طالب (ع)، شش هزار و دویست و سی و شش آیت و بر عدد بصریان شش هزار و دویست و چهار آیت، و بر قول جمهور اهل علم شش هزار و ششصد و شصت و شش آیت.
و در کلمات قرآن علماء مختلفاند و اختیار قول عطاء بن یسار است: هفتاد و هفت هزار و چهار صد و سی و نه کلمه. و در حروف اختلافست. ابن عباس گفت: سیصد هزار و بیست و سه هزار و ششصد و هفتاد و یک حرف. مجاهد گفت: سیصد هزار و بیست و یک هزار و صد و بیست حرف. عبد اللَّه مسعود گفت: سیصد هزار و بیست و دو هزار و ششصد و هفتاد حرف. قال: و لتالی القرآن بکلّ حرف عشر حسنات.
جماعتی اهل تفسیر حروف قرآن از الف تا یا بر شمردهاند. گفتند: عدد الف، چهل و هشت هزار و هشتصد و هفتاد و دو است.
عدد با یازده هزار و چهار صد و بیست و هشت است.
عدد شین دو هزار و دویست و پنجاه و سه است.
عدد تا ده هزار و صد و نود و نه است.
عدد صاد دو هزار و سیزده است.
عدد ثا هزار و دویست و هفتاد و شش است.
عدد ضاد هزار و ششصد و هفده است.
عدد جیم سه هزار و دویست و هفتاد و سه است.
عدد طا هزار و دویست و هفتاد و چهار است.
عدد حا سه هزار و نهصد و نود و سه است.
عدد ظا هشتصد و چهل و دو است.
عدد خا دو هزار و چهار صد و شانزده است.
عدد عین نه هزار و دویست و بیست است.
عدد دال پنج هزار و ششصد و چهل و دو است.
عدد غین دو هزار و دویست و هشت است.
عدد ذال چهار هزار و ششصد و نود و هفت است.
عدد فا هشت هزار و چهار صد و نود و نه است.
عدد را یازده هزار و هفصد و نود و سه است.
عدد قاف شش هزار و هشتصد و سیزده است.
عدد زای هزار و پانصد و نود است.
عدد کاف نه هزار و پانصد است.
عدد سین پنج هزار و هشتصد و نود و یک است.
عدد لام سی هزار و چهار صد و سی و دو است.
عدد میم بیست و شش هزار و صد و سی و پنج است.
عدد نون بیست و شش هزار و پانصد و شصت است.
عدد واو بیست و پنج هزار و پانصد و سی و شش است.
عدد ها هفده هزار و هفتاد است.
عدد لام الف چهار هزار و هفصد و بیست است.
عدد یا بیست و پنج هزار و نهصد و نوزده است.
در هر حرفی ارادتی، در هر کلمتی اشارتی، در هر آیتی زیادتی، در هر سورتی سعادتی، در هر حرفی بدایتی، در هر کلمتی هدایتی، در هر آیتی رعایتی، در هر سورتی سرایتی، در هر الفی آلایی، در هر بایی بهایی، در هر تایی تحفهای، در هر ثائی ثوابی، در هر جیمی جزائی، در هر حائی حیاتی، در هر خائی خیالی، در هر دالی دوائی، در هر ذالی ذوقی، در هر رائی راحتی، در هر زایی زیادتی، در هر سینی سنایی، در هر شینی شعاعی، در هر صادی صفایی، در هر ضادی ضیائی، در هر طائی طهارتی، در هر ظایی ظرافتی، در هر عینی عنایتی، در هر غینی غبنی، در هر فایی فایدتی، در هر قافی قربتی، در هر کافی کرامتی، در هر لامی لوائی، در هر میمی منایی، در هر نونی نوری، در هر واوی ولایی، در هر هایی هوایی، در هر لام الفی الفی و لطفی، در هر یائی یمنی. که داند لطائف قرآن؟ که دریابد عجائب قرآن؟!! اگر مردی بصفاء اعتقاد و یقین درست قرآن بر کوه خواند، از بیخ بر آید! مصطفی (ص) گفت: «و الّذی نفسی بیده لو انّ رجلا موقنا قراه علی جبل لزال».
قرآن آموز را حساب نبود. قرآن دان را حجاب نبود، قرآن خوان را عذاب نبود.
هر که دست در قرآن زد، دست در عروه وثقی زد، و هر که دست در عروه وثقی زد، کار وی بعلی است، تماشاگاه وی بستان عزّت مولی است، و از حضرت عزّت او را باسم سعادت نداست! مصطفی (ص) گفت: «انّ للَّه عزّ و جلّ اهلین من النّاس». قالوا: یا رسول اللَّه من اهل اللَّه؟ قال: «اهل القرآن هم اهل اللَّه عزّ و جلّ».
کسان اللَّه و خاصگیان او خوانندگان قرآناند، دانایان به قرآناند، معتقدان در قرآناند. چون خواهی که باللّه تقرّب کنی، هم بکلام او کن، که کلام او هم ازوست. منه بدأ و الیه یعود، قرآن اصل ایمانست، و اساس معرفت قرآن برهان نبوّت است و معنی رسالت.
قرآن منشور هدایت است، و قانون حکمت. قرآن نامه تذکرت است، و صحیفه رحمت. قرآن شاهد حقّ است و مایه حقیقت. قرآن بیان جلال الوهیّت است، و نشان جمال ربوبیّت. هر کرا قرآن انیس است، اللَّه او را جلیس است. هر کرا قرآن رفیق است، قرینش توفیق است. هر کرا قرآن امام است، مقرّش دار السّلام است.
قال النّبی (ص): «انّکم لن ترجعوا الی اللَّه بشیء احبّ الیه من شیء خرج». یعنی: القرآن. و قال (ص): «خیرکم من تعلّم القرآن و علّمه». و عن ابی شریح الخزاعی قال: خرج علینا رسول اللَّه فقال: «ابشروا ابشروا أ لیس تشهدون ان لا اله الّا اللَّه و انّی رسول اللَّه»؟ قالوا: بلی. قال: «فانّ هذا القرآن سبب طرفه بید اللَّه و طرفه بایدیکم، فتمسّکوا به فانّکم لن تهلکوا و لن تضلّوا بعده ابدا». و عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «أ یحبّ احدکم اذا رجع الی اهله ان یجد فیه ثلاث خلفات عظام سمان»؟ قلنا: نعم. قال: «فثلاث آیات یقرأ بهنّ احدکم فی صلوته خیر له من ثلاث خلفات عظام سمان»! و عن علی (ع) عن النّبی (ص) قال: «من قرأ القرآن فاستظهره فاحلّ حلاله و حرّم حرامه ادخله اللَّه الجنّة و شفّعه فی عشرة من اهل بیته کلّهم قد وجبت له النّار». و قال (ص): «لو کان القرآن فی اهاب ما مسّه النّار». و قال: «اقرؤا القرآن فانّه یأتی یوم القیامة شفیعا لاصحابه». و قال (ص): «نزل القرآن علی خمسة اوجه: حلال و حرام و محکم و متشابه و امثال. فاحلّوا الحلال و حرّموا الحرام، و اعملوا بالمحکم و آمنوا بالمتشابه و اعتبروا بالامثال».
فصل
بدانکه اصحاب رسول (ص)، ایشان که در تفسیر قرآن سخن گفتهاند، معروف چهار کساند: علی بن ابی طالب (ع) و ابن عباس و ابن مسعود و ابیّ بن کعب. و علی (ع) در علم تفسیر از همه فائق و فاضلتر بود، پس ابن عباس. قال ابن عباس: علی (ع) علّم علما علّمه رسول اللَّه (ص) و رسول اللَّه (ص) علّمه اللَّه عزّ و جلّ فعلم النّبی (ص) من علم اللَّه و علم علی (ع) من علم النّبی (ص) و علمی من علم علی (ع). و ما علمی و علم اصحاب محمد (ص) فی علم علی (ع) الّا کقطرة فی بحر! ابن عباس گفت: شبی از شبها علی (ع) مرا گفت: «چون نماز خفتن گزارده باشی، نزدیک من حاضر شو، تا ترا فایدهای دهم». گفتا: و کانت لیلة مقمرة شبی سخت روشن بود، از نور ماهتاب. علی (ع) گفت: «یا بن عباس ما تفسیر الالف من «الحمد»؟
تفسیر الف «الحمد» چیست»؟ گفتم: تو به دانی ای علی! پس در سخن آمد و یک ساعت از ساعات شب در تفسیر الف «الحمد» سخن گفت. آن گه گفت: «فما تفسیر اللّام من «الحمد»؟
جواب همان دادم. و یک ساعت دیگر در تفسیر حرف لام سخن گفت. پس در حا هم چنان، و در میم هم چنان، و در دال هم چنان. چون از تفسیر این حروف فارغ گشت، برق عمود الفجر صبح صادق از مشرق سر بر میزد. ازینجا گفت علی (ع): «لو شئت لاوقرت سبعین بعیرا من تفسیر سورة الفاتحة».
ابن عباس گفت: علم خود در جنب علم علی (ع) چنان دیدم کالغدیر الصّغیر فی البحر. و ابن عباس در علم تفسیر چنان بود که علی (ع) گفت: «کانّه ینظر الی الغیب من وراء ستر رقیق من جودة رأیه و کثرة اصابته».
عمر خطّاب گفت: من کان سائلا عن شیء من القرآن فلیسأل عبد اللَّه بن عباس فانّه حبر القرآن. و عمر خطّاب هر گه که چیزی بر وی مشکل شدی ابن عباس را گفتی: غصّ یا غوّاص، ای اشر برأیک.
سعید بن جبیر گفت: ساعتی بنزدیک ابن عباس نشسته بودم، جماعتی اهل تفسیر آمدند و مشکلهای تفسیر از وی پرسیدند، همه را بصواب جواب داد. قومی قرّایان و مقریان آمدند و از وی مشکلهای قراءت پرسیدند، جواب داد. قومی اعراب آمدند و از حلال و حرام پرسیدند، جواب داد. قومی از لغت عرب پرسیدند، جواب داد. قومی شعرا آمدند و مشکلات شعر پرسیدند، جواب داد. سعید جبیر گفت: من برخاستم و بوسه بر سر وی نهادم و گفتم: یا بن عمّ رسول اللَّه (ص) ما علی الارض اعلم منک! فتبسّم.
و این علم وی از آن بود که چون از مادر در وجود آمد، عباس او را در خرقهای پیچید و پیش مصطفی (ص) آورد و رسول او را بر کنار خویش نشاند، و بانگشت مبارک خویش خیوی خود در دهن وی نهاد و بمالید، و دست بسر وی فرو آورد و گفت: «اللّهم علّمه التّأویل و التّنزیل و فقّهه فی الدّین و اجعله من عبادک الصّالحین و اجعله امام المتّقین». آن گه رسول خدا (ص) با عباس نگریست، گفت: «یا عمّاه، عن قلیل تراه فقیه امّتی و المؤدّی الیها تأویل التّنزیل»
و یروی انّ ابن عباس اذا جلس للتّفسیر بدأ فی مجلسه بالقرآن ثمّ بالتّفسیر و ثمّ بالحدیث. و قال: یا ایّها النّاس انّ اللَّه عزّ و جلّ بعث محمدا (ص) و انزل علیه القرآن و فرض علیه الفرائض و امره ان یعلّم امّته، فبلغ رسالته و نصح لامّته و علمهم ما لم یکونوا یعلمون و بیّن لهم ما یجهلون. قال اللَّه تعالی: وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ.
«وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلًا» پایان کتاب کشف الاسرار



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این شعر به تمجید و ستایش از نام و صفات الهی میپردازد و به تشریح عظمت و جلال خداوند میپردازد. شاعر با استفاده از استعارات، به پوشیدگی و رازهای نام خدا اشاره میکند و بر تاثیری که نام او بر جان و دل انسانها دارد، تاکید میکند. او عشق و محبت به خداوند را آتشزا و جانفزا میداند و به ارتباط عمیق بندگان با پروردگارشان اشاره میکند. در ادامه، بر اهمیت قرآن و تفسیر آن تأکید شده و ویژگیهای علمی و معنوی تفسیر قرآن و رابطه آن با روح انسانی بررسی میشود. در نهایت، شاعر اشاره به مقام بالای اهل قرآن و فضیلت آنان میکند و قرآن را راهنمایی الهی برای بشریت میداند.
هوش مصنوعی: «بسم الله الرحمن الرحیم» نام گرامیای است که زبانها به نعمتهای او گواهی دادهاند و دلها در برابر شکوه پادشاهی و بلندی او از خود رفتهاند. جانها و تنها در آرزوی دیدارش فرسوده شدهاند. هیچ ذرهای در زمین و آسمان نیست که به زیبایی صفات و شکوه نامهای او گواهی ندهد. هر عزیزی به نزدیککردن او عزیز شده و هر خواری به دورکردن او خوار گشته است.
هوش مصنوعی: آفریدگان در اختیار و فرمان او هستند؛ ماندن و نابودشدن و نیکبختی و بدبختیشان به دست اوست. هیچ وصل و هجر، خیر و شر، شیرینی و تلخی، ایمان و کفر، و پیچیدن و گستردنی جز به خواست و تقدیر او نیست. و به آیه استناد میکند که نامهای نیکو از آنِ خداست، پس او را با آنها بخوانید و کسانی را که در نامهایش کجروی میکنند رها کنید.
هوش مصنوعی: نویسنده با ندا میگوید: ای راه جستوجوی حقیقت، چه راهی هستی که گام دوستان در تو سرگشته شد؛ ای آتش عشق حق، چه آتشی که جان عزیزان هیزم تو شد؛ ای قبلهٔ «بسم الله»، هر که رو به تو آورد جانش را نابود کردی. کدام دل است که آتشکدهٔ حسرت تو نباشد و کدام جان است که در چنگال باز قهر تو گرفتار نباشد؟
هوش مصنوعی: به معشوق گفتم: چون من مانند سیم «زیر» ساز، فرودست و اسیر دست توام، مرا بنواز و نوازش کن و مرا مزن، ای ماه تمام درخشان. («زیر» هم به معنای فرودست است و هم نام سیم نازک ساز، و «نواختن» هم نوازش است و هم نواختن ساز.)
هوش مصنوعی: معشوق پاسخ داد: از ضربهٔ من آزرده مشو، زیرا نواختن سیم زیر همه با زخمه و ضربه انجام میشود. یعنی رنج و ضربهای که دوست میزند خود همان نوازش اوست.
هوش مصنوعی: جانی گرامی لازم است تا بر رازهای «بسم الله» آگاه شود؛ ذرهای از حقیقت این نام بر کوه طور جلوه کرد و کوه لایهلایه شکافت و ذرهذره شد، و اگر سنگ تاب این نام را داشت، در آغاز آفرینش امانت را میپذیرفت؛ کوه سخت تاب نیاورد اما دلهای ناتوانان این امت آن را پذیرفت. مقصود دلهای بارکشانِ درگاه خداست، نه دلهای آلوده به شرک و شهوت؛ کسانی که در نعمت و بلا جز به خدا رو نمیکنند و از وسوسهها به او پناه میبرند، و این معنای «قل اعوذ برب الناس» است: ای محمد، به بندگانم بگو از شر دیو و مردم به من پناه آورند که جز درگاه من پناهی و جز فضل من مرهمی ندارند. خدا میگوید هر جا درویش گناهکار، درماندهٔ دست دشمن، عمر تباهکرده، تهیدست، سوخته و بیخود، یا شرمسار و بیکسی باشد، ما یاور و خریدار و شادی جان و پشتیبان اوییم.
هوش مصنوعی: صفت ما این است که فرش فضل را بگسترانیم، در خاک تهیدستی بذر بپاشیم، در بیابان بیخودی جوی بخشش بکنیم و کنار آن باغ دوستی بکاریم. خداوند در این سوره سه بار خود را به مردم نسبت داده است: پروردگار مردم، پادشاه مردم، معبود مردم؛ یعنی من پرورنده و کارساز و راهنمای شمایم، و چه کرامتی بالاتر از این که بگوید شما از آنِ من و من از آنِ شما. چون بنده به این مقام قرب برسد، توفیق یار او میشود، دست بیگانگان از او کوتاه میگردد، وسوسهٔ خناس از نور شوق او میگریزد و عشق الهی در دلش جای میگیرد، چنانکه هر که او را ببیند بداند نواختهٔ فضل و لطف خداست.
هوش مصنوعی: عنوان بخشی تازه است؛ یعنی «فصل».
هوش مصنوعی: ابوهریره از پیامبر روایت کرده است: قرآن را درست و با اعراب بخوانید و واژههای غریب و دشوار آن را بجویید، زیرا خداوند دوست دارد که قرآن درست و روشن ادا شود.
هوش مصنوعی: خداوند فرموده هر که حکمت به او داده شود خیر فراوان یافته، و حکمت را تفسیر قرآن دانستهاند؛ مجاهد گفته محبوبترین مردم نزد خدا داناترین آنان به قرآن است، و ابن عباس تفسیر را چهار گونه دانسته: آنچه دانشمندان میدانند، آنچه عرب از زبان خود میفهمد، آنچه کسی در ندانستنش معذور نیست یعنی حلال و حرام، و آنچه جز خدا تأویلش را نمیداند و مدعی آن دروغگوست. مفسر با کسی که سخن مفسران را نقل میکند فرق دارد. دربارهٔ اینکه هر عالمی میتواند خود قرآن را تفسیر کند اختلاف است؛ گروهی گفتهاند هیچکس، هرچند دانا باشد، نباید چنین کند و تنها باید آنچه از پیامبر و صحابه و تابعین رسیده نقل شود، به دلیل حدیث «هر که قرآن را به رأی خود تفسیر کند، اگر درست هم بگوید خطا کرده است».
هوش مصنوعی: گروهی دیگر گفتهاند هر که ادب و دانش کامل دارد میتواند تفسیر کند، به دلیل آیهای که قرآن را برای اندیشیدن در آیات فرستاده؛ اما محققان هر دو رأی را افراط و تفریط دانستهاند و گفتهاند تنها کسی حق تفسیر دارد که ده دانش داشته باشد: لغت، اشتقاق، نحو، قرائت، سیره، حدیث، اصول فقه، احکام، معامله و علم موهبتی، و چنین کسی دیگر مشمول «تفسیر به رأی» نیست. سپس به این پرسش پاسخ میدهد که چرا برخی آیات محکم و برخی متشابهاند: همانگونه که نعمتهای دنیا بیرنج داده نشده، این هم بیحکمت نیست؛ خداوند انسان را به اندیشه و تمییز ویژه کرد و با آن بر بسیاری از آفریدگان برتری داد و شایستهٔ جانشینی در زمین ساخت.
هوش مصنوعی: خداوند به انسان صفاتی چون دانش و حکمت و بردباری داد که خود به آنها موصوف است. چون او را به اندیشه و تأمل ممتاز کرد، آنچه به او داد ناتمام داد تا با اندیشهٔ خود کاملش کند و سزاوار پاداش شود؛ و خداوند از این نقص پاک است. مثالش خوراکیهاست که خدا اصل و مایهشان را آفرید و به ما تشخیص داد تا از آنها خوراکهای ترکیبی بسازیم.
هوش مصنوعی: فصلی دربارهٔ شمار سورهها، حرفها و کلمههای قرآن و اختلافهایی که در این باره هست.
هوش مصنوعی: عبدالله بن مسعود سورههای قرآن را صد و دوازده میدانست، چون معوّذتین را در مصحف خود ننوشت؛ آن دو را کلام خدا میدانست، ولی چون پیامبر با آنها بسیار دعا و تعویذ میخواند، برایش مشتبه شد که جزو قرآناند یا نه. مجاهد دو دعای قنوت را هم شمرد و صد و شانزده گفت. زید بن ثابت صد و چهارده گفت که قول درست و نظر بیشتر صحابه و مطابق مصحف امام است؛ هشتاد و چهار سوره مکی و سی سوره مدنی است.
هوش مصنوعی: گفتهاند نخستین سورهٔ نازلشده در مکه «اقرأ» و آخرین آن «عنکبوت» است؛ نخستین سورهٔ مدینه «مطففین» و آخرین آن «برائت» است؛ و نخستین سورهای که پیامبر آشکارا در جمع قریش خواند «والنجم» بود.
هوش مصنوعی: حمید اعرج گفت حروف قرآن را شمردم و نیمهٔ آن را در سورهٔ کهف نزد «إنک لن تستطیع معی صبرا» یافتم. دیگری نیمه را در «ولیتلطف» دانست که لامش در نیمهٔ اول و طا و فایش در نیمهٔ دوم است. گروهی از قاریان نیمه را «لقد جئت شیئا نکرا» گفتند.
هوش مصنوعی: شمار آیههای قرآن به شمارش کوفیان که منسوب به علی بن ابی طالب است شش هزار و دویست و سی و شش، به شمارش بصریان شش هزار و دویست و چهار، و به قول بیشتر اهل علم شش هزار و ششصد و شصت و شش آیه است.
هوش مصنوعی: در شمار کلمههای قرآن اختلاف است و قول برگزیده از عطاء بن یسار است: هفتاد و هفت هزار و چهارصد و سی و نه کلمه. در شمار حروف هم ابن عباس و مجاهد و ابن مسعود عددهای گوناگون گفتهاند، نزدیک به سیصد و بیست و چند هزار. و برای خوانندهٔ قرآن در برابر هر حرف ده پاداش است.
هوش مصنوعی: گروهی از مفسران حروف قرآن را از الف تا یا یکبهیک شمردهاند؛ شمار الف چهل و هشت هزار و هشتصد و هفتاد و دو است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ب» یازده هزار و چهارصد و بیست و هشت، و شمار حرف «ش» دو هزار و دویست و پنجاه و سه است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ت» ده هزار و صد و نود و نه، و شمار حرف «ص» دو هزار و سیزده است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ث» هزار و دویست و هفتاد و شش، و شمار حرف «ض» هزار و ششصد و هفده است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ج» سه هزار و دویست و هفتاد و سه، و شمار حرف «ط» هزار و دویست و هفتاد و چهار است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ح» سه هزار و نهصد و نود و سه، و شمار حرف «ظ» هشتصد و چهل و دو است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «خ» دو هزار و چهارصد و شانزده، و شمار حرف «ع» نه هزار و دویست و بیست است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «د» پنج هزار و ششصد و چهل و دو، و شمار حرف «غ» دو هزار و دویست و هشت است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ذ» چهار هزار و ششصد و نود و هفت، و شمار حرف «ف» هشت هزار و چهارصد و نود و نه است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ر» یازده هزار و هفتصد و نود و سه، و شمار حرف «ق» شش هزار و هشتصد و سیزده است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ز» هزار و پانصد و نود، و شمار حرف «ک» نه هزار و پانصد است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «س» پنج هزار و هشتصد و نود و یک، و شمار حرف «ل» سی هزار و چهارصد و سی و دو است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «م» بیست و شش هزار و صد و سی و پنج است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ن» بیست و شش هزار و پانصد و شصت است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «و» بیست و پنج هزار و پانصد و سی و شش است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ه» هفده هزار و هفتاد است.
هوش مصنوعی: شمار «لا» (لامالف) چهار هزار و هفتصد و بیست است.
هوش مصنوعی: شمار حرف «ی» بیست و پنج هزار و نهصد و نوزده است.
هوش مصنوعی: در هر حرف و کلمه و آیه و سورهٔ قرآن خواستی، اشارهای، افزونی، نیکبختی، آغاز، هدایت و عنایتی نهفته است؛ و برای هر حرف الفبا با جناس همآغازی موهبتی میشمارد، مثلاً در هر الف نعمتی، در هر با روشنی و بهایی، در هر حا زندگیای و در هر نون نوری. کیست که لطافتها و شگفتیهای قرآن را دریابد؟ اگر کسی با اعتقاد پاک و یقین درست قرآن را بر کوهی بخواند، کوه از بن کنده میشود؛ چنانکه پیامبر سوگند خورد که اگر مرد صاحبیقینی آن را بر کوه بخواند، کوه از جا برود.
هوش مصنوعی: کسی که قرآن میآموزد در قیامت به حساب سخت کشیده نمیشود، کسی که قرآن را میفهمد از حقیقت محجوب نمیماند و کسی که قرآن میخواند عذاب نمیبیند.
هوش مصنوعی: هر کس به قرآن چنگ بزند به ریسمان استوار الهی چنگ زده است. کار چنین کسی بلندمرتبه است، گردشگاهش باغ عزت خداوند است و از درگاه الهی به نام نیکبختی خوانده میشود. پیامبر فرمود خدا را از میان مردم خاندانی است؛ پرسیدند کیستند؟ فرمود اهل قرآن، اهل خدایند.
هوش مصنوعی: نزدیکان و خاصّان خدا کسانیاند که قرآن میخوانند، آن را میفهمند و به آن ایمان دارند. اگر میخواهی به خدا نزدیک شوی با کلام خود او نزدیک شو، چون کلامش از اوست؛ از او آغاز شده و به او بازمیگردد. قرآن ریشهٔ ایمان و بنیاد معرفت و دلیل پیامبری و حقیقت رسالت است.
هوش مصنوعی: قرآن فرمان هدایت، قانون حکمت، نامهٔ یادآوری و کتاب رحمت است؛ گواه حق و سرمایهٔ حقیقت است و شکوه خدایی و زیبایی پروردگاری را نشان میدهد. هر کس با قرآن انس بگیرد خدا همنشین اوست، هر کس با قرآن همراه باشد توفیق همراه اوست و هر کس قرآن را پیشوای خود کند جایگاهش بهشت است.
هوش مصنوعی: چند حدیث از پیامبر در فضیلت قرآن آمده است: هیچ چیز نزد خدا محبوبتر از کلام خود او نیست؛ بهترین شما کسی است که قرآن بیاموزد و بیاموزاند؛ قرآن ریسمانی است که یک سرش به دست خدا و سر دیگرش به دست شماست، پس به آن چنگ زنید تا هرگز گمراه و هلاک نشوید؛ خواندن سه آیه در نماز از داشتن سه شتر آبستن فربه بهتر است؛ کسی که قرآن را از بر کند و حلال و حرامش را رعایت کند به بهشت میرود و شفاعتش دربارهٔ ده تن از خانوادهاش پذیرفته میشود؛ قرآن در قیامت شفیع اهلش است؛ و قرآن بر پنج گونه نازل شده: حلال، حرام، محکم، متشابه و مثَلها، که باید حلال را حلال و حرام را حرام دانست، به محکم عمل کرد، به متشابه ایمان آورد و از مثَلها عبرت گرفت.
هوش مصنوعی: عنوان بخشی تازه (فصل) است.
هوش مصنوعی: از یاران پیامبر چهار تن در تفسیر قرآن مشهورند: علی، ابن عباس، ابن مسعود و اُبیّ بن کعب؛ و علی از همه برتر بود و پس از او ابن عباس. ابن عباس گفت علم علی از پیامبر و علم پیامبر از خداست و علم من و دیگر یاران در برابر علم علی چون قطرهای در دریاست. سپس نقل میکند که علی در شبی مهتابی پس از نماز عشا او را خواند و پرسید تفسیر الف در «الحمد» چیست.
هوش مصنوعی: ابن عباس پاسخ داد: تو بهتر میدانی. علی ساعتی از شب دربارهٔ تفسیر الف «الحمد» سخن گفت و سپس پرسید تفسیر لام آن چیست.
هوش مصنوعی: ابن عباس همان پاسخ را داد و علی ساعتی دیگر دربارهٔ لام، و به همین ترتیب دربارهٔ حا و میم و دال سخن گفت، تا آنکه سپیدهٔ صبح دمید. از همین رو علی گفت اگر بخواهم، از تفسیر سورهٔ فاتحه بار هفتاد شتر میکنم.
هوش مصنوعی: ابن عباس گفت علم خود را در کنار علم علی مانند برکهای کوچک در برابر دریا دیدم. و علی دربارهٔ مهارت ابن عباس در تفسیر گفت: از نیکی رأی و درستی فراوانش گویی از پشت پردهای نازک به غیب مینگرد.
هوش مصنوعی: عمر گفت هر کس پرسشی از قرآن دارد از ابن عباس بپرسد که دانشمند قرآن است. و هرگاه مسئلهای بر عمر دشوار میشد به ابن عباس میگفت: ای غوّاص، در این دریا فرو رو و رأی خود را بگو.
هوش مصنوعی: سعید بن جبیر گفت نزد ابن عباس نشسته بودم که گروههای گوناگون، از مفسران و قاریان و پرسندگان حلال و حرام و لغت عرب و شاعران، مشکلات خود را پرسیدند و او همه را درست پاسخ داد. من برخاستم، سرش را بوسیدم و گفتم ای پسرعموی پیامبر، بر روی زمین داناتر از تو نیست؛ و او لبخند زد.
هوش مصنوعی: سبب این دانش آن بود که چون ابن عباس به دنیا آمد، عباس او را در پارچهای پیچید و نزد پیامبر آورد. پیامبر او را در دامن نشاند، از آب دهان خود با انگشت در دهانش مالید، دست بر سرش کشید و دعا کرد که خدایا تأویل و تنزیل را به او بیاموز، او را در دین فقیه کن و از صالحان و پیشوای پرهیزگاران قرار ده؛ و به عباس گفت بهزودی او را فقیه امت و رسانندهٔ معنای قرآن خواهی دید.
هوش مصنوعی: روایت است که ابن عباس در مجلس تفسیر نخست قرآن، سپس تفسیر و آنگاه حدیث میگفت، و میگفت خدا محمد را فرستاد و قرآن را بر او نازل کرد و فرمان داد که به امتش بیاموزد، و او رسالتش را رساند و آنچه نمیدانستند به آنان آموخت؛ چنانکه خدا فرمود: قرآن را بر تو فرستادیم تا آنچه برای مردم نازل شده برایشان روشن کنی، باشد که بیندیشند.
هوش مصنوعی: با آیهٔ «و سخن پروردگارت از روی راستی و داد کامل شد» کتاب کشف الاسرار به پایان میرسد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.