این سوره را دو نام است: سورة الزمر و سورة الغرف. قال وهب بن منبه الیمانی: من احبّ ان یعرف قضاء اللَّه عزّ و جلّ فی خلقه فلیقرأ سورة الغرف. این سوره چهار هزار و هفتصد و هشت حرف است و هزار و صد و نود و دو کلمت و هفتاد و پنج آیت. جمله به مکه فرو آمد از آسمان مگر سه آیت که به مدینه فروآمد: «قُلْ یا عِبادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا» الی تمام ثلث آیات. و درین سوره هفت آیت منسوخ است بآیت سیف یکی: إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی ما هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ. دیگر: فَاعْبُدُوا ما شِئْتُمْ مِنْ دُونِهِ. سوم: أَ لَیْسَ اللَّهُ بِعَزِیزٍ ذِی انْتِقامٍ. چهارم: قُلْ یا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلی مَکانَتِکُمْ إِنِّی عامِلٌ. پنجم: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ یَأْتِیهِ عَذابٌ یُخْزِیهِ وَ یَحِلُّ عَلَیْهِ عَذابٌ مُقِیمٌ. ششم: فَمَنِ اهْتَدی فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکِیلٍ. هفتم: قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ... الآیة نسخ معناها بآیة السّیف. و عن ابیّ بن کعب قال قال رسول اللَّه (ص): «من قرأ سورة الزّمر لم یقطع اللَّه رجاءه و اعطاه ثواب الخائفین».
و عن عائشة قالت: کان رسول اللَّه (ص) یقرأ کلّ لیلة بنی اسرائیل و الزّمر.
قوله: تَنْزِیلُ الْکِتابِ ای هذا تنزیل الکتاب. و قیل: تنزیل الکتاب مبتدا و خبره «مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ» ای تنزیل القرآن من اللَّه لا کما یقول المشرکون انّ محمّدا تقوله من تلقاء نفسه. و قیل: معناه تنزیل الکتاب من اللَّه فاستمعوا له و اعملوا به، «العزیز» فی سلطانه «الحکیم» فی تدبیر.
«إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ» یعنی لاثبات الحقّ و هو الایمان باللّه و صفاته.
و قیل: بالصّدق فی الاخبار عمّا کان و عمّا یکون و قیل: «بالحقّ» یعنی بما حقّ فی الکتب من انزاله علیک، و لیس قوله: «إِنَّا أَنْزَلْنا» تکرارا لانّ الاوّل کالعنوان للکتاب، و الثانی لبیان ما فی الکتاب.
«فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّینَ» الخطاب للنّبی، و المراد به هو و امّته، ای اعبدوه مخلصین له الطّاعة من غیر شائبة شکّ و نفاق، «أَلا لِلَّهِ الدِّینُ الْخالِصُ» «الدین» هاهنا کلمة لا اله الا اللَّه و قیل: هو الاسلام. و قیل: هو الطّاعة، یعنی: الا للَّه الطّاعة الخالصة الّتی تقع موقع القبول. و قیل: معناه لا یستحقّ الدّین الخالص الّا للّه.
قال النّبی (ص): «قال اللَّه سبحانه: من عمل لی عملا اشرک فیه معی غیری فهو له کلّه و انا منه بریء و انا اغنی الاغنیاء عن الشّرک».
و قال صلّی اللَّه علیه و سلّم: «لا یقبل اللَّه عملا فیه مقدار ذرة من ریاء».
«وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِیاءَ» یعنی الاصنام، «ما نَعْبُدُهُمْ» القول هاهنا مضمر، ای و یقولون ما نعبدهم، «إِلَّا لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللَّهِ» قال قتاده: انهم کانوا اذا قیل لهم: من ربکم و من خلقکم و من خلق السماوات و الارض؟ قالوا: اللَّه. فیقال لهم: فما معنی عبادتکم الاوثان؟
قالوا: «لِیُقَرِّبُونا إِلَی اللَّهِ زُلْفی» ای قربی، و هو اسم اقیم مقام لمصدر کانّه قال، الا لیقرّبونا الی اللَّه تقریبا و یشفعوا لنا عند اللَّه. قیل: هم الملائکة و عیسی و عزیر.
«إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ فِی ما هُمْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ» ای یحکم بین المسلمین و المشرکین فیظهر المحقّ من المبطل، و هذا ردّ لقولهم و وعید و قیل: هذا الاختلاف قوله: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَیْنِهِمْ فالاحزاب من النّصاری تحزبوا فی عیسی و افترقوا ثلث فرق: النّسطوریّة و الملکائیّة و الیعقوبیّة، فرقة تقول: عیسی هو اللَّه، و فرقة تقول: هو ابن اللَّه، و فرقة تقول:هو شریک اللَّه، و فی ثلاثتهم نزل قوله عزّ و جلّ: لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِیحُ ابْنُ مَرْیَمَ و قوله: لَقَدْ کَفَرَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ، و قوله: أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ... الآیة.
«إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی» لا یرشد الی دینه. و قیل: لا یهدی الی الجنّة «مَنْ هُوَ کاذِبٌ» فی قوله: الملائکة بنات اللَّه، و عزیر ابن اللَّه، و المسیح ابن اللَّه، «کَفَّارٌ» یکفر نعمته و یعبد غیره.
«لَوْ أَرادَ اللَّهُ أَنْ یَتَّخِذَ وَلَداً» کما زعموا، «لَاصْطَفی مِمَّا یَخْلُقُ ما یَشاءُ» یعنی الملائکة، کما قال: «لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا». و قیل: معناه لو اتّخذ من خلقه ولدا لم یتّخذه باختیارهم بل یصطفی من خلقه من یشاء، ثمّ نزّه نفسه فقال سبحانه تنزیها له عن ذلک ممّا لا یلیق بطهارته: «هُوَ اللَّهُ الْواحِدُ» لا شریک له «الْقَهَّارُ» لخلقه.
«خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ» یعنی بقوله الحقّ و هو «کن». و قیل: خلقهما لاقامة الحقّ بهما، «یُکَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَی النَّهارِ وَ یُکَوِّرُ النَّهارَ عَلَی اللَّیْلِ» ینقص من اللّیل فیزید فی النّهار و ینقص من النّهار فیزید فی اللّیل فما نقص من اللّیل دخل فی النّهار و ما نقص.
من النّهار دخل فی اللّیل، و منتهی النقصان تسع ساعات و منتهی الزّیادة خمس عشرة ساعة، و معنی الکور الزّیادة، من قولهم: نعوذ باللّه من الحور بعد الکور، ای من النّقصان بعد الزّیادة. و قیل: اصل التکویر اللفّ و الجمع، و منه کور العمامة و منه کارة القصّار.
«وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ» ذلّلهما لمنافع بنی آدم، «کُلٌّ یَجْرِی لِأَجَلٍ مُسَمًّی» یعنی یجریان من ادنی منازلهما الی اقصی منازلهما، ثمّ یعودان کذلک لا یجاوزانه. و قیل: «الاجل المسمّی» قیام السّاعة، «أَلا هُوَ الْعَزِیزُ» ای الا من فعل ذلک هو العزیز الّذی لا یغالب فی ملکه، «الْغَفَّارُ» الّذی لا یتعاظمه غفران الذّنوب و ان کثرت.
بعضی اهل علم گفتهاند: آفتاب شصت فرسنگ است و ماه چهل فرسنگ: و از ابن عباس روایت کردهاند که آفتاب چندان است که همه زمین از شرق تا غرب و ماه چندان که نیمه زمین. و فی روایة اخری سئل ابن عباس: کم طول الشمس و القمر و کم عرضها؟ فقال: تسع مائة فرسخ فی تسع مائة فرسخ و طول الکواکب اثنا عشر فرسخا فی اثنی عشر فرسخا. و گفتهاند: آفتاب از نور کرسی آفرید و کرسی از نور عرش آفرید و عرش از نور کلام خود آفرید، قال اللَّه تعالی: إِنَّما قَوْلُنا لِشَیْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ و گفتهاند: ربّ العزّة هر یکی را از این آفتاب و ماه گردونی آفریده که سیصد و شصت گوشه دارد، بر هر گوشهای فریشتهای موکّل کرده تا آن را میکشد، چون بمغرب فرو شوند همی روند تا زیر عرش ملک جلّ جلاله، فذلک قوله تعالی: وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها و قد سبق شرحه. و عن ابی امامة الباهلی قال قال رسول اللَّه (ص): «و کلّ بالشمس سبعة املاک یرمونها بالثّلج و لو لا ذلک ما اصابت شیئا الّا احرقته»
و عن حیان بن عطیة قال: الشمس و القمر و النجوم فی فلک بین السماء و الارض تدور. گفتهاند: چهار چیز در عالم یگانه است و آثار ایشان بهمه عالم رسیده، آفتاب یکی و ماه یکی و نور ایشان بهمه عالم رسیده، این دلیل است که اللَّه جلّ جلاله یکی و قدرت و رحمت وی بهمه عالم رسیده، و به قال اللَّه عزّ و جلّ. وَ هُوَ عَلی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ وَ رَحْمَتِی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ. و گفتهاند: ستارگان آسمان دو قسماند قسمی بر آفتاب گذر کنند و از وی روشنایی گیرند و قسمی آفتاب بر ایشان گذر کند و ایشان را روشنایی دهد. از روی اشارت میگوید: مؤمنان دو گروهاند گروهی بدرگاه شوند بجهد و اجتهاد تا نور هدایت یابند لقوله تعالی: وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا و گروهی آنند که عنایت ازلی بر ایشان گذر کند و ایشان را نور معرفت دهد لقوله: أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ.
قوله: خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ یعنی آدم «ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها» یعنی حواء خلقت من قصیری آدم و هو آخر اضلاعه. و فی الخبر: «لن تستقیم المرأة علی خلق انها خلقت من ضلع اعوج».
«وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعامِ» معنی الانزال هاهنا الاحداث و الانشاء کقوله: أَنْزَلْنا عَلَیْکُمْ لِباساً. و قیل: انزل الماء الّذی هو سبب نبات القطن الّذی یکون منه اللّباس و سبب النّبات الّذی تبقی به الانعام. و قیل: انزلنا من الجنّة علی آدم. و قیل: «أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعامِ» ای جعلها لکم نزلا و رزقا. «ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ» یعنی ثمانیة اصناف، «مِنَ الضَّأْنِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْمَعْزِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْإِبِلِ اثْنَیْنِ وَ مِنَ الْبَقَرِ اثْنَیْنِ» و خصّت هذه بالذّکر لکثرة الانتقاع بها من اللّبن و اللّحم و الجلد و الشعر و الوبر. الازواج جمع زوج، و الزّوج الفرد له مثل، و قد یقال لهما زوج تقول: زوج حمامة و زوج خفّ.
«یَخْلُقُکُمْ فِی بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ» ای فی ارحامهنّ «خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ» نطفة ثمّ علقة ثمّ مضغة ثمّ عظما ثمّ لحما ثمّ انشأناهم خلقا آخر صوّرهم ثمّ نفخ فیهم الرّوح، نظیره قوله: وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْواراً. و قیل: «خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ» ای خلقا فی بطن الامّ بعد خلق فی صلب آدم علیه السّلام، «فِی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ» یعنی البطن و الرّحم و المشیمة. «ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ» ای الّذی خلق هذه الاشیاء هو ربکم علی الحقیقة، «لَهُ الْمُلْکُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّی تُصْرَفُونَ» عن طریق الحقّ بعد هذا البیان؟
«إِنْ تَکْفُرُوا» یا اهل مکة «فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنْکُمْ» ای عن عبادتکم کقوله: إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ. و کقوله: فَکَفَرُوا وَ تَوَلَّوْا وَ اسْتَغْنَی اللَّهُ، «وَ لا یَرْضی لِعِبادِهِ» ای لعباده المؤمنین «الْکُفْرَ» و هم الّذین قال اللَّه تعالی: إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ فیکون عامّا فی اللّفظ خاصّا فی المعنی کقوله: عَیْناً یَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ یعنی بعض عباد اللَّه و اجراه قوم علی العموم، و هو قول السّلف قالوا: کفر الکافر غیر مرضیّ للَّه عزّ و جلّ و ان کان بارادته و افعال العباد کلّها خیرها و شرّها مخلوقة للَّه عزّ و جلّ و ان کان بارادته و افعال العباد مرادة له لا تجری فی الملک و الملکوت طرفة عین و لا فلتة خاطر و لا لفتة ناظر الّا بقضاء اللَّه و قدره و بارادته و مشیّته، و لا رادّ لقضائه و لا معقّب لحکمه یضلّ من یشاء و یهدی من یشاء لا یسئل عمّا یفعل و هم یسئلون».
بدانکه افعال بندگان نیک و بد ایشان طاعت و معصیت ایشان حرکات و سکنات ایشان همه بقضا و حکم اللَّه است و بارادت و مشیّت او، هر چه هست و بود و خواهد بود همه بتدبیر و تقدیر او، آن کند که خود خواهد و کس را نرسد که اعتراض کند بر حکم و فعل او، کوزهگر را رسد در حرفت خود که از بعضی گل کوزه کند و از بعضی کاسه و از بعضی خنبره و کس را نرسد که اعتراض کند بر وی، سلطان را رسد که بعضی بندگان خود را ستوربانی دهد و بعضی را خزینه داری و بعضی را جان داری و کس را نرسد که برو اعتراض کند، پس خداوند کونین و عالمین که هفت آسمان و هفت زمین ملک و ملک اوست همه بنده و چاکر او اگر یکی را بخواند و بنوازد و یکی را براند و بیندازد کرا رسد که بر او اعتراض کند، بسیار فعلها بود که از ما زشت بود و از اللَّه نیکو بود و پسندیده، او را جلّ جلاله تکبّر رسد و ازو نیکو بود و ما را نرسد و از ما زشت بود زیرا که او خداوندست و ما بنده، او آفریدگارست و ما آفریده، او جلّ جلاله آن کند که خود خواهد و آنچه خواهد که کند کردش نیکو بود زیرا که نخواهد که کند مگر آنکه در حکمت نیکو بود. نگونسار باد معتزلی که گفت: اللَّه گناه نخواهد بر بنده که خواستن گناه زشت بود، نه چنانست که معتزلی گفت، اللَّه در ازل آزال دانست که بنده چکند نخواست که آنچه وی داند چنان نبود که پس علم وی خطا بود، اللَّه در ازل دانست که قومی کافر شوند و اللَّه ایشان را بیراه کند چنانک فرمود: «وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلی عِلْمٍ» چون از کسی کفر داند و آن گه نخواهد که آن کفر که از وی داند هم چنان بود و خواهد که از وی ایمان بود پس خواسته بود که علم وی خطا شود و آن در خداوندی نقص بود تعالی اللَّه عمّا یقول المعتزلی علوّا کبیرا. اعتقاد چنان کن که حقّ جلّ جلاله از ما گناه داند و ما جز آن نکنیم که وی از ما داند و آن دانش وی گناه را بر وی عیب نه و ما را در علم وی حجّت نه، همچنین گناه ما بارادت و خواست اوست و آن خواستن گناه از وی زشت نه و خواست وی ما را حجت نه، و درین خواستن گناه از ما غرض آنست تا دانسته وی حاصل آید همچنانک وی دانست. قال عمر بن عبد العزیز: اذا خاصمتکم القدریة فخاصموهم بالعلم تخصموهم، معنی ذلک انّ الرّجل اذا اقرّ بانّ اللَّه عزّ و جلّ علم من العبد ما هو عامله ثمّ قال: لم یشأ اللَّه ان یعمل العبد ما علم منه فقد نقض فی نفسه ما حاول ابرامه و وصف اللَّه با عجز عجز، و ان قال لم یعلم من العبد ما هو عامله فقد وصف اللَّه بالجهل و لهم الویلممّا یصفون.
قوله: وَ إِنْ تَشْکُرُوا یَرْضَهُ لَکُمْ معنی الشکر هاهنا التّصدیق و التوحید یعنی: ان تؤمنوا بربکم و توحّدوه یرضه لکم فیثیبکم علیه. قرأ ابو عمرو: «یرضه» ساکنة الهاء، و یختلسها اهل المدینة، و عاصم و حمزة و الباقون بالاشباع. «وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری» ان لا یؤخذ احد بذنب غیره، «ثُمَّ إِلی رَبِّکُمْ مَرْجِعُکُمْ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» فیحاسبکم علیها و یجازیکم.
«وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ» ای بلاء و شدّة «دَعا رَبَّهُ مُنِیباً إِلَیْهِ» راجعا الیه مستغیثا به، ای لم یدع سواه لعلمه بانه لا یقدر علی کشف الضرّ غیره، «ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ» ای اعطاه «نِعْمَةً مِنْهُ» ای من اللَّه. التّخویل التملیک، و الخول علی وجهین: الخول الخدم و المالیک و ربما ادخلوا فیه الانعام، و الخول السّاسة، یقال: فلان تخول اهله، ای یسوسهم و یمونهم، و واحد الخول خائل. و فی الخبر فی صفة ملوک آخر الزّمان: «یتّخذون دین اللَّه دخلا و مال اللَّه دولا و عباد اللَّه خولا»
معناه: یقهرونهم و یتّخذونهم عبیدا.
«نَسِیَ ما کانَ یَدْعُوا إِلَیْهِ مِنْ قَبْلُ» ای نسی الضرّ الّذی کان یدعو اللَّه الی کشفه، هذا کقوله: مَرَّ کَأَنْ لَمْ یَدْعُنا إِلی ضُرٍّ مَسَّهُ و قیل: نسی اللَّه الّذی کان یدعوه، فیکون «ما» بمعنی «من»، کقوله: «وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ».
«وَ جَعَلَ لِلَّهِ أَنْداداً لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِهِ» یعنی لیزلّ عن دین الاسلام و عن سبیل الشکر.
و اللّام لام العاقبة، و قرئ بضمّ الیاء، ای لیضلّ نفسه عن الشکر. و قیل: لیضلّ النّاس، و اللّام لام العلّة.
«قل» یا محمد لهذا الکافر، «تَمَتَّعْ بِکُفْرِکَ قَلِیلًا» هذا امر بمعنی التّهدید، ای عش بکفرک قلیلا فی الدّنیا الی اجلک، «إِنَّکَ مِنْ أَصْحابِ النَّارِ» فی الآخرة. نزلت هذه الآیة فی عتبة بن ربیعة، و قال مقاتل: فی ابی حذیفة بن المغیرة المخزومی.
و قیل: عامّ فی کلّ کافر.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این سوره به نامهای الزمر و الغرف معروف است و در آن خداوند به حقیقت وجود و آفرینش اشاره میکند. مضمون اصلی این سوره، دعوت به توحید و پرستش خالص خداوند است و تاکید میکند که هیچکس و هیچ چیزی نمیتواند در برابر اراده و حکمت الهی قرار گیرد. همچنین به مسأله قضا و قدر الهی پرداخته میشود و بیان میکند که تمام اعمال انسانها تحت نظارت خداوند است. در نهایت، به سرنوشت کافران و مؤمنان اشاره میشود و وعده پاداش و عذاب در قیامت مطرح میگردد.
هوش مصنوعی: این سوره دو نام دارد: زمر و غرف. وهب بن منبه گفته هر که میخواهد حکم و تقدیر خدا را دربارهٔ آفریدگانش بشناسد، سورهٔ غرف را بخواند. سوره ۴۷۰۸ حرف، ۱۱۹۲ کلمه و ۷۵ آیه دارد و همه در مکه نازل شده جز سه آیه از «قل یا عبادی الذین اسرفوا» که در مدینه آمده است. هفت آیهٔ آن، که برشمرده شده، به آیهٔ سیف (آیهٔ جهاد) نسخ شده است. از ابی بن کعب روایت است که پیامبر فرمود هر که سورهٔ زمر را بخواند خدا امیدش را قطع نمیکند و پاداش ترسندگان از خدا را به او میدهد.
هوش مصنوعی: عایشه گفته است پیامبر هر شب سورهٔ بنیاسرائیل (اسراء) و سورهٔ زمر را میخواند.
هوش مصنوعی: «تنزیل الکتاب» یعنی این، فروفرستادن کتاب است؛ یا اینکه «تنزیل الکتاب» مبتدا و «من الله العزیز الحکیم» خبر آن است، یعنی قرآن از سوی خداست، نه آنگونه که مشرکان میگفتند محمد آن را از پیش خود ساخته است. نیز گفتهاند معنا این است که این کتاب از خداست، پس به آن گوش دهید و به آن عمل کنید؛ خدا در فرمانرواییاش عزیز و در تدبیرش حکیم است.
هوش مصنوعی: «ما کتاب را به حق بر تو فرو فرستادیم» یعنی برای استوار کردن حق، که همان ایمان به خدا و صفات اوست.
هوش مصنوعی: برخی گفتهاند «به حق» یعنی به راستی در خبر دادن از گذشته و آینده؛ و برخی گفتهاند یعنی بر پایهٔ آنچه در کتابهای پیشین دربارهٔ نزول آن بر تو ثابت شده بود. تکرار «انا انزلنا» تکرار بیفایده نیست، زیرا اولی مانند عنوان کتاب است و دومی برای بیان محتوای آن.
هوش مصنوعی: «خدا را بپرست در حالی که دین را برای او خالص کردهای»؛ خطاب به پیامبر است ولی مقصود او و امتش است، یعنی خدا را با طاعتی خالص و بیآمیزش شک و نفاق بپرستید. «آگاه باشید که دین خالص از آنِ خداست»؛ دین در اینجا کلمهٔ «لا اله الا الله» است، یا اسلام، یا طاعت خالصی که پذیرفته شود؛ یا یعنی جز خدا کسی سزاوار دین خالص نیست.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود که خدای سبحان گفته است: هر کس کاری برای من کند و دیگری را در آن با من شریک سازد، آن کار همه از آنِ همان شریک است و من از آن بیزارم، و من بینیازترینِ بینیازان از شرکم.
هوش مصنوعی: و پیامبر فرمود: خدا کاری را که به اندازهٔ ذرهای ریا در آن باشد نمیپذیرد.
هوش مصنوعی: «و کسانی که جز خدا دوستان و سرپرستانی گرفتند» یعنی بتها؛ در «ما نعبدهم» فعل «میگویند» پنهان است، یعنی میگویند: آنها را نمیپرستیم جز برای آنکه ما را به خدا نزدیک کنند. قتاده گفته است وقتی از مشرکان میپرسیدند پروردگار و آفریدگار شما و آسمان و زمین کیست، میگفتند خدا؛ پس به آنان گفته میشد: پس پرستش بتها چه معنایی دارد؟
هوش مصنوعی: پاسخ میدادند: تا ما را به خدا نزدیک کنند؛ «زلفی» به معنای نزدیکی است و اسمی است که جای مصدر نشسته، یعنی ما را به خدا نزدیک گردانند و نزد او برای ما شفاعت کنند. گفتهاند مقصود از این معبودان، فرشتگان و عیسی و عزیر است.
هوش مصنوعی: «خدا میان آنان در آنچه اختلاف دارند داوری میکند» یعنی میان مسلمانان و مشرکان حکم میکند و حقدار را از باطلگو آشکار میسازد؛ این هم ردّ سخن مشرکان است و هم تهدید. گفتهاند مراد اختلاف ترسایان دربارهٔ عیسی است که سه فرقه شدند: نسطوری و ملکائی و یعقوبی؛ گروهی او را خدا، گروهی پسر خدا و گروهی شریک خدا دانستند و آیههای «کافر شدند کسانی که گفتند خدا همان مسیح است» و «خدا سومین سه است» و «آیا تو به مردم گفتی...» دربارهٔ آنان نازل شد.
هوش مصنوعی: «خدا هدایت نمیکند» یعنی به دین خود یا به بهشت راه نمینماید کسی را که دروغگوست، در اینکه میگوید فرشتگان دختران خدایند و عزیر و مسیح پسران خدایند، و «کفّار» است، یعنی نعمت خدا را ناسپاسی میکند و جز او را میپرستد.
هوش مصنوعی: اگر خدا میخواست چنانکه پنداشتند فرزندی بگیرد، از میان آفریدگانش هر که را میخواست برمیگزید، یعنی فرشتگان را؛ مانند آیهٔ «اگر میخواستیم سرگرمی بگیریم از نزد خود میگرفتیم». نیز گفتهاند: اگر فرزندی میگرفت به انتخاب آنان نبود بلکه خود برمیگزید. سپس خدا خود را از این نسبت ناشایست پاک دانست و فرمود: اوست خدای یگانهٔ بیشریک و چیره بر آفریدگان.
هوش مصنوعی: آسمانها و زمین را «به حق» آفرید، یعنی با فرمان راستین خود «کُن»، یا برای برپاداشتن حق. شب را بر روز و روز را بر شب میپیچد، یعنی از شب میکاهد و بر روز میافزاید و از روز میکاهد و بر شب میافزاید؛ آنچه از شب کم شود به روز درآید و آنچه کم شود...
هوش مصنوعی: ...از روز، به شب درآید. نهایت کاستی نه ساعت و نهایت افزونی پانزده ساعت است. «کَور» به معنی افزونی است، چنانکه میگویند: پناه بر خدا از کاستی پس از فزونی. نیز گفتهاند اصل «تکویر» پیچیدن و گرد آوردن است، مانند پیچ دستار و بستهٔ جامهٔ گازر.
هوش مصنوعی: خورشید و ماه را برای سود آدمیان رام کرد؛ هر یک تا زمانی معیّن روانند، یعنی از نزدیکترین منزل تا دورترین منزل خود میروند و بازمیگردند و از آن فراتر نمیروند؛ نیز گفتهاند زمان معیّن، برپایی قیامت است. آگاه باشید که کنندهٔ این کارها «عزیز» است که در فرمانرواییاش کسی بر او چیره نشود، و «غفّار» است که آمرزش گناهان هرچند بسیار باشد بر او گران نیست.
هوش مصنوعی: برخی دانشمندان گفتهاند خورشید شصت فرسنگ و ماه چهل فرسنگ است؛ از ابن عباس روایت است که خورشید به اندازهٔ همهٔ زمین و ماه به اندازهٔ نیمی از آن است و در روایتی دیگر طول و عرض آن دو را نهصد فرسنگ و ستارگان را دوازده فرسنگ گفته است. گفتهاند خورشید از نور کرسی، کرسی از نور عرش و عرش از نور کلام خدا آفریده شد؛ و هر یک از خورشید و ماه گردونهای با سیصد و شصت گوشه دارد که بر هر گوشه فرشتهای آن را میکشد و چون غروب کنند تا زیر عرش میروند. و از پیامبر روایت است که هفت فرشته بر خورشید گماشتهاند که بر آن برف میافکنند وگرنه هر چه را میرسید میسوزاند.
هوش مصنوعی: خورشید و ماه و ستارگان در فلکی میان آسمان و زمین میچرخند. گفتهاند خورشید یکی و ماه یکی است و نورشان به همهٔ جهان میرسد، و این نشانهٔ آن است که خدا یکی است و قدرت و رحمتش همهجا را فراگرفته است. ستارگان دو گونهاند: گروهی بر خورشید میگذرند و از آن روشنی میگیرند و گروهی خورشید بر آنها میگذرد و روشنشان میکند؛ به اشارت، مؤمنان هم دو گروهاند: گروهی با کوشش به درگاه میروند تا هدایت یابند و گروهی عنایت ازلی بر آنان میگذرد و نور معرفتشان میبخشد.
هوش مصنوعی: «شما را از یک تن آفرید» یعنی آدم، «سپس همسرش را از او پدید آورد» یعنی حوا که از کوتاهترین و آخرین دندهٔ آدم آفریده شد. و در حدیث است که زن بر یک خوی راست نمیماند، زیرا از دندهٔ کج آفریده شده است.
هوش مصنوعی: «برای شما از چارپایان فرو فرستاد»: فرو فرستادن اینجا به معنی پدید آوردن است، یا یعنی بارانی فرستاد که مایهٔ رویش پنبه و گیاه خوراک چارپایان است، یا آنها را از بهشت بر آدم فرستاد، یا آنها را روزی شما ساخت. «هشت جفت» یعنی هشت گونه: نر و مادهٔ میش و بز و شتر و گاو؛ اینها را به سبب سود بسیار شیر و گوشت و پوست و موی و پشمشان نام برد. «زوج» به یک تنِ دارای همتا گفته میشود و گاه به هر دو با هم، مانند جفت کبوتر و جفت موزه.
هوش مصنوعی: شما را در شکم مادرانتان، یعنی در رحمها، آفرینشی پس از آفرینشی میآفریند: نطفه، سپس خون بسته، سپس پارهگوشت، سپس استخوان و گوشت، سپس صورت میدهد و روح میدمد؛ یا آفرینش در شکم مادر پس از آفرینش در پشت آدم. «در سه تاریکی» یعنی شکم و رحم و بچهدان. آن که اینها را آفرید پروردگار راستین شماست، پادشاهی از آن اوست و خدایی جز او نیست؛ پس پس از این روشنگری چگونه از راه حق برگردانده میشوید؟
هوش مصنوعی: «اگر کفر بورزید» ای اهل مکه، «خدا از شما بینیاز است»، یعنی از عبادت شما، چنانکه در آیههای دیگر هم آمده است. «و کفر را برای بندگانش نمیپسندد» یعنی برای بندگان مؤمنش. پس لفظ عام است و معنا خاص. گروهی هم آن را عام گرفتهاند و این قول پیشینیان است: کفر کافر پسند خدا نیست، هرچند به ارادهٔ او روی میدهد. همهٔ کارهای بندگان، چه نیک و چه بد، آفریدهٔ خداست و هیچ چیز جز به قضا و قدر و خواست او جاری نمیشود. کسی حکم او را برنمیگرداند و او از کارش بازخواست نمیشود.
هوش مصنوعی: همهٔ کارهای بندگان، چه طاعت و چه گناه، به قضا و خواست خداست و کسی حق اعتراض ندارد. کوزهگر از گل هرچه بخواهد میسازد و پادشاه به بندگانش هر کاری بخواهد میسپارد، پس خداوندِ دو جهان سزاوارتر است که هر که را بخواهد بنوازد یا براند. برخی کارها از ما زشت است و از او نیکو، مانند تکبر، چون او آفریدگار است و ما آفریده. نویسنده سخن معتزلی را رد میکند که میگفت خدا گناه بنده را نمیخواهد. خدا از ازل میداند بنده چه میکند، و اگر چیزی جز دانستهاش را بخواهد علمش خطا میشود و این نقص است. پس علم و خواست خدا به گناه، نه برای او عیب است و نه برای ما دستاویز. سخن عمر بن عبدالعزیز هم آمده است: با قدریان با دلیل علم خدا بحث کنید؛ اگر علم را بپذیرند و خواست را نپذیرند خدا را ناتوان شمردهاند، و اگر علم را انکار کنند او را نادان دانستهاند.
هوش مصنوعی: «و اگر سپاس بگزارید، آن را برای شما میپسندد». شکر در اینجا یعنی ایمان و یکتاپرستی، و خدا بر آن پاداش میدهد. سپس اختلاف قاریان در خواندن «یرضه» آمده است. «هیچ گناهکاری بار گناه دیگری را نمیکشد»، یعنی کسی به گناه دیگری مؤاخذه نمیشود. بازگشت شما به سوی پروردگار است و او شما را از کارهایتان آگاه میکند، زیرا از راز دلها آگاه است و بر آن حساب و جزا میدهد.
هوش مصنوعی: «هرگاه به انسان رنجی برسد»، یعنی بلا و سختی، «پروردگارش را با بازگشت به سوی او میخواند» و فقط از او یاری میجوید، چون میداند جز او کسی رنج را برطرف نمیکند. «سپس چون نعمتی از جانب خود به او ببخشد»؛ «تخویل» یعنی بخشیدن و به ملکیت دادن. «خول» دو معنا دارد: خدمتکاران و بردگان، و سرپرستی و تدبیر. در حدیث دربارهٔ پادشاهان آخرالزمان آمده که دین خدا را وسیلهٔ فریب و مال خدا را دستبهدست میان خود، و بندگان خدا را بردهٔ خود میگیرند.
هوش مصنوعی: معنای آن حدیث این است که آن پادشاهان مردم را مقهور میکنند و به بردگی میگیرند.
هوش مصنوعی: «آنچه را پیشتر برایش دعا میکرد فراموش میکند»، یعنی همان رنجی را که از خدا رفعش را میخواست از یاد میبرد. این نظیر آیهٔ «چنان میگذرد که گویی ما را برای رنجی که به او رسیده بود نخوانده است» است. نیز گفتهاند یعنی خدایی را که میخواند فراموش میکند، و در این صورت «ما» به معنای «مَن» است.
هوش مصنوعی: «و برای خدا همتایانی قرار میدهد تا از راه او گمراه کند»، یعنی از دین اسلام و راه شکرگزاری بلغزد.
هوش مصنوعی: لام در «لیضلّ» لام عاقبت است، یعنی نتیجهٔ کارش گمراهی است. با ضم یاء هم خوانده شده است، یعنی خود را از شکر گمراه کند. نیز گفتهاند یعنی مردم را گمراه کند، و در این صورت لام برای بیان علت است.
هوش مصنوعی: «ای محمد، به این کافر بگو: اندکی با کفرت بهره ببر». این فرمان برای تهدید است، یعنی تا پایان عمر در دنیا با کفرت زندگی کن، «که تو از اهل آتشی» در آخرت. گفتهاند آیه دربارهٔ عتبة بن ربیعه نازل شده، و مقاتل گفته دربارهٔ ابوحذیفة بن مغیرهٔ مخزومی.
هوش مصنوعی: و نیز گفتهاند این حکم شامل هر کافری میشود.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.