قوله تعالی: وَ اخْتارَ مُوسی قَوْمَهُ الایة فرق است میان امت موسی (ع) و میان امت محمد (ص). امت موسی برگزیده موسی، که میگوید عز جلاله: وَ اخْتارَ مُوسی قَوْمَهُ، و امت محمد برگزیده خدا، که میگوید جل جلاله: وَ لَقَدِ اخْتَرْناهُمْ عَلی عِلْمٍ عَلَی الْعالَمِینَ. آن گه برگزیده موسی را گفت: فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ، اینجا گفت: أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ. و برگزیده خود را گفت: وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ. خواست خواست حق است، و اختیار اختیار حق، یقول اللَّه تعالی: وَ رَبُّکَ یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ یَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ. موسی بر بساط قربت بر مقام مناجات بستاخی کرد بنعت تحقیق، در حالت انکسار و افتقار، از سر ضجر و حیرت.
این تحاسر نمود که: إِنْ هِیَ إِلَّا فِتْنَتُکَ. آن گه خویشتن را دریافت، و بنعت عجز و شکستگی بازگشت، از در هیبت و اجلال درآمد. حکم بکلیت با حق افکند که: تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدِی مَنْ تَشاءُ. بدین قناعت نکرد که زبان ثنا بگشاد. تضرع و زاری در آن پیوست که: أَنْتَ وَلِیُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا. نیاز و خواری خود برو عرضه کرد، و رحمت و مغفرت خواست، گفت: فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَیْرُ الْغافِرِینَ.
در آثار آوردهاند که: موسی روز مناجات تا بکنار طور سینا رسید. بهر گامی که برمیگرفت، خدای را ثنائی همی کرد، و دعائی همی گفت، و نیازی مینمود.
پیر طریقت گفت: نیازمند را رد نیست، و در پس دیوار نیاز مگر نیست، و دوست را چون نیاز وسیلتی نیست. موسی چون بمقام مناجات رسید درخت امیدش به بر آمد، و اشخاص فضل به در آمد. شب جدایی فرو شد، و روز وصل برآمد، و موسی را شوق در دل و ذکر بر زبان و مهر در جان و عصا در دست، ندا آمد از جبار کائنات که: ای موسی! وقت راز است، و هنگام ناز است، و روز بار است. یا موسی! سل تعطه. چه داری حاجت؟ چه خواهی از عطیّت؟ ای موسی! میخواه تا میبخشم. میگوی تا مینیوشم.
پیر طریقت گفت: بنده که وابسته حق بود و شایسته مهر، او را بعنایت بیارایند و بفضل بار دهند، و بمهر خلعت پوشانند، و بکرم بنوازند، تا بستاخ گردد. آن گه میان غیرت و مهر میگردانند، گهی غیرت در دربندد، تا زبان رهی در خواهش آید. گهی مهر در بگشاید تا رهی بعیان مینازد.
إِنَّا هُدْنا إِلَیْکَ ای: ملنا الی دینک، و صرنا لک بالکلیة من غیر أن نترک لأنفسنا بقیة. میگوید: خداوندا! بهمگی بتو باز گشتیم؟ و از حول و قوة خویش متبری شدیم، و خویشتن را بتو سپردیم، و بهر چه حکم کردی رضا دادیم. ما را بما باز مگذار، و مایی ما از پیش ما بردار. همانست که مصطفی (ص) گفت: «لا تکلنی الی نفسی طرفة عین و لا اقل من ذلک».
و قال صلّی اللَّه علیه و سلم: «واقیة کواقیة الولید».
به داود وحی آمد که: ای داود! دوستان مرا با اندوه دنیا چه کار، اندوه دنیا حلاوت مناجات از دل ایشان ببرد. ای داود! من از دوستان خویش آن دوست دارم که روحانی باشند، غم هیچ نخورند، و دل در دنیا نبندند، و کار و شغل خود بهمگی با من افکنند، و بقضاء من رضا دهند.
رسول خدا گفت: «الرضا بالقضاء باب اللَّه الاعظم».
در بنی اسرائیل عابدی بود، روزگار دراز در عبادت بسر آورده. بخواب نمودند او را که: رفیق تو در بهشت فلان است. وی بطلب آن کس برخاست تا ببیند که عبادت وی چیست؟ از وی نه نماز شب دید نه روزه روز مگر فرائض. گفت: مرا بگوی تا کردار تو چیست؟ گفت: نکردهام عبادتی فراوان، بیرون از آنچه دیدی. امّا یک خصلت است در من، چون در بلا و بیماری باشم، نخواهم که در عافیت باشم، ور در آفتاب باشم نخواهم که در سایه باشم، و بهر چه اللَّه حکم کند رضا دهم، و برخواست اللَّه خواست خود نیفزایم، عابد گفت: اینست که ترا بدین منزل رسانید.
الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ این آیت و آنچه بدان پیوسته تا آخر ورد، اظهار شرف مصطفی است و بیان خصائص و فضائل وی. رب العزة او را بستود، و بر جهانیان برگزید، و نبوت و رسالت را بپسندید، و خاتم پیغامبران و مقتدای جهانیان کرد، و هر چند که امی بود کتابها نخوانده و ننوشته، علم اولین و آخرین دانست، و شرایع و احکام دین و مکارم اخلاق را بیان کرد، و اخبار پیشینیان و آئین رفتگان و سرگذشت ایشان، از آن جهانداران که بودند و خواهند بود تا بقیامت، از همه خبر داد، و بلفظ شیرین و بیان پرآفرین بهمه اشارت کرد. صد و بیست و اند هزار پیغامبر که بخاک فروشدند در آرزوی آن بودند که ایشان را بر اسرار فطرت آن مهتر عالم اطلاع بود، و هرگز نبود، و ندانستند، و عزت قرآن خبر میدهد که: فَأَوْحی إِلی عَبْدِهِ ما أَوْحی
آن خزینه اسرار فطرت محمد مرسل را مهری بر نهادیم و طمعها از دریافت آن ببریدیم، وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَیْبِ:
زان گونه شرابها که او پنهان داد
یک ذره بصد هزار جان نتوان داد
یکی از جوانمردان طریقت وصف وی میکند که: سراج من نور الغیب بدا و غار، و جاوز السرج و سار، کان اسمه مذکورا قبل الحوادث و الاکوان، و ذکره مشهورا قبل القبل و بعد البعد و الجواهر و الالوان. جوهره صفویّ، کلامه نبویّ، حکمه علویّ، عبارته عربی، لا مشرقیّ و لا مغربیّ، حسبه ابویّ، رفیقه ربویّ، صاحبه امویّ، ما خرج خارج من میم محمّد، و ما دخل فی حائه احد. آفرینش همه در میم محمّد متلاشی شد. هر کجا در عالم دردی و سوزی بود، در مقابل سوز وی ناچیز شد. انبیا و اولیا و صدّیقان چند که توانستند مرکبها دوانیدند، بآخر باوّل قدم وی رسیدند. آن مقام که زبر خلائق آمد زیر قدم خود نپسندید. طوبی و زلفی که غایت رتبت صدّیقان است بدان ننگرید: ما زاغَ الْبَصَرُ وَ ما طَغی. در وصف وی گفتهاند: قمر تجلی من بین الاقمار، کوکب برجه فی فلک الاسرار. طلع بدره من غمام الیمامة، و اشرقت شمسه من ناحیة التّهامة، و أضاء سراجه من معدن الکرامة. العلوم کلّها قطرة من بحره، و الحکم کلها غرفة من نهره، و الازمان کلّها ساعة من دهره. هو الاوّل فی الوصلة، و الآخر فی النبّوة، و الظاهر بالمعرفة، و الباطن بالحقیقة.
آن روز که از مکّه هجرت کرد و روی سوی مدینه نهاد، بخیمه ام معبد رسید. امّ معبد چون روی مبارک رسول دید در وی متحیر شد. گفت: ای مرد! تو کیستی که اینجا آمدهای؟ حوری که از خلد بیرون آمدهای؟ ماهی که از آسمان بزیر آمدهای؟ رضوانی که از فردوس آمدهای؟ قندیل عرشی که دنیا افروختهای؟... توقیع لوحی که عیان گشتهای؟ شمع طرازی که روان گشتهای؟ صورت بختی که نقاب برداشتهای؟
کمند دلهایی که خانه فروش زدهای؟ بند جانهایی که گوی جمال ربودهای؟ کیمیاء جمالی که جهان نگاشتهای؟ نور شمس و قمری که پدید آمدهای؟
امروز گذشت بر من آن سرو روان
پوشیده ز من روی فرو بسته لبان
ابر ار چه رخ مهر بپوشد ز جهان
کی گردد نور روز بر خلق نهان
سیدی که در تواضع چنان بود که یک قرص از درویش قبول کردی، و دنیا جمله بیک درویش دادی، و منت بر ننهادی. با یتیمی راز کردی، و بر جبرئیل ناز کردی. با غریبی بنشستی، و با بهشت ننگرستی. بمهمان عجوز رفتی، و از عرش و ما دون آن همت بر گذاشتی. زن بیوه را ردا بیفکندی، و بساط در سدره منتهی نیفکندی. با مسکینی هم زانو بنشستی. رحیم دلی، خوش سخنی، نیک مردی، نیک عهدی، راست عهدی، تیمار داری، عزیز قدری، محمد نامی، ابو القاسم کنیتی، مصطفی لقبی، صد هزاران هزار صلوات و سلام خدای بر روح پاک و روان مقدس او باد:
و أنت لما ولدت اشرقت ال
ارض و ضاءت بنورک الافق
فنحن فی ذلک الضیاء و فی ال
بنور و سبل الرّشاد نحترق



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر در مورد مقام و فضیلتهای پیامبر اسلام، محمد (ص)، و مقایسه او با موسی (ع) صحبت میکند. در ابتدا، خدا توصیف میکند که چگونه موسی قوم خود را برگزیده و خواسته او در انتظار سکوت و آرامش است. سپس برتر بودن امت محمد (ص) نسبت به امتهای دیگر به دلیل انتخاب خداوند و فضیلتهای او ذکر میشود. در ادامه، موسی در مقام مناجات و درخواست مغفرت و رحمت از خداوند و همچنین بیان تضرع و نیاز خود به درگاه الهی پرداخته میشود. پیر طریقت به اهمیت وابستگی و رضا در برابر اراده الهی اشاره میکند و روحانیونی را میستاید که غم دنیا را پشت سر گذاشتهاند. در پایان، ویژگیهای پیامبر اسلام به زبان ستایش آمده و عظمتی که او به دنیا آورده، توصیف میشود.
هوش مصنوعی: در تفسیر آیهٔ «موسی از قوم خود برگزید» میگوید میان امت موسی و امت محمد فرق است: امت موسی را موسی برگزید و امت محمد را خدا برگزید. برگزیدگان موسی دیدار آشکار خدا را خواستند و صاعقه و لرزه آنان را گرفت، اما برگزیدگان خدا در قیامت با چهرههای شاداب به پروردگارشان مینگرند. خواست و گزینش تنها از آنِ خداست، و موسی در مقام مناجات از سر درماندگی و حیرت با خدا گستاخی کرد.
هوش مصنوعی: موسی این جسارت را کرد که گفت «این جز آزمایش تو نیست»، اما زود به خود آمد و با فروتنی و هیبت بازگشت و همهٔ حکم را به خدا سپرد که هر که را بخواهد گمراه و هر که را بخواهد هدایت میکند. سپس به ستایش و زاری پرداخت و نیاز خود را عرضه کرد و آمرزش و رحمت خواست، چون خدا بهترین آمرزندگان است.
هوش مصنوعی: در روایات آمده که موسی در روز مناجات تا رسیدن به کنار کوه طور، با هر گامی که برمیداشت خدا را ستایش میکرد و دعا میگفت و نیاز خود را نشان میداد.
هوش مصنوعی: خواجه عبدالله انصاری گفت: نیازمند را رد نمیکنند و پشت دیوار نیاز جز حق نیست و هیچ وسیلهای برای رسیدن به دوست مانند نیاز نیست. چون موسی به مقام مناجات رسید، امیدش به ثمر نشست، شب جدایی پایان یافت و روز وصال آمد؛ با شوق در دل و یاد خدا بر زبان، ندا رسید که ای موسی، هنگام راز و ناز و بار است؛ بخواه تا ببخشم و بگو تا بشنوم.
هوش مصنوعی: پیر طریقت گفت: بندهای را که به حق پیوسته و سزاوار محبت است با عنایت و فضل و کرم مینوازند تا جرئت و انس یابد؛ سپس او را میان غیرت و محبت میگردانند: گاهی غیرت در را میبندد تا بنده به خواهش و التماس بیفتد، و گاهی محبت در را میگشاید تا بنده در دیدار آشکار ناز کند.
هوش مصنوعی: «ما به سوی تو بازگشتیم» یعنی به دین تو گرویدیم و یکسره از آنِ تو شدیم و چیزی برای خود نگذاشتیم. بنده میگوید: خدایا از توان و نیروی خود بیزار شدیم و خود را به تو سپردیم و به حکم تو راضی شدیم؛ ما را به خودمان وامگذار و خودبینی را از ما بردار، همانگونه که پیامبر گفت: مرا یک چشمبرهمزدن هم به خودم وامگذار.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: نگهداریای بخواهید مانند نگهداری از نوزاد؛ یعنی بندهای که خود را به خدا سپرده، مانند کودک در پناه و حفاظت اوست.
هوش مصنوعی: به داود وحی شد که دوستان مرا با غم دنیا کاری نیست، زیرا غم دنیا شیرینی مناجات را از دلشان میبرد. من از دوستانم کسانی را دوست دارم که روحانی باشند، غم نخورند، دل به دنیا نبندند، همهٔ کار خود را به من بسپارند و به قضای من خشنود باشند.
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: خشنودی به قضای الهی بزرگترین درِ رسیدن به خداست.
هوش مصنوعی: در بنیاسرائیل عابدی سالها عبادت کرده بود؛ در خواب به او گفتند همنشینت در بهشت فلان کس است. نزد او رفت و دید جز واجبات عبادت خاصی ندارد؛ آن مرد گفت تنها یک خصلت دارم: در بلا و بیماری خواستار عافیت و در آفتاب خواستار سایه نیستم و به هر حکم خدا راضیام و خواست خود را بر خواست او نمیافزایم. عابد گفت همین تو را به این مقام رسانده است.
هوش مصنوعی: آیهٔ «کسانی که از فرستادهٔ پیامبرِ امّی پیروی میکنند» و آیههای پیوسته به آن تا پایان این بخش، در نمایاندن شرف مصطفی و بیان ویژگیها و فضیلتهای اوست. خدا او را ستود، بر جهانیان برگزید، خاتم پیامبران و پیشوای مردم کرد، و با آنکه درسنخوانده و نانویسنده بود، دانش پیشینیان و پسینیان را دانست، احکام دین و نیکوییهای اخلاق را بیان کرد و از گذشته و آینده تا قیامت خبر داد. بیش از صد و بیست هزار پیامبر آرزو داشتند از رازهای سرشت او آگاه شوند و نشدند؛ چنانکه قرآن میگوید: «پس به بندهاش وحی کرد آنچه وحی کرد».
هوش مصنوعی: از زبان حق: بر آن گنجینهٔ رازهای سرشت محمد مُهر نهادیم و امید همه را از دریافت آن بریدیم؛ و «کلیدهای غیب نزد اوست».
هوش مصنوعی: از آن شرابهای معرفت که خدا پنهانی به او نوشاند، ذرهای را حتی به بهای صد هزار جان نمیتوان به دیگری داد.
هوش مصنوعی: یکی از جوانمردان طریقت او را چنین وصف میکند: چراغی است از نور غیب که پدیدار شد و بازگشت، از همهٔ چراغها گذشت؛ نامش پیش از پیدایش هستیها یاد میشد و آوازهاش پیش از هر پیش و پس از هر پس روشن بود؛ گوهرش پاک، سخنش پیامبرانه، حکمتش آسمانی، زبانش عربی، نه شرقی و نه غربی؛ کسی از میم «محمد» بیرون نرفت و کسی به حاء آن راه نیافت. همهٔ آفرینش در برابر او ناچیز شد؛ هر سوز و دردی در برابر سوز او هیچ بود؛ پیامبران و اولیا و صدیقان هرچه تاختند، تازه به نخستین گام او رسیدند. مقامی را که برتر از همهٔ خلق بود زیر پای خود نپسندید و به طوبی و مقام قرب که نهایت صدیقان است ننگریست: «چشمش نه کج شد و نه از حد گذشت». نیز گفتهاند: ماهی است که از میان ماهها جلوه کرد، ستارهای در آسمان رازها؛ ماه تمامش از ابر یمامه برآمد، خورشیدش از سوی تهامه تابید و چراغش از کان کرامت روشن شد. همهٔ دانشها قطرهای از دریای اوست، همهٔ حکمتها مشتی از رود او و همهٔ زمانها ساعتی از روزگار او؛ او نخستین در پیوند با حق، واپسین در پیامبری، آشکار به معرفت و پنهان به حقیقت است.
هوش مصنوعی: روزی که پیامبر از مکه به مدینه هجرت میکرد، به خیمهٔ ام معبد رسید. ام معبد از دیدن چهرهٔ او حیران شد و گفت: ای مرد، تو کیستی؟ حوری هستی که از بهشت بیرون آمدهای، ماهی که از آسمان فرود آمدهای، رضوانِ بهشتی، قندیل عرش که دنیا را روشن کردهای، فرمانی از لوح که آشکار شدهای، یا چهرهٔ بختی که نقاب از رخ برداشتهای؟
هوش مصنوعی: دنبالهٔ سخن ام معبد: آیا کمندِ دلهایی که خانهٔ دلها را تاراج کردهای؟ بندِ جانهایی که گوی زیبایی را از همه ربودهای؟ کیمیای زیبایی هستی که جهان را نقش زدهای؟ یا نور خورشید و ماهی که پدید آمدهای؟
هوش مصنوعی: امروز آن قامت چون سرو خرامان از کنار من گذشت، در حالی که چهرهاش را از من پوشانده و لب از سخن بسته بود.
هوش مصنوعی: اگرچه ابر چهرهٔ خورشید را از جهان بپوشاند، روشنی روز هرگز از مردم پنهان نمیماند؛ یعنی جمال او را با هیچ پوششی نمیتوان پنهان کرد.
هوش مصنوعی: سروری چنان فروتن بود که یک گردهٔ نان را از درویشی میپذیرفت و همهٔ دنیا را به درویشی میبخشید و منت نمینهاد؛ با یتیم همراز میشد و بر جبرئیل ناز میکرد؛ با غریب مینشست و به بهشت نمینگریست؛ به مهمانی پیرزن میرفت و همتش از عرش و هرچه زیر آن است برتر بود؛ ردای خود را برای زن بیوه میگسترد و در سدرةالمنتهی بساط نمیافکند؛ با مسکین زانو به زانو مینشست. مهرباندل، خوشسخن، نیکمرد، وفادار و راستپیمان و غمخوار و گرامیقدر بود؛ نامش محمد، کنیهاش ابوالقاسم و لقبش مصطفی؛ درود و سلام بیشمار خدا بر روح پاک او باد.
هوش مصنوعی: و تو چون زاده شدی، زمین روشن گشت و کرانههای آسمان از نور تو درخشید.
هوش مصنوعی: پس ما در آن روشنی و در آن نوریم و راههای هدایت را در پرتو آن میپیماییم (در متن «نحترق» آمده که به معنی «میسوزیم» است، ولی ظاهراً «نخترق» یعنی «میپیماییم» درست است).
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.