این سورة الجمعة یازده آیتست، صد و هشتاد کلمه هفتصد و بیست حرف، جمله به مدینه فرو آمد، باجماع مفسّران، و در مدنیّات شمرند. و درین سوره نه ناسخ است نه منسوخ. در فضیلت سوره مصطفی (ص) گفت بروایت ابیّ بن کعب: «من قرأ سورة الجمعة کتب له عشر حسنات بعدد من ذهب الی الجمعة فی مصر من امصار المسلمین و من لم یذهب».
یُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ، التسبیح: تنزیه اللَّه من کلّ سوء، و قیل: المعنی یذکّر اللَّه ما فی السّماوات و ما فی الارض من شیء غیر کفّار الجنّ و الانس.
ثمّ نعت الربّ عزّ و جلّ نفسه فقال: الْمَلِکِ ای الّذی یملک کلّ شیء و لا یملک فی الحقیقة سواه. الْقُدُّوسِ ای الطاهر عمّا یخلوه من الشریک و الصاحبة و الولد و الْقُدُّوسِ و الْقُدُّوسِ بضمّ القاف و فتحها واحد و قد قرئ بهما قرأه ابو السماک.
و زید بن علی و غیرهما قال: رؤبة:
دعوت ربّ العزّة القدّوسا
دعاء لا یعبد الناقوسا.
و القدس، الطهر، و القدس فوق القدح کالسطل. و التقدیس: التّنزیه و قیل لعبد اللَّه بن المبارک: سئل عن خبر فروی انّ العدس قدّسه سبعون نبیّا، فقال: لا و لا نصف نبی! فمعنی هذا التقدیس الثناء و قال عطاء بن السائب عن میسرة هذه الآیة یُسَبِّحُ لِلَّهِ الی قوله: الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ فی التوریة سبع مائة آیة.
هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ ای فی العرب. رَسُولًا مِنْهُمْ یعنی: محمدا (ص) و سمّی العرب امیّین لانّه لم یکن لهم کتاب قبل القرآن، لذلک سمّی الیهود و النصاری، اهل الکتاب، لیمتازوا عنهم و قیل: سمّیت العرب امیّین لانّهم کانوا علی نعت امیّتهم مذ کانت بلا خطّ و لا کتاب نسبوا الی ما ولدوا علیه من امّهاتهم لانّ الخطّ و القراءة بالتعلیم دون ما جبل الخلق علیه و من یحسن الکتابة من العرب فانّه ایضا امّی، لانّه لم یکن لهم فی الاصل خطّ و کتابة الّا فی ثقیف اهل الطائف تعلموه من اهل الحیرة، و قیل: تعلمه اهل الحیرة من اهل الانبار و لم یکن فی اصحاب رسول اللَّه (ص) کاتب الّا حنظلة الّذی یقال له: غسیل الملائکة، و یسمّی حنظلة الکاتب. ثمّ ظهر الخطّ فی الصحابة بعد و کان معاویة بن ابی سفیان. و زید بن ثابت یکتبان لرسول اللَّه (ص) و کان ابن ابی سرح یکتب له ثمّ ارتدّ. هو الّذی قال سانزل مثل ما انزل اللَّه و هو من النفر الّذی امر رسول اللَّه (ص) یوم فتح مکة بقتلهم.
و کتب کتاب الصلح بین رسول اللَّه و بین قریش یوم الحدیبیة علی بن ابی طالب (ع). و لمّا عرضت المصاحف علی عثمان (رض) رأی فیه اشیاء لحن فیها الکاتب، فقال: اری فیه لحنا و ستقیمه العرب بالسنتهم. و قال بعض العلماء: کان عثمان و علی، رضی اللَّه عنهما، یکتبان الوحی بین یدی رسول اللَّه فاذا غابا کتب ابیّ بن کعب و زید بن ثابت و کان خالد بن سعید بن العاص و معاویة بن ابی سفیان یکتبان بین یدیه فی حوائجه و کان المغیرة بن شعبة ینوب عنهما اذا لم یحضرا و کان عبد اللَّه بن الارقم و العلاء بن عتبة یکتبان بین الناس فی قبائلهم و میاههم و فی دور الانصار بین الرّجال و النساء و کان حذیفة بن الیمان یکتب خرص تمر الحجاز و کان زید بن ثابت یکتب الی الملوک مع ما کان یکتب من الوحی. و کان حنظلة بن الربیع الکاتب خلیفة کلّ کاتب من کتّاب رسول اللَّه غاب عن عمله و کان النبی (ص) یضع عنده خاتمه. و اختلفوا فی رسول اللَّه (ص) انّه هل تعلم الکتابة بآخرة من عمره أم لا؟ لعلمائنا.
فیه وجهان و لیس فی کونه حدیث یصحّ. قوله: یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ ای یطهّرهم من الذنوب و الشّرک، و قیل: یأخذ زکاة اموالهم. وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ الکتاب: القرآن، و الْحِکْمَةَ: السنن. و قیل: الْحِکْمَةَ، الفقه فی دین اللَّه و معرفة الحلال و الحرام. وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ ای من قبل بعثة محمد (ع) لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ: کفر و جهالة.
قوله: وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ فی محلّ قوله آخرین و جهان: احدهما انّه فی محلّ الخفض، ای بعث فی الامیّین و فی آخرین رسولا منهم، ای من المبعوثین الیهم.
الثانی، انّه فی محل النصب و المعنی: یعلّمهم الکتاب و یعلم آخرین و اختلف العلماء فیهم فقال قوم: هم العجم و هو قول ابن عمر و سعید بن جبیر و مجاهد و الدلیل علیه ما روی ابو هریرة قال: کنّا جلوسا عند النّبی (ص) اذ نزلت علیه سورة الجمعة، فلمّا قرأ: وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ قال رجل: من هؤلاء یا رسول اللَّه! فلم یراجعه النّبی (ص) حتی سأله مرّتین او ثلاثا، قال: و فینا سلمان الفارسی. قال: فوضع النّبی (ص) یده علی سلمان ثمّ قال: «لو کان الایمان عند الثّریا لناله رجال من هؤلاء.
و فی روایة اخری: «لو کان الدّین عند الثّریا لذهب الیه رجال من ابناء فارس حتی یتناولوه».
و قال ابن زید: هم جمیع من دخل فی الاسلام بعد النبی (ص) الی یوم القیامة لانّ النبی (ص) کان مبعوثا الی کافّة الخلق الی یوم القیامة و فی الخبر عن النّبی (ص): «انّ فی اصلاب الرجال من اصحابی رجالا و نساء یدخلون الجنّة بغیر حساب، ثمّ قرأ: آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ و عن ابن ابی لیلی عن رجل من اصحاب رسول اللَّه (ص) قال قال النّبی (ص): رأیتنی یتّبعنی غنم سود ثم اتبعها غنم سود، ثمّ اتّبعها غنم عفر، اوّلها یا با بکر قال: امّا السود فالعرب و امّا العفر فالعجم یتبعک بعد العرب.
کذلک عبّرها الملک سجر العفرة فی اللّون بیاض کلون الظّبی. لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ ای لم یدرکوهم و لکنّهم یکونون بعدهم. و قیل لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ فی الفضل و السابقة لانّ التابعین لا یدرکون شأو الصحابة و کذلک العجم مع العرب. و من شرائط الدّین معرفة فضل العرب علی العجم و حبّهم لمکان القرآن و الرّسول و القبلة و الحجّ بمشاعره و الاذان و الخطبة و لفظة النّکاح و الصّید و هو الحکم العربیّ، و القیافة و السّلم و ضرب الدنانیر و الدّراهم. امر رسول اللَّه بحبّهم و معرفة حقّهم، و فی الآیة دلیل علی انّ رسول اللَّه (ص) رسول نفسه و بلاغة حجّة لاهل زمانه، و من بلغ لقوله عزّ و جلّ و من یکفر به من الاحزاب فالنّار موعده. وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ای الّذی بعث هو العزیز الحکیم.
ذلِکَ یعنی: النبوّة. فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ علی محمد و ذو الفضل العظیم علی الخلق بارسال محمد الیهم و توفیقهم لمتابعته.
مَثَلُ الَّذِینَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ یَحْمِلُوها یعنی: الیهود امروا بقبولها فلم یقبلوها و کلف العمل بما فیها فلم یفعلوا ما امروا فیها من اظهار صفة محمد و نعته بل غیّروها و حرّفوا الکلم عن مواضعها. کَمَثَلِ الْحِمارِ یَحْمِلُ أَسْفاراً فکما انّ الحمار لا ینتفع بما یحمله من الکتب کذلک الیهود یقرءون التوراة و لا ینتفعون بما فیها. و الاسفار الکتب الکبار، واحدها: سفر. بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ ای بئس المثل مثلهم، بئس القوم قوم هذا مثلهم وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ ای لا یهدی من سمّاه فی علمه ظالما.
قُلْ یا أَیُّهَا الَّذِینَ هادُوا ای عدلوا و مالوا سمّیت الیهود یهود لانّهم عدلوا عن الدّین المستقیم. إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِیاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ الزّعم: قول عن ظنّ. ای ان قلتم ظنّا انّکم أَوْلِیاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ ای من دون محمد (ص) و ذلک انّ یهود المدینة کتب الی یهود خیبر، انّ محمدا یدعونا الی دینه فما تقولون انتم؟ فقالت یهود خیبر: و نحن اولاد الانبیاء و ابناء اللَّه و احبّاؤه، فلا ندخل فی دینه فانزل اللَّه عزّ و جلّ هذه الآیة. قوله: فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ ای فادعوا علی انفسکم بالموت. إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ انّکم ابناء اللَّه و احبّاؤه فانّ الموت هو الّذی یوصلکم الیه.
فقال النّبی (ص): «و الّذی نفس محمد بیده لا یقولها احد منهم فیقوم من مقامه حتّی یغصّ بریقه فتخرج نفسه فأبوا ان یقولوها و علموا انّهم ان قالوا ماتوا، فقال اللَّه تعالی: وَ لا یَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ من الذّنوب و المعاصی وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِینَ ای بالیهود انّهم کذبة فی زعمهم نحن أَوْلِیاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ و فی ذلک دلالة علی صدق الرّسول و صحّة القرآن لانّه اخبر انّهم لا یتمنّون الموت فکان کما اخبر.
روی عن ابی هریره قال: قال رسول اللَّه (ص): «لا یتمنّینّ احدکم الموت امّا محسنا فان یعش یزدد خیرا فهو خیر له، و امّا مسیئا فلعلّه ان یستعتب».
قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِیکُمْ هذا کقوله: قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلی مَضاجِعِهِمْ و الفاء فی قوله فانّه جلبها ضمیر کانّه قال: إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ و ان امعنتم فی الفرار و استقصیتم فی الحذر فَإِنَّهُ مُلاقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی عالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ ای الی اللَّه الّذی یعلم ما غاب عن العباد و ما شاهدوه فیخبرکم بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ فی الدّنیا و یجازیکم علیه.
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ ای فی یوم الجمعة. کقوله: «أَرُونِی ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ» ای فی الارض و اراد بهذا النّداء، الاذان عند قعود الامام علی المنبر للخطبة. لما روی الزهری عن السائب بن یزید قال: کان النّداء یوم الجمعة اوّله اذا جلس الامام علی المنبر علی عهد النّبی (ص) و ابی بکر و عمر، فلمّا کان عثمان و کثر النّاس و بعدت المنازل، زاد اذانا فامر بالتّأذین الاوّل علی دار له بالسّوق، یقال له الزوراء، لیسمع النّاس فیما غابوه علی ذلک و اوّل جمعة جمعت بالمدینة کانت قبل قدوم رسول اللَّه (ص) قالت الانصار انّ للیهود یوما یتعبّد فیه و هو السّبت.
و انّ للنّصاری یوما و هو یوم الاحد. فنحبّ ان یکون لنا یوم. فقال لهم اسعد بن زرارة اختاروا العروبة و هو یوم الجمعة فسمّوها جمعة لاجتماع النّاس فیه فاختاروا العروبة، فجمعهم اسعد بن زرارة و صلّی بهم یومئذ رکعتین و ذبح لهم اسعد بن زرارة کبشا و کانوا قدر ما یشبعهم کبش و ذلک لقلّتهم. ثمّ انزل اللَّه عزّ و جلّ فی ذلک بعد إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ الآیة... فهذه اوّل جمعة جمعت فی الاسلام، فامّا اوّل جمعة جمعها رسول اللَّه (ص) باصحابه ما قال اهل التواریخ: قدم رسول اللَّه (ص) مهاجرا حتی نزل بقبا علی بنی عمر و بن عوف و ذلک یوم الاثنین لاثنی عشر لیلة خلت من شهر ربیع الاوّل حین ارتفع النّهار فاقام بقبا یوم الاثنین لاثنی عشرة لیلة و یوم الثلاثاء و یوم الاربعاء و الخمیس ثمّ خرج من بین اظهرهم یوم الجمعة عامدا المدینة فادرکته صلاة الجمعة فی بنی سالم بن عوف فی بطن و ادلهم و هی اوّل الجمعة جمعها رسول اللَّه (ص) فخطب فقال: الحمد للَّه احمده و استعینه و استغفره و استهدیه و او من به و لا اکفره و اعادی من یکفر، و اشهد ان لا اله الّا اللَّه وحده لا شریک له و انّ محمدا عبده و رسوله، اوصیکم بتقوی اللَّه فانّه خیر ما اوصی به المسلم المسلم و احذروا ما حذرکم اللَّه من نفسه فانّه من یتّق اللَّه یکفّر عنه سیّآته و یعظم له اجرا و احسنوا کما احسن اللَّه الیکم و جاهدوا فی اللَّه حقّ جهاده هو اجتبیکم و اعملوا لما بعد الیوم فانّه من یصلح ما بینه و بین یکفّه اللَّه بینه و بین النّاس و لا قوّة الّا باللّه العظیم.
و اختلفوا فی تسمیة هذا الیوم جمعة: فمنهم من قال لانّ اللَّه تعالی جمع فیها خلق آدم علیه السّلام و به
قال النّبیّ (ص) فی روایة سلمان: «انّما سمّیت الجمعة لانّ آدم علیه السلام جمع فیها خلقه، و قیل: لانّ اللَّه تعالی فرغ فیه من خلق الاشیاء فاجتمعت فیه المخلوقات و قیل: لاجتماع الناس فیه للصّلوة. قرأ الاعمش من «یوم الجمعة» بسکون المیم.
و قراءة العامّة بضمّ المیم، و قیل: اوّل من سمّاها جمعة کعب بن لؤی و کان یقول له یوم العروبة و اوّل جمعة جمعت بعد الجمعة بالمدینة بقریة یقال لها جواثا من ارض البحرین.
قوله: فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ ای فامضوا الیه و اعملوا له . لیس المراد من السعی الاسراع، انّما المراد منه العمل و الفعل. و کان عمر بن الخطاب رضی اللَّه عنه یقرأ «فامضوا الی ذکر اللَّه» و کذلک هی فی قراءة عبد اللَّه بن مسعود و یقول: لو قرأت فَاسْعَوْا لعدوت حتی یسقط ردائی و قیل: السّعی ها هنا قصّ الشّارب و نتف الإبط و تقلیم الظفار و الغسل و التطییب للجمعة و لبس افضل الثیاب. و السّعی فی اللّغة علی ضربین احدهما العدو و الاسراع فی المشی کالسّعی بین الصفا و المروة. و الثانی القصد و العمل کقوله عزّ و جلّ: إِنَّ سَعْیَکُمْ لَشَتَّی و سعی لها سعیها و هو مؤمن. فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ و فی الخبر الصّحیح عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): اذا اقیمت الصّلاة فلا تأتوها تسعون و لکن ائتوها تمشون و علیکم السّکینة فما ادرکتم فصلّوا و ما فاتکم فاتمّوا
قوله: فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ فالذّکر ها هنا الخطبة علی قول الجمهور، و قیل: هو صلاة الجمعة و المعنی: اجیبوا و اقصدوا الی صلاة الجمعة غیر متثاقلین. وَ ذَرُوا الْبَیْعَ یعنی: البیع و الشّری لانّ اسم البیع یتناولهما جمیعا و انّما یحرم البیع و الشّری عند الاذان الثّانی و قال الزهری و عند خروج الامام و کان ینادی فی الاسواق فی الزّمان الاوّل اذا اذن للجمعة حرم البیع و رای القاسم بن محمد بن ابی بکر امرأته تشتری عطرا فخرج القاسم الی الجمعة فوجد الامام قد خرج، فلمّا رجع امر اهله بردّ البیع. و مذهب الفقهاء انّ البیع یصحّ و ان کان محرّما. و قال عطاء بن ابی رباح: یحرم البیع و الرّقاد و اللّهو و الضیعاة و ان یکتب کتابا و ان یأتی الرجل اهله. ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ ای ذلک الّذی ذکرت من حضور الجمعة و ترک البیع و الاستماع الی الخطبة و اداء الفریضة خیر لکم من المبایعة. إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ مصالح انفسکم.
روی عن ابن عمر و ابی هریرة انّهما سمعا رسول اللَّه (ص) یقول و هو علی اعواد منبره لینتهینّ اقوام عن ودعهم الجمعات او لیختمنّ اللَّه علی قلوبهم ثمّ لیکوننّ من الغافلین.
و عن جابر انّ رسول اللَّه (ص) قال: «من ترک الجمعة ثلاثا من غیر ضرورة طبع اللَّه علی قلبه».
و روی انّه صلّی اللَّه علیه و سلّم خطب فقال: «انّ اللَّه قد افترض علیکم الجمعة فی یومی هذا، فی مقامی هذا، فمن ترکها فی حیاتی و بعد مماتی و له امام عادل او جائر من غیر عذر فلا بارک اللَّه له و لا جمع اللَّه شمله الا فلا حجّ له الا فلا صوم له و من تاب تاب اللَّه علیه».
و عن میمون ابن ابی شبیب قال: اردت الجمعة زمن الحجّاج. قال: فتهیّأت للذّهاب ثمّ قلت این اذهب اصلّی خلف هذا؟ فقلت: مرّة اذهب و مرّة لا اذهب. فنادانی مناد من جانب البیت: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ.
فصل
اختلف اهل العلم فی موضع اقامة الجمعة و فی العدد الّذی تنعقد بهم الجمعة و فی المسافة الّتی یجب ان یؤتی منها. امّا الموضع فذهب قوم الی انّ کلّ قریة اجتمع فیها اربعون رجلا من اهل الکمال بان یکونوا احرارا عاقلین بالغین مقیمین لا یظعنون عنها شتاء و لا صیفا الّا ظعن حاجة، تجب علیهم اقامة الجمعة فیها. و هو قول عبید اللَّه بن عبد اللَّه و عمر بن عبد العزیز و به قال الشافعی و احمد و اسحاق. و قالوا: لا تنعقد الجمعة باقلّ من اربعین رجلا علی هذا الصّفة و شرط عمر بن عبد العزیز مع عدد الاربعین ان یکون فیهم وال. و الوالی غیر شرط عند الشافعی. و قال علی (ع): «لا جمعة الّا فی مصر جامع.
و هو قول اصحاب الرأی. ثمّ عند ابی حنیفة تنعقد باربعة و الوالی شرط.
و قال الاوزاعی و ابو یوسف: تنعقد بثلثة اذا کان فیهم وال. و قال الحسن و ابو ثور: تنعقد باثنین کسائر الصّلوات. و قال ربیعة: تنعقد باثنی عشر رجلا و الدّلیل علی اقامتها فی القری ما روی عن ابن عباس قال: انّ اوّل جمعة جمعت بعد جمعة فی مسجد رسول اللَّه (ص) فی مسجد عبد القیس بجواثا من البحرین. و اذا کان الرّجل مقیما فی قریة لا تقام فیها الجمعة. او کان مقیما فی برّیّة فذهب قوم الی انّه کان یبلغهم النداء و من موضع الجمعة یلزمهم حضور الجمعة و ان کان لا یبلغهم النداء فلا جمعة علیهم و من هذا قول الشافعی و احمد و اسحاق. و الشرط ان یبلغهم نداء مؤذّن جهوریّ الصّوت، یؤذن فی وقت تکون الاصوات هادئة و الریاح ساکنة. فکلّ قریة تکون من موضع الجمعة فی القرب علی هذا القدر یجب علی اهلها حضور الجمعة. و قال سعید بن المسیّب یجب علی من آوه المبیت. و قال الزّهری یجب علی من کان علی ستّة امیال. و قال ربیعة: علی اربعة امیال. و قال مالک و اللیث: ثلاثة امیال و قال ابو حنیفة: لا جمعة علی اهل سواد قریة کانت القریبة او بعیدة. و کلّ من یلزمه صلاة الجمعة لا یجوز ان یسافر یوم الجمعة بعد الزّوال قبل ان یصلّی الجمعة، امّا قبل الزّوال بعد طلوع الفجر، یجوز غیر انّه یکره الّا ان یکون سفره سفر طاعة من حجّ او غزو، و ذهب بعضهم الی انّه اذا اصبح یوم الجمعة مقیما فلا یسافر حتی یصلّی الجمعة. و الدّلیل علی جوازه، روی عن ابن عباس، قال: بعث النّبی (ص) عبد اللَّه بن رواحة فی سریّة، فوافق ذلک الیوم الجمعة فغدا اصحابه و قال: اتخلف فاصلّی مع رسول اللَّه (ص). ثمّ لحقهم. فلمّا صلّی مع النّبی (ص) رآه، فقال: «ما منعک ان تغدو مع اصحابک»؟ قال: اردت اصلّی معک. ثمّ الحقهم فقال: «لو انفقت ما فی الارض، ما ادرکت فضل غدوتهم».
و روی انّ عمر بن الخطّاب سمع رجلا علیه هیأت السّفر یقول: لو لا انّ الیوم یوم الجمعة، لخرجت.
فقال عمر: اخرج فانّ الجمعة لا تحبس عن سفر.
امّا فضل یوم الجمعة. فقد روی عن ابی هریرة قال: خرجت الی الطور، فلقیت کعب الاحبار، فجلست معه. فحدّثنی عن التوراة. و حدّثته عن رسول اللَّه (ص). فکان فیما حدّثته ان قلت له: قال رسول اللَّه (ص): «خیر یوم طلعت علیه الشمس یوم الجمعة فیه خلق آدم و فیه اهبط و فیه مات و فیه تیب علیه و فیه تقوم الساعة. و ما من دابّة الّا و هی مسیخة یوم الجمعة من حین تصبح حتی تطلع الشمس شفقا من السّاعة الا الجنّ و الانس و فیه ساعة لا یصادفها عبد مسلم و هو یصلّی یسأل اللَّه تعالی شیئا الّا اعطاه ایّاه»
و قال کعب: ذلک فی کل ستّة یوم. فقلت بل فی کلّ جمعة.
قال: فقرأ کعب التوراة. فقال: صدق رسول اللَّه. قال ابو هریرة: ثمّ لقیت عبد اللَّه بن سلام. فحدّثته بمجلسی مع کعب الاحبار. و ما حدّثته فی یوم الجمعة، قال عبد اللَّه بن سلام قد علمت ایّة ساعة هی؟ هی آخر ساعة فی یوم الجمعة. قال ابو هریرة: و کیف تکون آخر ساعة فی یوم الجمعة و قد قال رسول اللَّه (ص): «لا یصادفها عبد مسلم و هو یصلّی و تلک ساعة لا یصلّی فیها»؟
فقال عبد اللَّه بن سلام: الم یقل رسول اللَّه (ص): «من جلس مجلسا ینتظر الصّلاة فهو فی صلاة حتی یصلّیها»؟
قال ابو هریرة: بلی. قال: فهو ذلک. و روی مرفوعا، قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «السّاعة الّتی یستجاب فیها الدّعاء یوم الجمعة بعد العصر الی غروب الشّمس اغفل ما یکون النّاس».
و فی روایة اخری. قال: «التمسوا الساعة الّتی فی الجمعة بعد العصر الی غیبوبة الشمس»
و قال: «اذا طلب احدکم حاجة فلیطلبها قبل مغیب الشّمس یوم الجمعة».
و فی روایة ابی بردة عن ابی موسی عن رسول اللَّه (ص): «تلک الساعة ما بین ان تجلس الامام الی انقضاء الصّلاة»
و عن عبد اللَّه بن رافع عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «الیوم الموعود: یوم القیامة، و المشهود: یوم عرفة، و الشاهد: یوم الجمعة لا طلعت الشّمس و لا غربت علی یوم افضل من یوم الجمعة لا یوافقها عبد مسلم یسأل اللَّه فیها خیرا الّا اعطاه و لا یستعیذ من شیء الّا اعاذه).
و عن اوس بن اوس قال: قال النّبی (ص): «انّ من افضل ایّامکم یوم الجمعة، فیه خلق آدم و فیه قبض و فیه النفخة و فیه الصعقة، فاکثروا علیّ من الصّلاة فیه. فانّ صلوتکم معروضة علیّ»: فقالوا: یا رسول اللَّه، و کیف تعرض صلوتنا علیک و قد ارمت؟ فقال: «انّ اللَّه عزّ و جلّ حرّم علی الارض ان تأکل اجساد الانبیاء».
و قال (ص) «اذا کان یوم الجمعة نادت الطیر الطیر، و الوحوش الوحوش، و السباع السباع، سلام علیکم، هذا یوم صالح کریم».
و قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «انّ لیلة الجمعة و یوم الجمعة اربعة و عشرون ساعة للَّه فی کلّ ساعة ستّمائة الف عتیق من النّار».
و عن انس بن مالک قال: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «اتانی جبرئیل (ع) و فی یده کهیئة المرأة البیضاء فیه نکتة سوداء فقلت: ما هذه یا جبرئیل؟ قال: هذا لجمعة بعث فیها الیک ربّک عزّ و جلّ تکون لک عیدا و لامّتک من بعدک و قلت: ما لنا فیها؟ قال: خیرا کثیرا انتم الآخرون السّابقون یوم القیامة و فیها ساعة لا یوافقها عبد یصلّی یسأل اللَّه شیئا الّا اعطاه ایّاه. فقلت: ما هذه النکتة السوداء؟ قال: هذه السّاعة تقوم یوم الجمعة و نحن نسمّیه عندنا یوم المزید. قلت: و ما المزید؟ قال: انّ ربّک اتّخذ فی الجنّة وادیا افیح من مسک ابیض، فاذا کان یوم الجمعة من ایّام الآخرة هبط الرّبّ تبارک و تعالی عن عرشه الی کرسیه. و حفّ الکرسی بمنابر من نور فجلس علیها النّبیّون و حفّت المنابر بکراسیّ من ذهب فجلس علیها الشّهداء. و یهبط اهل الغرف من غرفهم فیجلسون علی کثبان المسک لا یرون لاهل الکرسیّ و المنابر علیهم فضا فی المجلس و یبدو لهم ذو الجلال و الاکرام فیقول: «سلونی» فیقولون: نسألک الرضا یا ربّ فیقال: «رضای احلّکم داری و انا لکم کرامتی» ثمّ یقول: «سلونی» فیقولون باجمعهم نسألک الرّضا، فیشهد لهم علی الرّضا. فیقول: «یا اهل الجنّة انّی لو لم ارض عنکم لم اسکنکم جنّتی؟ فهذا یوم المزید. فسلونی فیجتمعونی علی کلمة واحدة قد رضینا فارض عنّا» قال: ثمّ یتبعها علیهم «ما لا عین رأت و لا اذن سمعت و لا خطر علی قلب بشر» .
و عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «اذا کان یوم الجمعة کان علی کلّ باب من ابواب المسجد ملائکة یکتبون النّاس علی منازلهم: الاوّل فالاوّل فاذا خرج الامام طویت الصّحف و استمعوا الخطبة و المهجر الی الصّلاة کالمهدی بدنة ثمّ الّذی یلیه کالمهدی بقرة. ثمّ الّذی یلیه کالمهدی کبشا»
حتی ذکر الدّجاجة و البیض». و عن علقمة بن قیس قال: خرجت مع عبد اللَّه بن مسعود الی الجمعة.
فوجد ثلاثة قد سبقوه. فقال: رابع اربعة و ما رابع اربعة ببعید. ثمّ
قال سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «انّ النّاس یجلسون من اللَّه یوم القیامة علی قدر رواحهم الی الجمعة الاوّل، ثمّ الثانی، ثم الثالث ثم الرّابع» و قال: «ما رابع اربعة ببعید».
و فی روایة ابن عباس عن النّبیّ (ص) قال: «انّ اهل الجنّة یزورون ربّهم عزّ و جلّ فی کلّ یوم جمعة فی رمال الکافور. و اقربهم منه مجلسا اسرعهم الیه یوم الجمعة و ابکرهم غدوّا».
فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاةُ ای اذا فرغ من الصّلاة. فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ للتّجارة و التّصرّف فی حوائجکم. وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ یعنی الرّزق. و هذا امر اباحه کقوله: وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا. قال ابن عباس ان شئت فاخرج، و ان شئت فاقعد، و ان شئت فصل الی العصر. و قیل: فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ لیس لطلب الدنیا و لکن لعیادة مریض، و حضور جنازة و زیارة اخ فی اللَّه، و قیل: ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ هو طلب العلم. وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً اشکروه علی ما وفّقکم لطاعته و اداء فرائضه.
لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ تظفرون بما تریدون.
وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً قیل فی التفسیر: اصاب اهل المدینة جوع و غلاء سعر فقدمت عیر دحیة بن خلیفة الکلبی من الشام و معه میرة و کان رجلا تاجرا. و کان ذلک قبل ان یسلم. فوافق قدومه وقت صلاة الجمعة. فانفضوا عن النّبی (ص) و ترکوه قائما فی الخطبة علی المنبر و لم یبق مع النّبی (ص) الّا اثنی عشر رجلا. و فیهم ابو بکر و عمر و قیل: لم یبق معه الّا ثمانیة نفر.
فقال النّبی (ص): «و الّذی نفسی بیده لو ابتدرتموها حتی لا یبقی معی احد، لاشتعل الوادی علیکم نارا»
و انّما قال: أَوْ لَهْواً لانّ العیر کان یضرب بین یدیه الطّبل و المزامیر، یعنی: إِذا رَأَوْا تِجارَةً او شیئا یلهیهم و یشتغلهم عن الطّاعة و ذکر اللَّه انْفَضُّوا إِلَیْها ای الی التّجارة و تفرّقوا عنک و خصّ التجارة برجوع الکنایة الیها. لانّها هی الاهمّ لهم. و انّما الطبل تبع للتّجارة وَ تَرَکُوکَ ای علی المنبر قائِماً تخطب. قال علقمة: سئل عبد اللَّه أ کان النّبی (ص) یخطب قائما او قاعدا؟ فقال: اما تقرأ وَ تَرَکُوکَ قائِماً
روی عن جابر بن عبد اللَّه قال: کان النّبی (ص) یخطب یوم الجمعة خطبتین قائما یفصل بینهما بجلوس.
و عن جابر بن سمرة قال: کنت اصلّی مع النّبی (ص) فکانت صلوته قصدا و خطبته قصدا
و فی بعض الاخبار فرضت الصّلاة فی الاصل رکعتین زیدت فی الحضر الّا فی الجمعة لمکان الخطبة.
قُلْ یا محمد، ما عِنْدَ اللَّهِ ممّا اعدّه لاولیائه من الثواب. خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ ای تنفضّوا عن النّبی (ص) لطلب الرّزق وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ فایّاه فاسألوا و منه فاطلبوا فانّه الرّازق. علی الحقیقة لانّه المبدع للرّزق المخرج له عن حدّ العدم.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر "النوبة الثانیة" به تفسیر و تفکر در مورد سوره جمعه پرداخته و جنبههای مختلف آن را بررسی میکند. در این شعر، ابتدا به خصوصیات سوره و فضیلت آن بر اساس روایات اشاره میشود و سپس به بیان اصالت و اهمیت پیامبر اکرم و جایگاه او در میان امتهای مختلف پرداخته میشود. همچنین، به مسائل مربوط به اقامه نماز جمعه، آداب آن و فضیلتهایی که در این روز نهفته است اشاره میشود، از جمله اینکه سوره جمعه در آن روز نازل شده و به بررسی فضیلتها و پاداشهایی که مومنان به خاطر شرکت در نماز جمعه کسب میکنند نیز میپردازد. در نهایت، تاکید بر اهمیت تقدس و برتری روز جمعه و دعوت به حضور در نماز و ذکر خداوند در این روز سازمان یافته و مستند است.
هوش مصنوعی: سورهٔ جمعه یازده آیه، صد و هشتاد کلمه و هفتصد و بیست حرف دارد و به اتفاق مفسران همهاش در مدینه نازل شده و از سورههای مدنی است. در آن نه آیهٔ ناسخ هست و نه منسوخ. پیامبر به روایت اُبیّ بن کعب فرمود: هر که سورهٔ جمعه را بخواند، به شمار کسانی که در شهرهای مسلمانان به نماز جمعه میروند و نمیروند، ده نیکی برایش نوشته میشود.
هوش مصنوعی: در تفسیر «آنچه در آسمانها و زمین است خدا را تسبیح میگوید» آمده که تسبیح یعنی پاک دانستن خدا از هر بدی. برخی گفتهاند معنایش این است که همهٔ موجودات آسمان و زمین، جز کافران جن و انس، خدا را یاد میکنند.
هوش مصنوعی: سپس خداوند خود را وصف کرد: «الملک» یعنی کسی که مالک همه چیز است و در حقیقت جز او مالکی نیست؛ «القدّوس» یعنی پاک از شریک و همسر و فرزند. «قُدّوس» با ضمهٔ قاف و با فتحهٔ آن یک معنا دارد و به هر دو خوانده شده و ابوالسَّمّاک آن را با فتحه خوانده است.
هوش مصنوعی: زید بن علی و دیگران نیز چنین خواندهاند، و رُؤبه (شاعر عرب) در شعرش گفته است:
هوش مصنوعی: «پروردگار صاحب عزت را که قدّوس است خواندم» (این مصراع شاهدی بر کاربرد واژهٔ قدّوس است).
هوش مصنوعی: «خواندنِ کسی که ناقوس را نمیپرستد»؛ یعنی دعای یکتاپرستی که چون مسیحیان به ناقوس دل نبسته است.
هوش مصنوعی: «قُدس» به معنای پاکی است و «قَدَس» ظرفی بزرگتر از قدح مانند سطل است و «تقدیس» یعنی پاک شمردن. از عبدالله بن مبارک دربارهٔ روایتی پرسیدند که عدس را هفتاد پیامبر مقدّس شمردهاند؛ گفت: نه، حتی نیم پیامبر هم نه! و تقدیس در آنجا به معنای ستودن است. عطاء بن سائب از میسره نقل کرده که این آیه تا «العزیز الحکیم» در تورات هفتصد آیه است.
هوش مصنوعی: «اوست که در میان امّیان پیامبری از خودشان برانگیخت» یعنی در میان عرب، محمد را. عرب را امّی خواندند چون پیش از قرآن کتابی نداشتند و برای همین یهود و نصارا را «اهل کتاب» گفتند؛ یا چون مانند روزی که از مادر زاده شدند بیخط و کتابت ماندند، و حتی عربِ باسواد هم امّی است چون در اصل خط نداشتند، جز قبیلهٔ ثقیف در طائف که خط را از مردم حیره آموختند. در میان یاران پیامبر نخست جز حنظله «غسیل الملائکه» کاتبی نبود، بعد خط رواج یافت و معاویه و زید بن ثابت برای پیامبر مینوشتند؛ ابن ابی سرح هم کاتب بود ولی مرتد شد و گفت مانند آنچه خدا فرستاده میآورم، و از کسانی بود که پیامبر روز فتح مکه فرمان کشتنشان را داد.
هوش مصنوعی: صلحنامهٔ حدیبیه میان پیامبر و قریش را علی بن ابی طالب نوشت. چون مصحفها را بر عثمان عرضه کردند، خطاهایی از کاتب دید و گفت عرب با زبان خود آن را درست خواهد خواند. به گفتهٔ برخی دانشمندان، عثمان و علی وحی را مینوشتند و در غیابشان اُبیّ و زید؛ خالد بن سعید و معاویه کارهای روزمرهٔ پیامبر را مینوشتند و مغیره جانشینشان بود؛ عبدالله بن ارقم و علاء بن عتبه امور قبایل و آبها و خانههای انصار را؛ حذیفه تخمین خرمای حجاز را؛ زید نامه به پادشاهان را؛ و حنظلة بن ربیع جانشین هر کاتب غایب بود و انگشتر پیامبر نزد او بود. دربارهٔ اینکه پیامبر در اواخر عمر نوشتن آموخت یا نه، اختلاف است.
هوش مصنوعی: عالمان ما در این باره دو نظر دارند و حدیث صحیحی در آن نیست. «آیات او را بر آنان میخواند و پاکشان میکند» یعنی از گناه و شرک پاکشان میسازد، یا زکات مالشان را میگیرد. «کتاب و حکمت به آنان میآموزد»: کتاب قرآن است و حکمت سنتها، یا فهم دین و شناخت حلال و حرام. «و هرچند پیش از آن» یعنی پیش از بعثت محمد «در گمراهی آشکار بودند» یعنی در کفر و نادانی.
هوش مصنوعی: دربارهٔ جایگاه دستوری «و آخرین منهم» دو وجه هست: نخست اینکه مجرور است، یعنی خدا در میان امّیان و در میان دیگرانی از آنان پیامبری از خودشان فرستاد.
هوش مصنوعی: وجه دوم اینکه منصوب است، یعنی کتاب را به آنان و به دیگران میآموزد. دربارهٔ این «دیگران» اختلاف است؛ ابن عمر و سعید بن جبیر و مجاهد گفتهاند ایشان عجماند. دلیلش روایت ابوهریره است که چون این آیه نازل شد مردی چند بار پرسید اینان کیستند، و پیامبر دست بر سلمان فارسی نهاد و فرمود: اگر ایمان در ثریا باشد، مردانی از اینان به آن دست مییابند.
هوش مصنوعی: در روایتی دیگر آمده: اگر دین در ثریا باشد، مردانی از فرزندان پارس به سوی آن میروند تا آن را به دست آورند.
هوش مصنوعی: ابن زید گفته است «دیگران» همهٔ کسانیاند که پس از پیامبر تا روز قیامت مسلمان میشوند، چون پیامبر برای همهٔ مردم تا قیامت فرستاده شده است. در حدیث است که در پشت مردان یارانم مردان و زنانی هستند که بیحساب به بهشت میروند، و سپس این آیه را خواند. نیز پیامبر خوابی دید که گوسفندانی سیاه و پس از آنها گوسفندانی سپید از پیاش میآیند، و ابوبکر تعبیر کرد که سیاهان عرباند و سپیدان عجم که پس از عرب از تو پیروی میکنند.
هوش مصنوعی: فرشته نیز خواب را همینگونه تعبیر کرد؛ «عُفرة» در رنگ، سپیدیای مانند رنگ آهوست. «هنوز به آنان نپیوستهاند» یعنی آنان را درنیافتهاند و پس از ایشان میآیند، یا در فضیلت و پیشگامی به ایشان نمیرسند، چنانکه تابعان به پایهٔ صحابه و عجم به پایهٔ عرب نمیرسند. از شرایط دین شناختن برتری عرب بر عجم و دوست داشتن آنان است به سبب قرآن و پیامبر و قبله و حج و اذان و خطبه و احکام عربی، و پیامبر به دوستی و شناختن حقشان فرمان داد. آیه نشان میدهد که رسالت پیامبر برای مردم زمانش و هر که پیامش به او برسد حجت است، و «او عزیز و حکیم است» یعنی فرستندهاش عزیز و حکیم است.
هوش مصنوعی: «این» یعنی پیامبری، «فضل خداست که به هر که خواهد میدهد، و خدا صاحب فضل بزرگ است» بر محمد، و نیز بر مردم با فرستادن محمد به سوی آنان و توفیق دادنشان به پیروی از او.
هوش مصنوعی: مثل کسانی که تورات به آنان سپرده شد و آن را به کار نبستند، یعنی یهود، این است: فرمان داشتند آن را بپذیرند و بدان عمل کنند، اما وصف و نشانههای محمد (ص) را که در آن بود آشکار نکردند و سخن را دگرگون و تحریف کردند. مثلشان مثل الاغی است که کتابهایی بزرگ («اسفار»، جمع «سفر») بار دارد و از آن سودی نمیبرد؛ یهود نیز تورات میخوانند و بهره نمیگیرند. بد مثلی است مثل آنان که آیات خدا را دروغ شمردند، و خدا کسی را که در علم خود ستمکار نامیده است هدایت نمیکند.
هوش مصنوعی: «هادوا» یعنی رو گرداندند و کج شدند، و یهود را از آن رو یهود نامیدند که از دین راست رو گرداندند. «زعم» سخنی است که از روی گمان گفته شود. سبب نزول آیه این بود که یهود مدینه به یهود خیبر نوشتند که محمد ما را به دین خود میخواند، شما چه میگویید؟ و آنان پاسخ دادند: ما فرزندان پیامبران و پسران و دوستان خداییم و به دین او درنمیآییم. پس خدا فرمود: اگر راست میگویید که دوستان خدایید، آرزوی مرگ کنید و بر خود مرگ بخواهید، زیرا مرگ شما را به او میرساند.
هوش مصنوعی: پیامبر (ص) سوگند خورد که هیچیک از آنان این آرزو را بر زبان نمیآورد مگر آنکه پیش از برخاستن از جایش آب دهان در گلویش گیر کند و جان دهد. آنان سر باز زدند، چون میدانستند اگر بگویند میمیرند. پس خدا فرمود هرگز به سبب گناهانی که پیش فرستادهاند آرزوی مرگ نمیکنند، و خدا یهود را میشناسد که در ادعای دوستی ویژهٔ خدا دروغگویند. این نشانهٔ راستی پیامبر و درستی قرآن است، چون خبر داد که آرزوی مرگ نمیکنند و همان شد.
هوش مصنوعی: ابوهریره از پیامبر (ص) روایت کرده است: هیچیک از شما آرزوی مرگ نکند؛ اگر نیکوکار است، با زنده ماندن نیکیاش افزون میشود و این برایش بهتر است، و اگر بدکار است، شاید توبه کند و رضای خدا را بجوید.
هوش مصنوعی: بگو مرگی که از آن میگریزید سرانجام به شما میرسد؛ مانند این آیه که اگر در خانههایتان هم بودید، کسانی که کشته شدن بر آنان نوشته شده بود به قتلگاه خود بیرون میآمدند. «فاء» در «فانه» به سبب معنایی مقدر آمده است، گویی گفته باشد: هرچند در گریختن بکوشید و نهایت احتیاط کنید، مرگ به شما میرسد. سپس به سوی خدایی بازگردانده میشوید که نهان و آشکار را میداند و شما را از کارهایتان در دنیا آگاه میکند و جزا میدهد.
هوش مصنوعی: ای مؤمنان، چون در روز جمعه برای نماز ندا داده شود؛ «من» در اینجا به معنای «در» است، چنانکه در آیهٔ «ماذا خلقوا من الارض». مقصود از این ندا اذانی است که هنگام نشستن امام بر منبر برای خطبه گفته میشود. به روایت سائب بن یزید، در زمان پیامبر و ابوبکر و عمر نخستین ندای جمعه هنگام نشستن امام بر منبر بود؛ در زمان عثمان که مردم بسیار و خانهها دور شدند، اذانی افزود و دستور داد اذان نخست بر خانهای از او در بازار به نام زوراء گفته شود تا مردم بشنوند. نخستین جمعه در مدینه پیش از آمدن پیامبر برپا شد: انصار گفتند یهود روز شنبه را برای عبادت دارند.
هوش مصنوعی: و ترسایان روز یکشنبه را دارند، ما نیز روزی میخواهیم. اسعد بن زراره گفت روز «عروبه» یعنی جمعه را برگزینید؛ آن را جمعه نامیدند چون مردم در آن گرد میآمدند. اسعد آنان را جمع کرد، دو رکعت نماز با ایشان گزارد و گوسفندی برایشان کشت که از کمی شمارشان همه را سیر کرد؛ سپس آیهٔ جمعه نازل شد. اما نخستین جمعهٔ پیامبر چنین بود: او در هجرت روز دوشنبه دوازدهم ربیعالاول به قبا رسید و تا پنجشنبه ماند، روز جمعه به سوی مدینه رفت و در میان بنی سالم بن عوف در درون درهای نماز جمعه را گزارد و خطبه خواند: سپاس و یاریخواهی و آمرزشخواهی از خدا، گواهی به یگانگی خدا و رسالت محمد، سفارش به تقوا که بهترین سفارش مسلمان به مسلمان است، پرهیز از آنچه خدا برحذر داشته، نیکی کردن چنانکه خدا نیکی کرده، جهاد در راه خدا، کار برای پس از امروز، و اینکه هر که میان خود و خدا را اصلاح کند خدا کار او را با مردم کفایت میکند.
هوش مصنوعی: در علت نامگذاری این روز به جمعه اختلاف کردهاند: برخی گفتهاند چون خدا آفرینش آدم (ع) را در آن گرد آورد و کامل کرد، و این سخن را روایتی از پیامبر تأیید میکند.
هوش مصنوعی: پیامبر (ص) در روایت سلمان فرمود: جمعه را از آن رو جمعه نامیدند که آفرینش آدم در آن گرد آمد. نیز گفتهاند چون خدا در آن روز از آفرینش چیزها فارغ شد و آفریدهها در آن جمع شدند، و گفتهاند به سبب گرد آمدن مردم برای نماز. اعمش «یوم الجمعة» را با میم ساکن خوانده است.
هوش مصنوعی: قرائت عموم قاریان با ضمّ میم است. گفتهاند نخستین کسی که آن را جمعه نامید کعب بن لؤی بود و پیشتر «روز عروبه» خوانده میشد. نخستین جمعهای که پس از جمعهٔ مدینه برپا شد در روستایی به نام جواثا در سرزمین بحرین بود.
هوش مصنوعی: «فاسعوا الی ذکر الله» یعنی به سوی آن بروید و برایش کار کنید؛ مقصود از سعی شتاب نیست بلکه عمل و اقدام است. عمر و ابن مسعود «فامضوا» میخواندند و ابن مسعود میگفت اگر «فاسعوا» میخواندم چنان میدویدم که ردایم بیفتد. برخی گفتهاند سعی در اینجا آماده شدن برای جمعه است: کوتاه کردن سبیل، زدودن موی زیر بغل، گرفتن ناخن، غسل، بوی خوش زدن و پوشیدن بهترین جامه. سعی در لغت دو معنا دارد: دویدن و شتاب، مانند سعی میان صفا و مروه، و قصد و عمل، مانند «ان سعیکم لشتی»؛ و پیامبر فرمود چون نماز برپا شد دوان نیایید بلکه آرام و با وقار راه بروید، آنچه را رسیدید بخوانید و آنچه از دست رفت تمام کنید.
هوش مصنوعی: در «فاسعوا الی ذکر الله»، به قول بیشتر مفسران مراد از «ذکر» خطبه است و برخی گفتهاند نماز جمعه است؛ یعنی دعوت را بپذیرید و بیسستی آهنگ نماز جمعه کنید. «وذروا البیع» هم فروش و هم خرید را در بر میگیرد. این معامله از اذان دوم، و به گفتهٔ زهری از هنگام بیرون آمدن امام، حرام میشود. در روزگار نخست در بازارها جار میزدند که با اذان جمعه خرید و فروش حرام است. قاسم بن محمد همسرش را دید که عطر میخرید. چون به جمعه رسید و دید امام بیرون آمده است، پس از بازگشت دستور داد آن معامله را فسخ کنند. فقیهان معامله را با وجود حرام بودن صحیح میدانند. عطاء خواب، سرگرمی، کار و پیشه، نامهنوشتن و نزدیکی با همسر را نیز در آن هنگام حرام شمرده است. «ذلکم خیر لکم» یعنی حاضر شدن در جمعه، ترک معامله، شنیدن خطبه و گزاردن فریضه برای شما از داد و ستد بهتر است، اگر صلاح خود را بدانید.
هوش مصنوعی: ابن عمر و ابوهریره روایت کردهاند که پیامبر بر منبر فرمود: گروههایی باید از ترک نمازهای جمعه دست بردارند، وگرنه خدا بر دلهایشان مهر میزند و از غافلان میشوند.
هوش مصنوعی: جابر از پیامبر روایت کرده است: هر کس سه بار بیضرورت جمعه را ترک کند، خدا بر دلش مهر مینهد.
هوش مصنوعی: پیامبر در خطبهای فرمود: خدا در همین روز و در همین جایگاه، جمعه را بر شما واجب کرد. هر کس در زندگی من یا پس از مرگم، با داشتن امامی دادگر یا ستمگر، بیعذر آن را ترک کند، خدا به او برکت ندهد و کارش را سامان ندهد. بدانید که چنین کسی نه حجی دارد و نه روزهای، و هر که توبه کند خدا توبهاش را میپذیرد.
هوش مصنوعی: میمون بن ابی شبیب میگوید: در روزگار حجاج آهنگ جمعه کردم و آماده شدم. سپس با خود گفتم کجا بروم، پشت سر این مرد نماز بخوانم؟ گاه میگفتم میروم و گاه میگفتم نمیروم. ناگاه منادیای از گوشهٔ خانه آیهٔ «ای کسانی که ایمان آوردهاید، چون روز جمعه برای نماز ندا داده شد، به سوی ذکر خدا بشتابید» را بر من خواند.
هوش مصنوعی: عنوان بخشی تازه است.
هوش مصنوعی: عالمان دربارهٔ جای برپایی جمعه، شمار لازم برای برپایی آن و مسافتی که باید از آن به جمعه آمد اختلاف دارند. دربارهٔ جای آن، گروهی گفتهاند هر روستایی که چهل مرد آزاد، عاقل، بالغ و مقیم در آن باشند، که جز برای نیاز در زمستان و تابستان از آن کوچ نکنند، باید جمعه برپا کنند. این قول عبیدالله بن عبدالله و عمر بن عبدالعزیز است و شافعی و احمد و اسحاق نیز همین را گفتهاند. به نظر ایشان جمعه با کمتر از چهل مرد برپا نمیشود. عمر بن عبدالعزیز بودن والی را هم شرط کرده، ولی شافعی آن را شرط نمیداند. علی (ع) فرمود: جمعه جز در شهر بزرگ و جامع نیست.
هوش مصنوعی: این قول اصحاب رأی است. نزد ابوحنیفه جمعه با چهار نفر برپا میشود و بودن والی شرط است.
هوش مصنوعی: اوزاعی و ابویوسف گفتهاند جمعه با سه نفر برپا میشود اگر والی میانشان باشد. حسن و ابوثور گفتهاند مانند نمازهای دیگر با دو نفر برپا میشود، و ربیعه دوازده مرد را لازم دانسته است. دلیل برپایی جمعه در روستاها روایت ابن عباس است که نخستین جمعه پس از مسجد پیامبر در مسجد عبدالقیس در جُواثا از بحرین برپا شد. کسی که در روستای بیجمعه یا در بیابان ساکن است، اگر بانگ اذان از جای برگزاری جمعه به او برسد، باید حاضر شود و اگر نرسد، جمعه بر او واجب نیست؛ این قول شافعی و احمد و اسحاق است. شرط آن است که بانگ مؤذنی بلندآواز، در هنگام آرامی صداها و بادها، به آنان برسد. سعید بن مسیب گفته جمعه بر کسی واجب است که بتواند شب به خانه بازگردد. زهری شش میل، ربیعه چهار میل، و مالک و لیث سه میل گفتهاند. ابوحنیفه بر روستانشینان، چه نزدیک و چه دور، جمعه واجب نمیداند. کسی که جمعه بر او واجب است، پس از ظهر و پیش از گزاردن جمعه نباید سفر کند. پس از سپیده و پیش از ظهر سفر رواست ولی ناپسند است، مگر سفر طاعت مانند حج یا جهاد. برخی گفتهاند هر که بامداد جمعه مقیم بود، تا جمعه را نخوانده سفر نکند. دلیل روا بودن سفر روایتی است از ابن عباس: پیامبر عبدالله بن رواحه را با گروهی به نبرد فرستاد و آن روز جمعه بود. یارانش بامداد رفتند و او ماند تا با پیامبر نماز بخواند و سپس به آنان بپیوندد. پیامبر او را دید و پرسید چرا با یارانت نرفتی؟ گفت میخواستم با شما نماز بخوانم. پیامبر فرمود: اگر همهٔ آنچه در زمین است انفاق کنی، به فضیلت رفتن بامدادی آنان نمیرسی.
هوش مصنوعی: روایت است که عمر بن خطاب از مردی آمادهٔ سفر شنید که میگفت: اگر امروز جمعه نبود، به سفر میرفتم.
هوش مصنوعی: عمر به او گفت: برو، که جمعه کسی را از سفر باز نمیدارد.
هوش مصنوعی: دربارهٔ فضیلت روز جمعه، ابوهریره گفت: به طور رفتم و کعب الاحبار را دیدم. او از تورات برایم گفت و من از پیامبر برایش گفتم. از جمله گفتم پیامبر فرموده است: بهترین روزی که خورشید بر آن تابیده جمعه است. در آن آدم آفریده شد، به زمین فرود آمد، درگذشت و توبهاش پذیرفته شد، و قیامت نیز در آن برپا میشود. هر جانداری جز جن و انس، روز جمعه از بامداد تا برآمدن خورشید از بیم قیامت گوشبهزنگ است. در این روز ساعتی هست که اگر بندهٔ مسلمانی در حال نماز به آن برسد و چیزی از خدا بخواهد، خدا به او عطا میکند.
هوش مصنوعی: کعب گفت: آن ساعت در سال یک روز است. ابوهریره گفت: نه، در هر جمعه است.
هوش مصنوعی: کعب تورات را خواند و گفت پیامبر راست گفته است. ابوهریره سپس عبدالله بن سلام را دید و نشست خود با کعب و سخن دربارهٔ جمعه را برایش بازگفت. عبدالله گفت: میدانم آن ساعت کدام است؛ آخرین ساعت روز جمعه است. ابوهریره پرسید: چگونه آخرین ساعت باشد، در حالی که پیامبر فرموده بنده در حال نماز به آن میرسد و در آن ساعت نماز خوانده نمیشود؟
هوش مصنوعی: عبدالله بن سلام پاسخ داد: مگر پیامبر نفرمود هر که در جایی بنشیند و چشمبهراه نماز باشد، تا آن نماز را بخواند در حال نماز به شمار میآید؟
هوش مصنوعی: ابوهریره گفت: آری. عبدالله بن سلام گفت: آن ساعت همین است، یعنی کسی که در انتظار نماز نشسته، در نماز به شمار میآید. در روایتی از پیامبر هم آمده است که ساعت اجابت دعا در روز جمعه از پس نماز عصر تا غروب آفتاب است، هنگامی که مردم از همه وقت غافلترند.
هوش مصنوعی: در روایتی دیگر پیامبر فرمود: آن ساعتِ روز جمعه را از پس عصر تا فرورفتن خورشید بجویید.
هوش مصنوعی: و نیز فرمود: هرگاه یکی از شما حاجتی از خدا میخواهد، آن را در روز جمعه پیش از غروب خورشید بخواهد.
هوش مصنوعی: در روایت ابوبرده از ابوموسی آمده است که پیامبر فرمود: آن ساعت از هنگام نشستن امام (بر منبر) تا پایان نماز است.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: «روز موعود» روز قیامت است، «مشهود» روز عرفه و «شاهد» روز جمعه. خورشید بر روزی برتر از جمعه طلوع و غروب نکرده است. در آن ساعتی است که هر بندهٔ مسلمانی در آن از خدا خیری بخواهد به او میدهد و از هر چه به خدا پناه برد پناهش میدهد.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: جمعه از برترین روزهای شماست؛ آدم در آن آفریده شد و در آن جان سپرد، دمیدن صور و بیهوشی همگان نیز در آن است؛ پس در این روز بر من بسیار درود بفرستید که درود شما بر من عرضه میشود. پرسیدند: چگونه، در حالی که تو پوسیدهای؟ فرمود: خداوند بر زمین حرام کرده است که پیکر پیامبران را بخورد.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: چون روز جمعه شود، پرندگان یکدیگر را و جانوران وحشی و درندگان یکدیگر را ندا میدهند که سلام بر شما، امروز روزی نیک و گرامی است.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: شب و روز جمعه بیست و چهار ساعت است و خداوند در هر ساعت آن ششصد هزار تن را از آتش دوزخ آزاد میکند.
هوش مصنوعی: انس از پیامبر روایت میکند که جبرئیل چیزی چون آینهای سپید با نقطهای سیاه نزد او آورد و گفت این جمعه است که خدا آن را برای تو و امتت عید قرار داده؛ در آن خیر فراوان است و ساعتی دارد که دعای نمازگزار در آن پذیرفته میشود، و نقطهٔ سیاه ساعت قیامت است که در روز جمعه برپا میشود و آن را در آسمان «روز مزید» مینامند. در بهشت وادیی فراخ از مشک سپید است که در جمعهٔ آخرت پیامبران بر منبرهای نور، شهیدان بر کرسیهای زر و دیگر بهشتیان بر تپههای مشک مینشینند و خداوند بر آنان جلوه میکند و میفرماید «از من بخواهید»؛ آنان خشنودی او را میخواهند و او گواهی میدهد که از ایشان خشنود است، آنگاه نعمتهایی به آنان میبخشد که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و بر دل هیچ بشری نگذشته است.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: روز جمعه بر هر در مسجد فرشتگانی هستند که مردم را به ترتیب آمدن مینویسند، و چون امام بیرون آید دفترها را میبندند و به خطبه گوش میدهند. کسی که زودتر به نماز آید مانند کسی است که شتری قربانی کرده، پس از او مانند کسی که گاوی و پس از او مانند کسی که قوچی قربانی کرده است.
هوش مصنوعی: تا آنجا که از مرغ و تخممرغ نیز یاد کرد. علقمة بن قیس گفت: با عبدالله بن مسعود به نماز جمعه رفتم.
هوش مصنوعی: دید سه نفر پیش از او رسیدهاند. گفت: من چهارمینِ چهار نفرم، و چهارمی چندان دور نیست.
هوش مصنوعی: سپس گفت از پیامبر شنیدم که روز قیامت مردم به اندازهٔ زودرفتنشان به نماز جمعه به خدا نزدیک مینشینند: نخستین، سپس دومی، سومی و چهارمی؛ و گفت: چهارمی دور نیست.
هوش مصنوعی: به روایت ابن عباس، پیامبر فرمود: بهشتیان هر روز جمعه در ریگزارهای کافور به دیدار پروردگار میروند و نزدیکترینشان به او کسانیاند که در دنیا زودتر و بامدادتر به نماز جمعه میشتافتند.
هوش مصنوعی: تفسیر آیه: چون نماز به پایان رسید، برای تجارت و کارهای خود در زمین پراکنده شوید و روزی خدا را بجویید؛ این فرمان، اجازه است نه وجوب، چنانکه ابن عباس گفت میخواهی برو، میخواهی بنشین یا تا عصر نماز بگزار. برخی گفتهاند مقصود از پراکنده شدن عیادت بیمار و تشییع جنازه و دیدار برادر دینی است، نه دنیاطلبی، و «فضل خدا» طلب دانش است. «خدا را بسیار یاد کنید» یعنی او را برای توفیق طاعت و ادای واجبات سپاس گویید.
هوش مصنوعی: «باشد که رستگار شوید» یعنی به آنچه میخواهید دست یابید.
هوش مصنوعی: شأن نزول آیهٔ «و چون تجارتی دیدند»: مردم مدینه دچار گرسنگی و گرانی بودند که کاروان دحیة بن خلیفهٔ کلبی، که هنوز مسلمان نشده بود، با آذوقه از شام رسید و هنگامش با نماز جمعه یکی شد. مردم پیامبر را که بر منبر ایستاده خطبه میخواند رها کردند و جز دوازده تن، از جمله ابوبکر و عمر، یا به قولی هشت تن، کسی نزد او نماند.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: سوگند به آنکه جانم در دست اوست، اگر همگی چنان شتافته بودید که کسی با من نمیماند، این وادی بر سرتان آتش میگرفت.
هوش مصنوعی: اینکه در آیه «یا سرگرمی» آمده، از آن روست که پیش کاروان طبل و نی مینواختند؛ یعنی چون تجارت یا چیزی سرگرمکننده دیدند که آنان را از طاعت و یاد خدا بازمیداشت، به سوی آن پراکنده شدند. ضمیر را تنها به تجارت بازگرداند چون برایشان مهمتر بود و طبل تابع آن بود. «تو را ایستاده رها کردند» یعنی بر منبر در حال خطبه؛ و عبدالله بن مسعود در پاسخ اینکه پیامبر ایستاده خطبه میخواند یا نشسته، گفت: مگر نمیخوانی «و تو را ایستاده رها کردند»؟
هوش مصنوعی: جابر بن عبدالله گفت: پیامبر روز جمعه دو خطبه ایستاده میخواند و میان آن دو اندکی مینشست.
هوش مصنوعی: جابر بن سمره گفت: با پیامبر نماز میگزاردم؛ نمازش میانه و معتدل بود و خطبهاش نیز میانه و معتدل.
هوش مصنوعی: در برخی روایات آمده است که نماز در اصل دو رکعت واجب شد و در حال اقامت بر آن افزوده شد، جز نماز جمعه که به سبب خطبه دو رکعت ماند.
هوش مصنوعی: «بگو» ای محمد: پاداشی که خدا برای دوستانش آماده کرده، از سرگرمی و تجارتی که به خاطر آن پیامبر را رها میکنید بهتر است، و خدا بهترین روزیدهندگان است؛ پس از او بخواهید، زیرا روزیدهندهٔ حقیقی اوست که روزی را آفریده و از نیستی به هستی آورده است.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.