قوله تعالی: إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْیَوْمَ فِی شُغُلٍ فاکِهُونَ ابن کثیر و نافع و ابو عمرو «فی شغل» مخفّف خوانند و باقی قرّاء مثقّل خوانند، و هما لغتان مثل السّحت و السّحت، و تفسیر «شغل» بقول ابن عباس افتضاض ابکار است. مصطفی علیه الصلاة و السلام در تفسیر این آیه گفته: «انّ احدهم لیفتضّ فی الغداة الواحدة مائة عذراء» قال: «ففی هذا شغلهم».
و قال عکرمة: فتکون الشهوة فی اخریهنّ کالشهوة فی اولیهنّ و کلّما افتضّها رجعت علی حالها عذراء. و قال: جاء رجل الی النبی (ص) فقال: یا رسول اللَّه انفضی الی نسائنا فی الجنّة کما نفضی الیهنّ فی الدنیا؟ قال: «و الذی نفسی بیده انّ المؤمن لیفضی فی الیوم الواحد الی الف عذراء».
گفتهاند که در صحبت بهشتیان منی و مذی و فضولات نباشد چنانک در دنیا، بلی لذّت صحبت آن باشد که زیر هر تار مویی یک قطره عرق بیاید که رنگ رنگ عرق بود و بوی بوی مشک. و عن عبد اللَّه وهب قال: انّ فی الجنّة غرفة یقال لها العالیة فیها حوراء یقال لها الغنجة اذا اراد ولیّ اللَّه ان یأتیها اتیها جبرئیل فآذنها فقامت علی اطرافها معها اربعة آلاف وصیفة یجمعن اذیالها و ذوائبها یبخرنها بمجامر بلانار.
کلبی گفت: «فی شغل» یعنی عمّا فیه اهل النار، ای لا یهمّهم امرهم فلا یذکرونهم، معنی آنست که: بهشتیان را چندان ناز و نعیم بود که ایشان را پروای اهل دوزخ نبود نه خبر ایشان پرسند نه پرداخت آن دارند که نام ایشان برند. و گفتهاند: قومی عاصیان امّت احمد در عرصات قیامت بمانند از دوزخ رسته و ببهشت نارسیده، ربّ العزة با ایشان خطاب کند که اهل دوزخ در عذاب و سخط ما گرفتاراند و از محنت خویش با کس نپردازند و اهل بهشت در ناز و نعیم غرقاند و بانعام و افضال ما مشغول، ایشان را چندان شغل است در ان ناز و نعیم خویش که با دیگری نمیپردازند، فذلک قوله: «فِی شُغُلٍ فاکِهُونَ»، آن گه گوید: عبادی چون از هر دو فریق باز ماندید، اینک من با شما رحمت کردم و شما را آمرزیدم. ابن کیسان گفت: شغل ایشان در بهشت زیارت یکدیگر است این بزیارت آن میرود و آن بزیارت این میآید، وقتی پیغامبران بزیارت صدّیقان و اولیا و علما روند، وقتی صدّیقان و اولیا و علما بزیارت پیغامبران روند، وقتی همه بهم جمع شوند بزیارت درگاه عزت و حضرت الهیّت روند. و فی الخبر عن ابن عباس رضی اللَّه عنه عن النبی (ص) قال: «انّ اهل الجنّة یزورون ربّهم عز و جل فی کلّ یوم جمعة فی رمال الکافور و اقربهم منه مجلسا اسرعهم الیه یوم الجمعة و ابکرهم غدوّا».
و عن انس بن مالک رضی اللَّه عنه قال قال رسول اللَّه (ص): «بینما اهل الجنّة علی خیول من یاقوت سروجها من ذهب و لجامها من ذهب یتحدّثون تحت ظلّ الشجرة عن الدنیا اذ اتاهم آت عن ربّهم عز و جل ان اجیبوا ربّکم فینزلون عن خیولهم الی کثب من مسک ابیض اتیح منابر من ذهب و منار من نور و منابر من لؤلؤ و منابر من یاقوت و منابر من فضّة فیجلسون علیها فیقول الجبّار جلّ جلاله: مرحبا بخلقی و زوّاری و اهل طاعتی اطعموهم فیطعمونهم طعاما ما طعموا قبله مثله فی الجنّة ثمّ یقول جل جلاله: مرحبا بخلقی و زوّاری و اهل طاعتی اسقوهم فیسقونهم شرابا ما شربوا مثله فی الجنّة قطّ، ثمّ یقول جل جلاله: مرحبا بخلقی و زوّاری و اهل طاعتی البسوهم فیلبسونهم ثیابا ما لبسوا مثلها قطّ فی الجنّة ثمّ یقول تبارک و تعالی: مرحبا بخلقی و زوّاری و اهل طاعتی عطّروهم فیعطّرونهم بعطر ما عطروا بمثله فی الجنّة قطّ، ثم یقول: مرحبا بخلقی و زوّاری و اهل طاعتی اکلوا و شربوا و کسوا و عطّروا و احق لی ان اتجلّی لهم فیتجلّی لهم تبارک و تعالی فینظرون الی وجهه عز و جل فیغشاهم من نوره ما لولا انّ اللَّه عز و جل قضی ان لا یموتوا لاحترقوا ثم یقال لهم ارجعوا الی منازلکم فیرجعون الی منازلهم و قد خفوا علی ازواجهم بما غشیهم من نوره تبارک و تعالی فیقول لهم ازواجهم لقد خرجتم من عندنا بصورة و رجعتم الینا بغیرها فیقولون تجلّی لنا ربّنا عز و جل فنظرنا الیه».
و قال بعض المفسرین: قوله «فِی شُغُلٍ فاکِهُونَ» یعنی فی ضیافة اللَّه عز و جل و سیاق الحدیث الذی اوردناه یدل علیه. خدای را عز و جل دو ضیافت است مر بندگان را یکی اندر ربض بهشت بیرون بهشت و یکی اندر بهشت و شرح این دو ضیافت از پیش رفت.
قوله: «فاکهون» و «فکهون» لغتان مثل الحاذر و الحذر و المعنی ناعمون فرحون. و قیل: الفاکه کثیر الفاکهة کاللّابن و التامر، قال الشاعر: و دعوتنی و زعمت انّک لابن فی الضیف تامر و الفکه الّذی یتناول الفاکهة او الطّعام، قوله: «هُمْ وَ أَزْواجُهُمْ فِی ظِلالٍ» قرأ حمزة و الکسائی: «فی ظلل» بضمّ الظّاء من غیر الف جمع ظلّة. و قراءة العامّة «فی ظلال» بالالف و کسر الظّاء علی جمع ظل نظیره قوله: «وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِیلًا» «وَ دانِیَةً عَلَیْهِمْ ظِلالُها». معنی آنست که: ایشان و جفتان ایشان در زیر سایههااند، همانست که فرمود: «وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ». و اگر «ظلل» خوانی معنی آنست که: ایشان و جفتان ایشان در سایهوانهااند بناها و خیمهها که از بهر ایشان ساختهاند، در بهشت خیمه هاست از مروارید سپید چهار فرسنگ در چهار فرسنگ آن خیمه زده شصت میل ارتفاع آن و در ان خیمه سریرها و تختها نهاده هر تختی سیصد گز ارتفاع آن، بهشتی چون خواهد که بر ان تخت شود تخت بزمین پهن باز شود تا بهشتی آسان بیرنج بر ان تخت شود، اینست که رب العالمین فرمود: عَلَی الْأَرائِکِ مُتَّکِؤُنَ یعنی علی السرر فی الحجال.
واحدتها اریکه، قال ثعلب: لا تکون اریکة حتّی تکون علیها حجال. و قیل: هی الوسائد و الفرش، «متّکئون» ای جالسون. و قیل: «متّکئون» ذووا تکأة.
«لَهُمْ فِیها فاکِهَةٌ وَ لَهُمْ ما یَدَّعُونَ» یعنی ما یتمنون، تقول: ادّع علیّ، ای تمنّ و قیل: «یدّعون» یفتعلون من الدّعاء، ای لهم فیها ما یدّعون اللَّه به. و قیل: للمؤمنین فی الجنّة ما یدّعون فی الدّنیا من الثّواب و الدرجات فیها و ینکره الکافرون.
«سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» گفتهاند: آرزوی بهشتیان سلام خداوند رحیم است، معنی هر دو آیت درهم بسته و «سلام» بدل «ما یدّعون» است، میگوید: ایشانراست هر چه آرزو کنند و آرزوی ایشان سلام است، یعنی لهم سلام یقول اللَّه قولا ایشان را آرزوی سلام است و ایشانراست آن سلام که آرزوی ایشانست، سلامی که از گفتار خداوند مهربان است نه واسطه در میان و نه آنجا سفیر و ترجمانست، گفتهاند: معنی سلام آنست که سلمتم عبادی من الحرقة و الفرقة، و آنچه گفت: «مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» اشارت رحمت درین موضع آنست که ایشان را برحمت خویش قوّت و طاقت دهد تا بیواسطه کلام حق بشنوند و دیدار وی به بینند و ایشان را دهشت و حیرت نبود.
روی جابر بن عبد اللَّه قال قال رسول اللَّه (ص): «بینا اهل الجنّة فی نعیمهم اذ سطع لهم نور فرفعوا رؤسهم فاذا الرّب عزّ و جلّ قد اشرف علیهم من فوقهم فقال: السّلام علیکم یا اهل الجنّة فذلک قوله: «سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِیمٍ» فینظر الیهم و ینظرون الیه فلا یلتفتون الی شیء من النعیم ما داموا ینظرون الیه حتّی یحتجب فیبقی نوره و برکته علیهم فی دیارهم.
«وَ امْتازُوا الْیَوْمَ أَیُّهَا الْمُجْرِمُونَ» القول ها هنا مضمر، التأویل: و یقال للکفّار: «امْتازُوا الْیَوْمَ» یعنی تمیّزوا من المؤمنین. و فی معناه قوله تعالی: یَصَّدَّعُونَ یَتَفَرَّقُونَ فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ مَوْبِقاً قال قتادة: معناه اعتزلوا عن کلّ خیر. و قال السدیّ: ای کونوا علی حدة. و قال الضحاک: انّ لکل کافر فی النار بیتا یدخل فیه و یردم بابه بالنار فیکون فیه ابد الآبدین لا یری و لا یری، و کان النبی (ص) کثیرا یقول: «اللّهم انّی اعوذ بک من النّار ویل لاهل النّار».
قوله: «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ» ای الم آمرکم، الم اوصیکم یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ عبادة الشیطان طاعته، و کذلک تأویل قوله تعالی: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً یعنی اطاعوهم فی الباطل. و قیل: معناه ان لا تعبدوا الاصنام، فاضاف الی الشیطان لانّهم عبدوها بامره فکانّهم عبدوه، و المراد بالعهد ما عهد الیهم فی قوله: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ.. الآیة. و قیل: أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ بارسال الرسل و انزال الکتب؟ یقول اللَّه لهم هذا یوم القیمة، و یحتمل ان یکون هذا من خطاب اللَّه تعالی عباده فی الدّنیا، إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ظاهر العداوة.
وَ أَنِ اعْبُدُونِی اطیعونی و وحّدونی، هذا صِراطٌ مُسْتَقِیمٌ دین قیّم.
وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْکُمْ جِبِلًّا کَثِیراً نافع و عاصم جِبِلًّا بکسر جیم و باو تشدید لام خوانند، یعقوب بضمّ جیم و با و تشدید لام. ابن عامر و ابو عمرو بضمّ جیم و سکون با. باقی قرّا بضمّ جیم و با و تخفیف لام. و الجبل جمع الجبلّة، و الجبل جمع الجمع و الجبل بالتخفیف جمع جبیل، و کلها لغات معناها الخلق و الجماعة، ای خلقا کثیرا جبلهای خلقه. معنی آنست که شیطان از شما گروهانی انبوه بیراه کرد، و این بر طریق تسبّب است، یعنی سار الشیطان سببا لضلالتهم، کقوله تعالی للاصنام رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِیراً مِنَ النَّاسِ، و بحقیقت هدایت و ضلالت و رشد و غوایت از خداست تعالی و تقدّس.
أَ فَلَمْ تَکُونُوا تَعْقِلُونَ استفهام تقریع علی ترکهم الانتفاع بالعقل. و قیل: أَ فَلَمْ تَکُونُوا تَعْقِلُونَ ما اتاکم من هلاک الامم الخالیة بطاعة ابلیس.
و یقال لهم لمّا دنوا من النّار: هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ بها فی الدنیا.
اصْلَوْهَا الْیَوْمَ ادخلوها و الزموها و ذوقوا حرّها بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ قال ابو هریرة: اوقدت النّار الف عام فابیضّت ثمّ اوقدت الف عام فاحمرّت ثمّ اوقدت الف عام فاسودّت فهی سوداء کاللیل المظلم.
الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ روز قیامت عمل کافران بر کافران عرضه کنند و صحیفه های کردگار ایشان بایشان نمایند آن رسواییها بینند و کردهها بر مثال کوههای عظیم، انکار کنند و خصومت در گیرند و بر فریشتگان دعوی دروغ کنند گویند: ما این که در صحیفههاست نه کردهایم و عمل ما نیست و اللَّه ربّنا ما کنّا مشرکین، همسایگان بر ایشان گواهی دهند، همسایگانرا دروغ زن گیرند، اهل و عشیرت گواهی دهند و ایشان را نیز دروغ زن گیرند، پس رب العالمین مهر بر دهنهای ایشان نهد و جوارح ایشان بسخن آرد تا بر کردههای ایشان گواهی دهند، اینست که ربّ العزة فرمود: الْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلی أَفْواهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنا أَیْدِیهِمْ. و اول چیزی از اعضای ایشان که گواهی دهد استخوان ران چپ بود
لقول النبی (ص): ان اول عظم من الانسان ینطق یوم یختم علی الافواه فخذه من رجله الشمال.
و قال (ص): انکم تدعون یوم القیمة مقدمة افواهکم بالقدام ای مشددة فاول ما یسئل عن احدکم فخذه و کفه.
و روی انّهم یقولون لجوارحهم: ما شهادتکنّ هذه و عنکنّ کنّا نناضل، ای نجادل.
و فی کیفیّة هذا الکلام قولان: احدهما انّ اللَّه یمکنها من الکلام و یجعل لها خلقة تصلح للنطق، و الثّانی انّ المتکلّم هو اللَّه سبحانه الا انّه یسمع من جهتها فنسب الیها.
و فی الخبر عن جابر بن عبد اللَّه قال: لمّا رجعت مهاجرة البحر قال رسول اللَّه (ص): الا تحدّثونی باعجب ما رأیتم بارض الحبشة قالوا بینما نحن جلوس اذ مرّت علینا عجوز من رها بنتهم تحمل علی رأسها قلّة من ماء فمرّت بفتی منهم فجعل احدی یدیه بین کتفیها ثمّ دفعها فخرّت علی رکبتیها فانکسرت قلتها فلمّا ارتفعت التفتت الیه فقالت سوف تعلم یا غدر اذا وضع اللَّه الکرسی و جمع الاوّلین و الآخرین و تکلّمت الایدی و الارجل بما کانوا یکسبون سوف تعلم کیف امری و امرک فقال رسول اللَّه (ص): صدقت ثمّ صدقت کیف یقدّس اللَّه قوما لا یؤخذ من شدیدهم لضعیفهم.
وَ لَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلی أَعْیُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّی یُبْصِرُونَ قال ابن عباس معناه: لو نشاء لفقأنا اعین ضلالتهم فاعمینا هم عن غیّهم و حولنا ابصارهم من الضلالة الی الهدی فابصروا رشدهم فَأَنَّی یُبْصِرُونَ؟ و لم نفعل ذلک بهم. معنی آنست که: اگر ما خواهیم دیده ضلالت ایشان بر کنیم و هدایت دهیم تا راه بینند و براه راست روند، آن گه فرمود: فَأَنَّی یُبْصِرُونَ و لم افعل ذلک بهم. چون فرا راه بینند و این نکردم با ایشان. زجاج گفت: معنی آنست که: ما اگر خواهیم ایشان را نابینا کنیم تا از راه برگردند، و اگر این کنیم از کجا بینایی یابند و چون فرا راه بینند؟
وَ لَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلی مَکانَتِهِمْ قرأ ابو بکر: علی مکاناتهم یعنی: لو نشاء جعلناهم قردة و خنازیر فی منازلهم اگر خواهیم ایشان را صورت گردانیم با کپیان و خوکان تا بر جای خویش بر منزل خویش میباشند. و قیل لو نشاء لجعلناهم حجارة علی المکان، ای ساعتئذ لا یستطیعون الذهاب و لا الرجوع، و المکان و المکانة واحد.
و قیل: لو نشاء لاقعدناهم عن ارجلهم فلا یقدرون علی ذهاب و لا رجوع. و قیل: فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِیًّا ای ما قدروا ان یجاوزوا تکذیبهم، وَ لا یَرْجِعُونَ ای لا یتوبون.
وَ مَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَکِّسْهُ فِی الْخَلْقِ ای من اطلنا عمره رددناه الی ارذل العمر شبّه الصّبی فی اول الخلق و قیل: نُنَکِّسْهُ فِی الْخَلْقِ ای نصیّره الی الضّعف بعد القوّة و الی النقصان بعد الزّیادة. نُنَکِّسْهُ بضمّ نون اول و فتح دوم و تشدید کاف قراءت عاصم و حمزه است، باقی بفتح نون اول و اسکان نون دوم و ضمّ کاف و تخفیف خوانند.
أَ فَلا یَعْقِلُونَ بتاء مخاطبه قراءت نافع و ابن عامر و یعقوب است، باقی بیا خوانند. میگوید: هر کرا عمر دراز دهیم خلق وی برگردانیم به پس و او را بشبه کودکان باز داریم، یعنی که پس از زیادت او را نقصان دهیم و پس از قوت او را ضعف دهیم، همانست که در ان آیت فرمود: اللَّهُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَیْبَةً... و قال سفیان: اذا بلغ الرّجل ثمانین سنة تغیّر جسمه. أَ فَلا یَعْقِلُونَ فیعتبروا و یعلموا انّ الذی قدر علی تصریف احوال الانسان یقدر علی البعث بعد الموت.
وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ این جواب مشرکان قریش است که میگفتند: رسول خدا شاعر است و آنچه میگوید و میخواند شعر است، و ذلک فی قوله تعالی: أَمْ یَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ أَ إِنَّا لَتارِکُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ.
رب العالمین فرمود: ما او را شعر نیاموختیم و او شاعر نیست، شعر گفتن شبهت آر و در وی شبهت نیست و در گفتار وی تهمت نیست وَ ما هُوَ عَلَی الْغَیْبِ بِضَنِینٍ ای بمتّهم.
او در هر چه خبر داد از غیب متّهم نیست و پیغام که آورده جز وحی پاک نیست إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحی. وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ.
روی عن الحسن انّ النبی (ص) کان یتمثّل بهذا البیت: کفی الشیب و الاسلام للمرء ناهیا. فقال: کفی بالاسلام و الشیب للمرء ناهیا.
فقال ابو بکر: یا نبی اللَّه انّما قال الشاعر: کفی الشیب و الاسلام للمرء ناهیا. ثمّ قال ابو بکر او عمر اشهد انّک رسول اللَّه یقول اللَّه عزّ و جلّ: وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغِی لَهُ. و عن قتادة قال: بلغنی انّ عائشة سئلت: هل کان النبی (ص) یتمثّل بشیء من الشعر؟ قالت: کان الشعر ابغض الحدیث الیه، قالت: و لم یتمثّل بشیء من الشعر الّا ببیت اخی بنی قیس طرفة:
ستبدی لک الایّام ما کنت جاهلا
و یأتیک بالاخبار من لم تزوّد
فجعل یقول (ص): و یأتیک من لم تزوّد بالاخبار. فقال ابو بکر: لیس هکذا الشعر انّما هو: و یأتیک بالاخبار من لم تزوّد، فقال (ص): ما علمت الشعر و ما ینبغی لی.
إِنْ هُوَ یعنی القرآن إِلَّا ذِکْرٌ ای موعظة وَ قُرْآنٌ مُبِینٌ فیه الفرائض و الحدود و الاحکام.
لِیُنْذِرَ قرأ اهل المدینة و الشام و یعقوب: لتنذر بتاء المخاطبة و کذلک فی الاحقاف وافقهم ابن کثیر فی الاحقاف، ای لتنذر یا محمد. و قرأ الآخرون بالیاء، ای لینذر القرآن مَنْ کانَ حَیًّا یعنی مؤمنا حیّ القلب لانّ الکافر کالمیّت فی انّه لا یتدبّر و لا یتفکر. وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکافِرِینَ ای تجب حجّة العذاب علی الکافرین. حی اینجا بمعنی عاقل و مؤمن است و خصّه بالذکر لانتفاعه به کقوله: إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکْرَ. و معنی آنست که: تو کسی را توانی که آگاه کنی که عاقل بود و مؤمن تا سخن دریابد و انذار تو در دل وی اثر کند و پند تو وی را سود دهد، امّا کافر و جاهل دلهای مرده دارند و در شمار مردگاناند نه پند تو ایشان را سود دارد نه انذار تو در دل ایشان اثر کند، این حکم ما در ازل کردیم و در لوح چنان نبشتیم که زنده دلان را پند تو سود دارد و بر مرده دلان عذاب ما واجب آید، اینست که ربّ العزة فرمود: وَ یَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَی الْکافِرِینَ ای و یجب العذاب علی الکافرین واجب شد و درست گشت بر کافران سخن اللَّه در ازل که اهل عذاباند.
أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَیْدِینا ای تولینا خلقها بابداعنا من غیر اعانة احد، و ذکر الایدی ها هنا یفید ان اللَّه تعالی خلقها بذاته سبحانه من غیر واسطة.
معنی خلق بحقیقت آفریدن است از نیست هست کردن و از نبود بود آوردن و از آغاز نو ساختن، و حقیقت این فعل جز کردگار قدیم و خداوند حکیم را نیست که کمال قدرت و حکمت و جلال عزّت جز وی را نیست. و در قرآن خلق بچند معنی بیاید: خلق است بمعنی تصویر کقوله: وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّینِ ای تصویر، و خلق است بمعنی دروغ کقوله: وَ تَخْلُقُونَ إِفْکاً و خلق است بمعنی دین کقوله: لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ای لدینه، و خلق است بمعنی ابداع و اختراع کقوله: خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ و کقوله: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَیْدِینا قال القتیبیّ: الْأَیْدِی هاهنا القدرة و القوّة و قوله: عَمِلَتْ أَیْدِینا حکایت عن الفعل و ان لم یباشر الفعل بالید، هذا کقوله: جری بناء هذه القنطرة و هذا القصر علی یدی فلان.
و فی الخبر: علی الید ما اخذت حتی تؤدیه فالأمانة مؤداة و ان لم تباشر بالید.
و تقول: ما لی فی ید فلان، و الیتیم تحت ید القیّم فالید یکنی بها عن الملکة و الضبط.
أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِکُونَ ضابطون قاهرون، ای لم نخلق الانعام وحشیّة نافرة من بنی آدم لا یقدرون علی ضبطها بل هی مسخّرة لهم، و هی قوله: وَ ذَلَّلْناها لَهُمْ سخّرناها لهم، فَمِنْها رَکُوبُهُمْ الرکوب و الرکوبة ما یرکب من الإبل، و کذلک الحلوب و الحلوبة ما یحلب منها بالهاء و بحذف الهاء قیل: الرکوب جمع و الرکوبة واحد. وَ مِنْها یَأْکُلُونَ ای سخّرناها لهم لیرکبوا ظهرها و یأکلوا لحمها.
وَ لَهُمْ فِیها مَنافِعُ وَ مَشارِبُ المنافع الاصواف و الاوبار و الاشعار و الاولاد، و المشارب اللبن، أَ فَلا یَشْکُرُونَ استفهام بمعنی الامر.
وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ یُنْصَرُونَ یعنی لعلّ اصنامهم تنصرهم اذا حزنهم امر و تمنعهم من ذلک و لا یکون ذلک قط.
لا یَسْتَطِیعُونَ نَصْرَهُمْ و منعهم من العذب، وَ هُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ ای الکفّار جند للاصنام یغضبون لها و یحضرونها فی الدنیا هی لا تسوق الیهم خیرا و لا تستطیع لهم نصرا. و قیل: هذا فی الآخرة یؤتی بکلّ معبود من دون اللَّه و معه اتباعه الّذین عبدوه کأنّهم جند محضرون فی النّار.
فَلا یَحْزُنْکَ قَوْلُهُمْ فیه قولان: احدهما قولهم فی اللَّه انّ له شریکا و ولدا، إِنَّا نَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ فنجازیهم علی اقوالهم و افعالهم، و الثّانی قولهم فیک یا محمد انّک شاعر و مجنون و ساحر. و قیل: قَوْلُهُمْ ای تهدیدهم ایّاک بالقتل و وعیدهم، إِنَّا نَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ فنحول بینک و بینهم.
أَ وَ لَمْ یَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ جدل بالباطل مبین بیّن الخصومة، یعنی انّه مخلوق من نطفة ثمّ یخاصم فکیف لا یتفکر فی بدو خلقه حتّی یدع الخصومة نمیبینند مردم که ما بیافریدیم او را از آبی مهین در قراری مکین، چهل روز او را در طور نطفه نگه داشتیم تا علقه گشت و آن گه در طور علقه چهل روز بداشتیم تا مضغه گشت. مصطفی علیه الصلاة و السلام فرمود: ان خلق احدکم یجمع فی بطن امه اربعین لیلة ثم یکون علقة مثل ذلک ثم یکون مضغة مثل ذلک ثم یبعث اللَّه عز و جل الیه ملکا باربع کلمات فیقول: اکتب اجله و رزقه و شقی او سعید.
آن گه تقطیع هیکل او و صورت شخص او در ظهور آوردیم و او را کسوت بشریت پوشانیدیم و از آن قرار مکین باین فضای رحیب آوردیم و از پستان پر از خون او را شیر صافی دادیم و بعقل و فهم و سمع و بصر و دل و جان او را بیاراستیم و بقبض و بطش و مشی و حرکات او را قوّت دادیم، با این همه نعمت و کرامت که با وی کردیم و از ان نطفه باین رتبه رسانیدیم همی با ما خصمی کند، اینست که رب العالمین فرمود: فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ خصیم درین موضع ابیّ بن خلف الجمحی است و این آیت در شأن وی آمده، استخوانی ریزیده کهن گشته برداشت، گفت: یا محمد أ تری یحیی اللَّه هذا بعد ما رمّ؟
فقال علیه الصلاة و السلام: نعم و یبعثک و یدخلک النّار، فانزل اللَّه تعالی هذه الآیات.
وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِیَ خَلْقَهُ ای خلقنا ایّاه، مصدر مضاف الی المفعول قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ یقال: رمّ الشیء و رممته فهی رمیم، ککفّ خضیب و عین کحیل.
قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها خلقها أَوَّلَ مَرَّةٍ ابتداء حین وجد، وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ لا یخفی علیه أجزاؤه و ان تفرّقت فی البرّ و البحر فیجمعه و یعیده خلقا کما کان یقال العلم هاهنا مشتمل علی سعة الاقتدار علی الامر فانّ العلم بالخلق اعجب من القدرة علی الخلق.
الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً قال ابن عباس: هما شجرتان یقال لاحدیهما المرخ و للأخری العفار فمن اراد منهم النار قطع غصنین مثل السوّاکین و هما خضراوان یقطر منهما الماء فیستحق المرخ و هو ذکر علی العفار و هی اثنی فتخرج منهما النار باذن اللَّه، و تقول العرب: فی کلّ شجر نار و استمجد المرخ و العفار.
و یقال: فی کلّ عود نار الاعود العناب و الشجر یذکّر و یؤنّث، ففی قوله: وَ مِنْهُ شَجَرٌ فِیهِ تُسِیمُونَ مذکر، و فی قوله: مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ مؤنّث.
فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ ای تقدحون و توقدون النّار من ذلک الشجر، این آیت از روی اشارت حجت است بر منکران بعث، آن خداوند که آتش در درخت سبز بیافرید قادر است که زندگی در استخوان پوسیده ریزیده بیافریند و بر وی دشوار نیاید و قدرت بر وی تنگ نبود.
پس در حجّت بیفزود و آفرینش آسمان و زمین بر ایشان حجّت آورد فرمود: أَ وَ لَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ قرأ یعقوب: یقدر بالیاء علی الفعل، ای یقدر علی ان یخلق مثلهم، ثمّ قال: بَلی ای قل بلی هو قادر علی ذلک إذ لیس له جواب غیر ذلک، وَ هُوَ الْخَلَّاقُ یخلق خلقا بعد خلق، الْعَلِیمُ بجمیع ما خلق.
إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً فرمان او آنست که چون چیزی خواهد که بود، أَنْ یَقُولَ لَهُ ای لذلک الشیء: کُنْ فَیَکُونُ ای فهو یکون علی ما قدّر و اراد. آن چیز را گوید که: باش، هر چند که آن چیز حاضر نبود امّا معلوم حق بود و آنچه معلوم حقّ است بمنزلت حاضر است و خطاب با وی درست. در بعضی اخبارست که حقّ جلّ جلاله فرمود: انی جواد ماجد عطایی کلام و عذابی کلام و اذا اردت شیئا فانما اقول له کن فیکون.
فَسُبْحانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ کلمة تعظیم است و اجلال حق جل جلاله و تنزیه و تقدیس وی از ان که در قدرت وی نقصانی آید یا از عجز و عیب در وی نشانی بود، و الملکوت هو الملک با بلغ الالفاظ فلا یکون الّا للَّه وحده. و در قرآن سبحان بدو معنی آید: یکی بمعنی تنزیه، دیگر بمعنی تعجّب، آنچه بمعنی تنزیه است با ذات احدیّت گردد جلّ جلاله، و آنچه بمعنی تعجب است با افعال وی گردد عزّ شأنه، تنزیه آنست که فرمود: سُبْحانَ رَبِّکَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا یَصِفُونَ سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِیُّ سُبْحانَهُ أَنْ یَکُونَ لَهُ وَلَدٌ سُبْحانَهُ وَ تَعالی عَمَّا یَقُولُونَ عُلُوًّا کَبِیراً و هم ازین باب است حکایت از قول موسی و عیسی و یونس: سُبْحانَکَ تُبْتُ إِلَیْکَ سُبْحانَکَ ما یَکُونُ لِی أَنْ أَقُولَ ما لَیْسَ لِی بِحَقٍّ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ و آنچه بمعنی تعجّب است: سُبْحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنا هذا سُبْحانَ الَّذِی خَلَقَ الْأَزْواجَ کُلَّها سُبْحانَ الَّذِی أَسْری بِعَبْدِهِ، و هم ازین باب است: سُبْحانَهُ إِذا قَضی أَمْراً، فَسُبْحانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ پاکی و بیعیبی خدای را که بدست اوست و بداشت او پادشاهی همه چیز، وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ و بازگشت همه خلق با اوست و بازگشت همه کار با خواست او و بازگشت هر بودنی با حکم او، و قیل: وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ امّا الی الجنّة و امّا الی النار.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این شعر به توصیف بهشت و نعمتهای آن میپردازد، بهویژه بهشتیانی که در شغل و خوشیهای خود غرقاند و در کنار یکدیگر از لذتها بهرهمند میشوند. در بهشت، مؤمنان با هم دیدار میکنند و در حضور خداوند، نیکیها و نعمتهایش را تجربه میکنند. آنها در زیر سایهها و درختان نعمتهای الهی را میچشند و از طعام و مشروبات بینظیر بهرهمند میشوند. این شعر همچنین بر جزای کافران در قیامت تأکید دارد و به توابع زبانشناختی و معنایی در آیات اشاره میکند که به شایستگی مؤمنان و عذاب کافران پرداخته میشود. در نهایت، پیام قدرت و حکمت خداوند بهخوبی در این بهشت و عذاب کافران نمایان است.
هوش مصنوعی: دربارهٔ آیهٔ «بهشتیان امروز در کاریاند و شادمان»: ابن کثیر و نافع و ابوعمرو «شُغْل» را با سکون غین و دیگر قاریان با ضمه خواندهاند و هر دو یک لغت است. به گفتهٔ ابن عباس، این «کار» همبستری با دوشیزگان است و پیامبر نیز آن را چنین تفسیر کرده که یکی از ایشان در یک بامداد با صد دوشیزه درمیآمیزد.
هوش مصنوعی: عکرمه گفته است که میل آدمی به آخرین همسر به اندازهٔ میلش به نخستین است و هر بار که دوشیزهای را بیامیزد، دوباره دوشیزه میشود. مردی از پیامبر پرسید که آیا در بهشت با زنانمان چون دنیا درمیآمیزیم و پیامبر سوگند خورد که مؤمن در یک روز با هزار دوشیزه درمیآمیزد.
هوش مصنوعی: گفتهاند همبستری بهشتیان آلودگی و فضلهای چون دنیا ندارد و لذتش آن است که زیر هر تار مو قطرهای عرق مینشیند که بویش بوی مشک است. از عبدالله بن وهب روایت است که در بهشت غرفهای به نام «عالیه» است و در آن حوری به نام «غَنِجه». هرگاه دوست خدا آهنگ او کند، جبرئیل خبرش میدهد و او با چهار هزار کنیز برمیخیزد که دامن و گیسویش را جمع میکنند و با بخوردانهای بیآتش خوشبویش میسازند.
هوش مصنوعی: به گفتهٔ کلبی، «در کار بودن» یعنی بهشتیان چنان در نعمتاند که پروای دوزخیان را ندارند و نامشان را هم نمیبرند. نیز گفتهاند گروهی از گناهکاران امت پیامبر در عرصهٔ قیامت میمانند، نه در دوزخ و نه در بهشت. خدا به ایشان میگوید دوزخیان به رنج خود و بهشتیان به نعمت خود سرگرماند و کسی به شما نمیپردازد، پس من بر شما رحمت کردم و آمرزیدمتان. ابن کیسان گفته کار بهشتیان دیدار یکدیگر است: پیامبران و صدیقان و اولیا و عالمان به دیدن هم میروند و همگی با هم به درگاه خدا میروند. و در حدیث است که بهشتیان هر جمعه بر تپههای کافور به دیدار پروردگار میروند و هر که زودتر برود، جایش به او نزدیکتر است.
هوش مصنوعی: انس از پیامبر روایت میکند که بهشتیان بر اسبانی از یاقوت با زین و لگام زرین، زیر سایهٔ درخت از دنیا سخن میگویند که فرستادهای میآید و ایشان را به دعوت پروردگار فرامیخواند. بر تپههای مشک سپید فرود میآیند و بر منبرهایی از زر و نور و مروارید و یاقوت و سیم مینشینند. خداوند هر بار به آفریدگان و زائران و فرمانبرانش خوشامد میگوید و فرمان میدهد که خوراک و نوشیدنی و جامه و عطری به ایشان بدهند که مانندش را در بهشت ندیدهاند. سپس بر ایشان تجلی میکند و به روی او مینگرند و چنان نوری ایشان را فرامیگیرد که اگر خدا مرگ را از ایشان برنداشته بود، میسوختند. چون به خانههایشان بازمیگردند، همسرانشان آنان را به دشواری میشناسند و میگویند به صورتی رفتید و به صورتی دیگر بازگشتید و ایشان پاسخ میدهند که پروردگارمان بر ما تجلی کرد و او را دیدیم.
هوش مصنوعی: برخی مفسران گفتهاند «در کار و شادمانی بودن» یعنی مهمان خدا بودن و حدیث پیشین نیز همین را نشان میدهد. خدا بندگان را دو مهمانی دارد: یکی در پیرامون بهشت و بیرون از آن و دیگری درون بهشت. شرح این دو پیشتر گذشت.
هوش مصنوعی: «فاکهون» و «فکهون» دو لغتاند به معنای در نعمت و شادمان. نیز گفتهاند «فاکه» کسی است که میوهٔ فراوان دارد، چنانکه «لابن» شیر بسیار و «تامر» خرمای بسیار دارد، و شاعر هم این دو را به همین معنا آورده است. «فَکِه» کسی است که میوه یا خوراک میخورد. در آیهٔ «ایشان و همسرانشان در سایهها»، حمزه و کسائی «ظُلَل» خواندهاند، جمع سایبان، و دیگران «ظِلال» خواندهاند، جمع سایه. با قرائت دوم یعنی در زیر سایهها و با قرائت نخست یعنی در سایبانها و خیمههایی که برایشان ساختهاند. در بهشت خیمههایی از مروارید سپید است، چهار فرسنگ در چهار فرسنگ و شصت میل بلندی، و در آن تختهایی به بلندی سیصد گز. چون بهشتی بخواهد بر تخت بنشیند، تخت تا زمین فرود میآید تا بیرنج بر آن بنشیند، و معنای «بر اریکهها تکیه زدهاند» یعنی بر تختها درون حجلهها.
هوش مصنوعی: مفرد «ارائک» اریکه است. ثعلب گفته تختی را اریکه میگویند که حجله بر آن باشد. نیز گفتهاند اریکه بالش و فرش است. «متکئون» یعنی نشستهاند، یا یعنی تکیهگاه دارند.
هوش مصنوعی: در آیهٔ «ایشان را در بهشت میوه است و هر چه بخواهند»، «یدّعون» یعنی آرزو میکنند، چنانکه گفته میشود «ادّعِ علیّ» یعنی از من آرزو کن. نیز گفتهاند از «دعا» است، یعنی هر چه از خدا بخواهند برایشان هست. و گفتهاند یعنی پاداش و درجاتی که مؤمنان در دنیا ادعا میکردند و کافران انکار میکردند، در بهشت از آنِ ایشان است.
هوش مصنوعی: دربارهٔ آیهٔ «سلامٌ قولاً من ربّ رحیم» گفتهاند که آرزوی بهشتیان شنیدن سلام خداوند مهربان است و «سلام» بدل از «ما یدّعون» است؛ یعنی هر چه بخواهند دارند و خواستهٔ آنان همین سلامی است که خدا بیواسطه و بیپیامآور و مترجم به ایشان میگوید. معنای سلام را نیز چنین گفتهاند: بندگانم، از سوختن و جدایی رهایی یافتید. و ذکر «رحیم» اشاره است به اینکه خدا با رحمت خود به آنان توان میدهد تا سخنش را بیواسطه بشنوند و او را ببینند و دچار هراس و حیرت نشوند.
هوش مصنوعی: جابر بن عبدالله از پیامبر روایت میکند که بهشتیان در میان نعمتها هستند که نوری میدرخشد، سر برمیدارند و خداوند از بالا بر آنان نمایان میشود و میگوید: سلام بر شما ای اهل بهشت؛ و این همان آیهٔ «سلامٌ قولاً» است. خدا به آنان مینگرد و آنان به او، و تا در او مینگرند به هیچ نعمتی توجه نمیکنند، تا آنکه پنهان شود و نور و برکتش در خانههایشان بر آنان بماند.
هوش مصنوعی: در آیهٔ «و امتازوا الیوم ایها المجرمون» فعل «گفته میشود» در تقدیر است؛ یعنی به کافران گفته میشود: امروز از مؤمنان جدا شوید، چنانکه در آیات دیگر آمده که مردم دو گروه میشوند، گروهی در بهشت و گروهی در دوزخ. قتاده گفته: یعنی از هر خیری کناره بگیرید؛ سدّی گفته: جداگانه باشید؛ ضحاک گفته: هر کافری در دوزخ خانهای دارد که در آن میرود و درش با آتش بسته میشود و تا ابد در آن است، نه کسی را میبیند و نه دیده میشود. پیامبر بسیار از آتش به خدا پناه میبرد و میگفت: وای بر اهل آتش.
هوش مصنوعی: «أ لم أعهد الیکم» یعنی آیا به شما فرمان و سفارش ندادم ای فرزندان آدم که شیطان را نپرستید؛ پرستش شیطان یعنی فرمانبردن از او، چنانکه پیروی باطل از عالمان و راهبان را پرستش آنان شمرده است. برخی گفتهاند مراد پرستش بتهاست که چون به فرمان شیطان بود به او نسبت داده شد. این عهد همان پیمان روز الست است، یا عهدی که با فرستادن پیامبران و کتابها گرفته شد. این سخن را خدا روز قیامت میگوید و ممکن است خطاب در دنیا باشد؛ شیطان دشمنی آشکار برای شماست.
هوش مصنوعی: «و اعبدونی» یعنی از من فرمان ببرید و مرا یگانه بدانید؛ «این راه راست است» یعنی دین استوار همین است.
هوش مصنوعی: در «جبلاً کثیراً» قاریان قرائتهای گوناگون دارند و همه به معنای آفریدگان و گروه بسیار است. معنا این است که شیطان گروههای انبوهی از شما را گمراه کرد، و این نسبت از راه سبب بودن است، چنانکه گمراهکردن به بتها نیز نسبت داده شده؛ وگرنه در حقیقت هدایت و گمراهی از خداوند است.
هوش مصنوعی: «أ فلم تکونوا تعقلون» پرسشی سرزنشآمیز است که چرا از خرد خود بهره نبردید؛ و گفتهاند یعنی آیا از نابودی امتهای پیشین که به سبب پیروی ابلیس بود عبرت نگرفتید؟
هوش مصنوعی: چون به آتش نزدیک شوند به آنان گفته میشود: این همان دوزخی است که در دنیا به آن وعده داده میشدید.
هوش مصنوعی: «اصلوها الیوم» یعنی امروز به آن درآیید و در آن بمانید و گرمایش را به سزای کفرتان بچشید. ابوهریره گفته: آتش هزار سال افروخته شد تا سپید شد، هزار سال دیگر تا سرخ شد و هزار سال دیگر تا سیاه شد، و اکنون چون شب تاریک سیاه است.
هوش مصنوعی: در قیامت کارنامهٔ کافران را به آنان نشان میدهند و رسواییها و گناهانشان را چون کوههای بزرگ میبینند؛ انکار میکنند و با فرشتگان ستیزه کرده دروغ میگویند که ما این کارها را نکردهایم و مشرک نبودیم. همسایگان و خویشان گواهی میدهند و آنان را نیز دروغگو میخوانند؛ پس خدا بر دهانشان مهر مینهد و اندامهایشان را به سخن میآورد تا بر کردارشان گواهی دهند. نخستین عضوی که گواهی میدهد استخوان ران چپ است.
هوش مصنوعی: دلیل آن سخن پیامبر است که نخستین استخوان انسان که در روزی که بر دهانها مهر نهاده میشود سخن میگوید ران پای چپ اوست.
هوش مصنوعی: و پیامبر فرمود: روز قیامت شما را در حالی فرا میخوانند که دهانتان بسته است، و نخستین چیزی که از هر یک از شما بازپرسی میشود ران و دست اوست.
هوش مصنوعی: روایت شده که کافران به اندامهای خود میگویند: این چه گواهیای است که میدهید، در حالی که ما به خاطر شما ستیزه و دفاع میکردیم؟
هوش مصنوعی: دربارهٔ چگونگی سخنگفتن اندامها دو قول است: یکی آنکه خدا به آنها توان سخن و ساختاری درخور گفتار میدهد؛ دیگر آنکه گوینده خود خداست ولی سخن از سوی اندام شنیده میشود و از این رو به آن نسبت داده شده است.
هوش مصنوعی: جابر روایت میکند که چون مهاجران حبشه بازگشتند، پیامبر از شگفتترین چیزی که دیده بودند پرسید. گفتند پیرزنی از راهبههایشان کوزهٔ آب بر سر میبرد که جوانی او را هل داد و بر زانو افتاد و کوزهاش شکست؛ برخاست و گفت: ای پیمانشکن، روزی که خدا کرسی را بنهد و پیشینیان و پسینیان را گرد آورد و دستها و پاها به کردهها سخن گویند، خواهی دانست کار من و تو چگونه است. پیامبر فرمود: راست گفت؛ خدا چگونه قومی را پاک بدارد که حق ناتوانشان از نیرومندشان گرفته نمیشود؟
هوش مصنوعی: ابن عباس معنای آیه را چنین گفته: اگر بخواهیم چشم گمراهیشان را کور میکنیم و نگاهشان را از گمراهی به هدایت برمیگردانیم تا راه راست را ببینند؛ ولی چنین نکردیم، پس چگونه ببینند؟ زجاج گفته: اگر بخواهیم آنان را نابینا میکنیم تا راه را گم کنند، و اگر چنین کنیم از کجا بینایی یابند و راه را ببینند؟
هوش مصنوعی: آیهٔ «و اگر بخواهیم آنان را در جای خودشان مسخ میکنیم» را شرح میدهد. ابوبکر (از قاریان) «مکاناتهم» خوانده است. معنی این است که اگر خدا بخواهد آنان را در خانههایشان به صورت بوزینه و خوک درمیآورد. به قولی دیگر، آنان را در همان جا سنگ میکند تا نه بتوانند بروند و نه بازگردند. «مکان» و «مکانة» یک معنی دارند.
هوش مصنوعی: به قولی، معنی این است که اگر خدا بخواهد آنان را زمینگیر میکند تا توان رفتن و بازگشتن نداشته باشند. به قولی دیگر، «نتوانستند پیش بروند» یعنی نتوانستند از تکذیب خود فراتر روند، و «بازنمیگردند» یعنی توبه نمیکنند.
هوش مصنوعی: آیهٔ «هر که را عمر دراز دهیم، در آفرینش واژگونش میکنیم» یعنی او را به فرومایهترین دوران عمر برمیگردانیم و مانند کودکِ آغاز آفرینش میشود. به قولی دیگر یعنی پس از نیرو به ناتوانی و پس از فزونی به کاستی میرسد. سپس اختلاف قرائت این واژه آمده است: عاصم و حمزه «نُنَکِّسْهُ» با تشدید و دیگران «نَنْکُسْهُ» بیتشدید خواندهاند.
هوش مصنوعی: «آیا نمیاندیشند» را نافع و ابن عامر و یعقوب با «تاء» خطاب و دیگران با «یاء» خواندهاند. معنی آیه این است که هر که عمر دراز یابد، خدا آفرینشش را واپس میبرد و پس از نیرو ناتوانش میکند، چنانکه در آیهٔ دیگر آمده است: خدا شما را از ناتوانی آفرید، سپس نیرو داد و سپس ناتوانی و پیری داد. سفیان گفته است که چون مرد به هشتاد سالگی برسد، تنش دگرگون میشود. پس باید عبرت گیرند و بدانند خدایی که احوال انسان را چنین میگرداند، بر زنده کردن پس از مرگ نیز تواناست.
هوش مصنوعی: آیهٔ «ما به او شعر نیاموختیم و شایستهٔ او نیست» پاسخ مشرکان قریش است. آنان میگفتند پیامبر شاعر است و آنچه میخواند شعر است، چنانکه در آیهٔ دیگر نقل شده: «او را شاعری دیوانه میخوانند و میگویند منتظر مرگش میمانیم» و «آیا خدایانمان را برای شاعری دیوانه رها کنیم؟».
هوش مصنوعی: خدا فرمود: ما به او شعر نیاموختیم و او شاعر نیست. شعرگفتن مایهٔ شبهه است، ولی در پیامبر شبههای نیست و سخنش در معرض تهمت نیست. چنانکه فرمود او در خبر دادن از غیب متهم نیست.
هوش مصنوعی: پیامبر در هیچ خبری که از غیب داد متهم نیست. پیامی که آورده جز وحی پاک الهی نیست، چنانکه فرمود: «آن جز وحیی نیست که فرستاده میشود».
هوش مصنوعی: از حسن روایت شده که پیامبر به این مصراع مثل میزد: «پیری و اسلام برای بازداشتن مرد از بدی بس است». اما آن را جابهجا میخواند و میگفت «اسلام و پیری بس است».
هوش مصنوعی: ابوبکر گفت: ای پیامبر خدا، شاعر گفته «پیری و اسلام». سپس ابوبکر یا عمر گفت: گواهی میدهم که تو فرستادهٔ خدایی، زیرا خدا فرموده به او شعر نیاموختیم. به روایت قتاده، از عایشه پرسیدند که آیا پیامبر به شعری مثل میزد؟ گفت شعر ناخوشایندترین سخن نزد او بود و جز به بیتی از طَرَفه، شاعر بنیقیس، مثل نزد.
هوش مصنوعی: بیت طرفه: روزگار آنچه را نمیدانستی برایت آشکار خواهد کرد، و کسی که توشهاش نداده و به مأموریتش نفرستادهای، برایت خبرها خواهد آورد.
هوش مصنوعی: پیامبر ترتیب واژههای بیت را به هم زد و آن را به گونهای خواند که وزنش شکست. ابوبکر گفت شعر چنین نیست و صورت درستش را خواند. پیامبر فرمود: من شعر نمیدانم و شایستهٔ من نیست.
هوش مصنوعی: آیهٔ «آن جز پند و قرآنی روشن نیست» یعنی قرآن جز اندرز نیست. قرآنی آشکار است که واجبات و حدود و احکام در آن آمده است.
هوش مصنوعی: در «تا بیم دهد» اختلاف قرائت است: اهل مدینه و شام و یعقوب با «تاء» خواندهاند یعنی «تا تو ای محمد بیم دهی»، و دیگران با «یاء» یعنی «تا قرآن بیم دهد». مقصود از «زنده» مؤمنِ زندهدل و خردمند است، زیرا کافر مانند مرده نمیاندیشد؛ زنده را جدا یاد کرده چون اوست که از هشدار سود میبرد. بیم دادنِ پیامبر تنها در دل خردمندِ مؤمن اثر میکند و کافرانِ مردهدل از آن سودی نمیبرند. خدا در ازل چنین حکم کرده و در لوح نوشته است، و سخن او دربارهٔ عذاب بر کافران ثابت و واجب شده است.
هوش مصنوعی: آیهٔ «آیا ندیدند که از آنچه دستان ما ساخته برایشان آفریدیم» یعنی ما خود بییاری کسی آن را پدید آوردیم. یاد کردن «دستان» نشان میدهد که خدا بیواسطه آن را آفریده است.
هوش مصنوعی: «خلق» در حقیقت یعنی از نیست هست کردن و نو پدید آوردن، و این کار جز از خدای قدیم و حکیم برنمیآید. «خلق» در قرآن به چند معنی آمده است: صورتگری، دروغسازی، دین، و ابداع و آفرینش. قتیبی گفته «دستان» در این آیه به معنی قدرت و نیروست و «دستان ما ساخت» گزارش از کار است، هرچند با دست انجام نشده باشد؛ همانگونه که میگویند ساختن این پل یا کاخ به دست فلانی انجام شد.
هوش مصنوعی: در حدیث آمده است که آنچه دست گرفته بر عهدهٔ اوست تا بازش گرداند. امانت باید ادا شود، هرچند با دست گرفته نشده باشد؛ پس «دست» در اینجا کنایه است.
هوش مصنوعی: در گفتار میگویند «مالم در دست فلانی است» و «یتیم زیر دست سرپرست است». پس «دست» کنایه از مالکیت و تسلط است.
هوش مصنوعی: «چارپایانی که مالک آنهایند» یعنی بر آنها چیره و مسلطاند. خدا چارپایان را وحشی و گریزان از آدمیان نیافرید، بلکه رامشان کرد تا سوار پشتشان شوند و از گوشتشان بخورند. «رکوب» و «رکوبه» شتر سواری و «حلوب» و «حلوبه» شتر شیرده است، و به قولی «رکوب» جمع و «رکوبه» مفرد است.
هوش مصنوعی: «سودها» پشم و کرک و موی و زادهٔ چارپایان است و «نوشیدنیها» شیر آنهاست. «آیا سپاس نمیگزارند؟» پرسشی است به معنی فرمان، یعنی باید سپاس بگزارند.
هوش مصنوعی: در تفسیر آیهٔ «و جز خدا معبودانی گرفتند به امید آنکه یاری شوند» میگوید: مشرکان امید داشتند که چون کاری اندوهگینشان کند، بتهایشان یاریشان کنند و از آن بلا بازشان دارند، ولی چنین چیزی هرگز رخ نمیدهد.
هوش مصنوعی: بتها توان یاری کردن پرستندگان خود و بازداشتن عذاب از آنان را ندارند. معنای «و آنان برایشان لشکری حاضرند» این است که کافران سپاه بتها هستند، برای آنها خشم میگیرند و در دنیا به خدمتشان حاضرند، در حالی که بتها نه خیری به ایشان میرسانند و نه یاریای. قولی دیگر آن است که این دربارهٔ قیامت است: هر معبودی جز خدا را با پیروانش میآورند، گویی لشکریاند که به دوزخ حاضر میشوند.
هوش مصنوعی: در معنای «سخن ایشان تو را اندوهگین نکند» دو قول است: یکی سخنشان دربارهٔ خدا که برای او شریک و فرزند قائلاند، و خدا آشکار و نهانشان را میداند و کیفر میدهد؛ دیگر سخنشان دربارهٔ پیامبر که او را شاعر و دیوانه و جادوگر میخواندند. نیز گفتهاند مقصود تهدید پیامبر به کشتن است و خدا که نهان و آشکارشان را میداند میان او و ایشان مانع میشود.
هوش مصنوعی: آیهٔ «آیا انسان ندید که او را از نطفه آفریدیم و ناگهان ستیزهگری آشکار شد» یعنی انسان از نطفه آفریده شده و باز به باطل ستیزه میکند؛ چرا در آغاز آفرینش خود نمیاندیشد تا ستیز را رها کند. خدا او را از آبی خوار در جایگاهی استوار آفرید؛ چهل روز نطفه، چهل روز علقه و سپس مضغه بود. پیامبر فرمود: آفرینش هر یک از شما چنین در شکم مادر فراهم میآید، سپس خدا فرشتهای میفرستد تا اجل و روزی و نیکبختی یا بدبختی او را بنویسد.
هوش مصنوعی: سپس اندام و صورت او را پدید آوردیم، جامهٔ بشری بر او پوشاندیم، از رحم به این جهان فراخ آوردیم، از پستان شیر پاک دادیم و به عقل و فهم و شنوایی و بینایی و دل و جان آراستیم و نیروی گرفتن و راه رفتن و حرکت دادیم؛ با این همه نعمت باز با ما دشمنی میکند. این ستیزهگر اُبَیّ بن خلف بود که استخوانی پوسیده برداشت و گفت: ای محمد، آیا خدا این را پس از پوسیدن زنده میکند؟
هوش مصنوعی: پیامبر پاسخ داد: آری، و تو را هم برمیانگیزد و به دوزخ میبرد؛ آنگاه خدا این آیات را فرو فرستاد.
هوش مصنوعی: «و برای ما مثلی زد و آفرینش خود را فراموش کرد»، یعنی فراموش کرد که ما او را آفریدهایم؛ و گفت: چه کسی این استخوانهای پوسیده را زنده میکند؟ واژهٔ «رمیم» به معنای پوسیده است و بر وزن صفتهایی چون «خضیب» و «کحیل» آمده است.
هوش مصنوعی: بگو همان کس زندهاش میکند که نخستین بار آن را آفرید، و او به هر آفرینشی داناست؛ اجزای آن هرچند در خشکی و دریا پراکنده شود بر او پنهان نیست و آن را گرد میآورد و چون نخست بازمیسازد. دانستن آفرینش در اینجا گستردگی قدرت را هم دربر دارد، زیرا علم به آفرینش شگفتتر از توان آفریدن است.
هوش مصنوعی: «آن که برای شما از درخت سبز آتش پدید آورد»: به گفتهٔ ابن عباس دو درخت به نام مَرخ و عَفار است که هرکه آتش میخواست دو شاخهٔ سبز و آبچکان از آنها میبرید و مرخ را بر عفار میسایید و به اذن خدا آتش بیرون میآمد. عرب میگوید: در هر درختی آتش هست و مرخ و عفار از همه پرآتشترند.
هوش مصنوعی: و گفتهاند در هر چوبی آتش هست جز چوب عُنّاب. واژهٔ «شجر» هم مذکر و هم مؤنث به کار میرود؛ در آیهای مذکر آمده و در آیهٔ درخت زقّوم مؤنث.
هوش مصنوعی: «پس شما از آن آتش میافروزید». این آیه دلیلی بر منکران رستاخیز است: خدایی که در درخت سبز آتش آفرید، تواناست که در استخوان پوسیده زندگی بیافریند و این بر او دشوار نیست.
هوش مصنوعی: سپس دلیل را افزون کرد و آفرینش آسمان و زمین را حجت آورد: آیا آن که آسمانها و زمین را آفرید توانا نیست که مانند ایشان را بیافریند؟ (یعقوب «یقدر» خوانده است.) پاسخ جز «آری» نیست؛ و او آفرینندهٔ پیاپی و به همهٔ آفریدهها داناست.
هوش مصنوعی: فرمان خدا چنین است که چون چیزی را بخواهد، به آن میگوید «باش» و همانگونه که خواسته پدید میآید. آن چیز هرچند هنوز موجود نیست، در علم خدا معلوم است و معلوم خدا به منزلهٔ حاضر است، پس خطاب به آن درست است. در خبری آمده که خدا فرمود: من بخشنده و بزرگوارم؛ بخشش و عذابم سخن است و چون چیزی خواهم تنها میگویم باش و میشود.
هوش مصنوعی: «پاک است آن که فرمانروایی همه چیز به دست اوست» سخن بزرگداشت و پاک شمردن خداست از هر کاستی و ناتوانی، و «ملکوت» رساترین لفظ پادشاهی است که تنها شایستهٔ خداست. «سبحان» در قرآن دو معنا دارد: پاک دانستن ذات خدا (چون «سبحان ربک رب العزة» و سخن موسی و عیسی و یونس) و شگفتی از کارهای او (چون «سبحان الذی سخّر لنا هذا» و «سبحان الذی أسری بعبده»). «و به سوی او بازگردانده میشوید» یعنی بازگشت همهٔ خلق و کارها به خواست و حکم اوست، و گفتهاند یا به بهشت یا به دوزخ.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.