در این منزل اهل وفائی نیابی
مجوی اهل کامروز جائی نیابی
عجوز جهان در نکاح فلک شد
که جز عذر زادنش رائی نیابی
بلی در زناشوئی سنگ و آهن
بجز نار بنت الزنائی نیابی
اگر کیمیای وفا جستا خواهی
جز از دست هر خاکپائی نیابی
دمی خاکپائی تو را مس کند زر
پس از خاک به کیمیائی نیابی
نفس عنبرین دار و آه آتشین زن
کزین خوشتر آب و هوائی نیابی
به آب خرد سنگ فطرت بگردان
کزین تیزتر آسیائی نیابی
در این هفت ده زیر و نه شهر بالا
ورای خرد ده کیائی نیابی
ولیکن به نه شهر اگر خانه سازی
به از دل در او کد خدائی نیابی
چه باید به شهری تنشستن که آنجا
بجز هفت ده روستائی نیابی
همه شهر و ده گر براندازی الا
علفخانهٔ چارپایی نیابی
به شب شهر غوغای یاجوج گیرد
به روزش سکندر دهائی نیابی
زنی رومی آید کند کاغذین سد
که از هندی آهن بنائی نیابی
همه شهر یاجوج گیرد دگر شب
که سد زنان را بقائی نیابی
برون ران ازین شهر و ده رخش همت
که اینجاش آب و چرائی نیابی
به همت ورای خرد شو که دل را
جز این سدرة المنتهائی نیابی
به دل به رجوع تو کان پیر دین را
بجز استقامت عصائی نیابی
فلک هم دو تا پشت پیری است کورا
عصا جز خط استوائی نیابی
دلت آفتابی کز او صدق زاید
که جز صادق ابن الذکائی نیاب
به صورت دو حرف کژ آمد دل، اما
ز دل راستگوتر گوائی نیابی
الف راست صورت صواب است لیکن
اگر کژ شود هم خطائی نیابی
نه نون و القلم هم کژ است اول آنگه
بجز راستش مقتدائی نیابی
ز دل شاهدی ساز کو را چو کعبه
همه روی بینی قفائی نیابی
چو دل کعبه کردی سر هر دو زانو
کم از مروهای یا صفائی نیابی
برو پیل پندار از کعبهٔ دل
برون ران کز این به وغائی نیابی
بیا کعبهٔ عزت دل ز عزی
تهی کن کز این به غزائی نیابی
گر از کعبه در دیر صادق دل آیی
به از دیر حاجت روائی نیابی
ور از دیر زی کعبه بیصدق پویی
به کعبه قبول دعائی نیابی
رفیق طرب را وداعی کن ار نه
ز داعی غم مرحبائی نیابی
در این جایگه غم مقیم است کورا
بجز پردهٔ دل وطائی نیابی
به دیماه خوف آتش غم سپر کن
که اینجا ربیع رجائی نیابی
چو سرسام سرد است قلب شتا را
دوا به ز قلب شتائی نیابی
به غم دل بنه کاینهٔ خاطرت را
جز از صیقل غم جلائی نیابی
غم دین زداید غم دنیی از تو
که بهتر ز غم غم زدائی نیابی
ولیکن ز هر غم مجوی انس زیرا
ز هر مرغ ملک سبائی نیابی
منه مهره کز راست بازان معنی
در این تخته نرد آشنائی نیابی
همه عاجز شش در و مهره در کف
به همت مششدر گشائی نیابی
اگر کم زنی هم به کم باش راضی
که دل را بیشی هوائی نیابی
دغا در سه شش بیش بینی ز یاران
چو یک نقش خواهی دغائی نیابی
اگر ثلثی از ربع مسکون بجوئی
وفا و کرم هیچ جائی نیابی
عقاقیر صحرای دلهاست این دو
که سازندهتر زین دوائی نیابی
دو بر گند بر یک شجر لیکن آن را
جز از فیض قدسی نمائی نیابی
ازین دو عقاقیر صحرای دلها
در این هفت دکان گیائی نیابی
وفا باری از داعی حق طلب کن
کز این ساعیان جز جفائی نیابی
کرم هم ز درگاه حق جوی کز کس
حقوق کرم را ادائی نیابی
دم عیسوی جوی کسیب جان را
ز داروی ترسا شفائی نیابی
در یوسفی زن که کنعان دل را
ز صاع لئیمان عطائی نیابی
ببر بیخ آمال تا دل نرنجد
که بر خوان دونان صلائی نیابی
خرد را چه گوئی که بر خوان دو نان
ابا بینی ار خود ابائی نیابی
چو سل کرده باشی رگ آب دیده
بصر بستهٔ توتیائی نیابی
چو گرگ اجری از پهلوی زاغ کم خور
که برخوان چنان خوش لقائی نیابی
فرشته شو ارنه پری باش باری
که همکاسه الا همائی نیابی
نکوئی مجو از کس و پس نکوئی
چنان کن که از کس جزائی نیابی
جزای نکوئی است نام نکوئی
که بالای آن در فزائی نیابی
تن شمع را روشنی سربها بس
که از طشت زر سربهائی نیابی
نه خاکی که بیرون نیاری ودیعت
اگر سیم مزد از سقائی نیابی
نه نیز آتشی کز سر خام طمعی
غذا کم پزی گر غذائی نیابی
نه عودی که خوش دم بسوزی چو عاشق
اگر چون شکر دلربائی نیابی
اسیران خاکند امیران اول
که چون خاک عبرت فزائی نیابی
به کم مدت از تاج داران اکنون
نبیره نبینی، نیائی نیابی
گدای مجرد صفت را که روزی
سرش رفت جز پادشائی نیابی
ولی پادشه را که یک لحظه از سر
کله گم شود جز گدائی نیابی
گرفتم فنا خسروی نقش اول
ز خسرو شدن جز فنائی نیابی
وگر نیز کیخسروی آخر آخر
کیانی کیان بی و بائی نیابی
ازین شیر سگ خورده شیری نبینی
وزین شوره مردم گیائی نیابی
ازین ریمن آید کرم؟ نی نیاید
ز ریم آهن اقلیمیائی نیابی
مجوی از جهان مردمی، کاین امانت
به نزدیک دور از خدائی نیابی
ندانی که تریاک چشم گوزنان
ز دندان هیچ اژدهائی نیابی
اگر کرم شب تاب آتش نماید
از آن آتش انس و سنائی نیابی
ز دو نان که برق سرابند از اول
به آخر سحاب سخائی نیابی
قضات از در ظالمان کرد فارغ
ازین دادگرتر قضائی نیابی
تو ویک تنه غربت و وحش صحرا
که از مرغ خانه نوائی نیابی
چو عیسی که غربت کند سوی بالا
بجز سوزنش رشتهٔ تائی نیابی
تو چون نام جویی ز نان جوی بگسل
که جم را به مور اقتدائی نیابی
ببین همت سنگ آهنربا را
که آن همت از کهربائی نیابی
اگر کبریا بینی از نار شاید
ز کبریت هم کبریائی نیابی
ز خاقانی این منطق الطیر بشنو
که چون او معانی سرائی نیابی
لسان الطیور از دمش یابی ارچه
جهان را سلیمان لوائی نیابی
سخنهاش موزون عیار آمد آوخ
که ناقد به جز ژاژخائی نیابی
بلی ناقد مشک یا دهن مصری
بجز سیر یا گندنائی نیابی
گر این فصل بر کوه خوانی همانا
که جز بارک الله صدائی نیابی
بهاری است خوش چون گل نخل بندان
که از زخم خارش عنائی نیابی



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر به شکایت از زمان و ناپایداری روزگار پرداخته و بر بی وفایی و نادرستی دنیا و انسانها تأکید میکند. شاعر به وجود ناکامی و نقص در روابط انسانی اشاره دارد و با زبانی استعاری به تحولات زمان و ماهیت دروغین عشق و دوستی مینگرد. او همه چیز را در این دنیا پر از غم و غصه میبیند و بر این باور است که هیچ جزای خوبی وجود ندارد. در پایان، شاعر به انسانی اشاره میکند که باید از غم و ناپایداری این دنیا بیاموزد و برای زیستن در این دنیای بیوفا، به صبر و استقامت پناه ببرد.
هوش مصنوعی: در این سرای دنیا انسان باوفا پیدا نمیکنی. دنبال اهل و شایسته مگرد، چون امروز در هیچ جا نخواهی یافت.
هوش مصنوعی: جهانِ پیرزن به همسری آسمان درآمد و از این پیوند جز زادنِ عذر و نیرنگ قصدی در او نمیبینی.
هوش مصنوعی: آری، از پیوند سنگ و آهن (چخماق) جز آتش، که فرزندی حرامزاده است، چیزی پدید نمیآید. پس از پیوند جهان و فلک هم جز زیان و بدی نمیزاید.
هوش مصنوعی: اگر کیمیای وفا را میجویی، آن را فقط از دست افتادگان و خاکسارانِ راه خدا به دست میآوری.
هوش مصنوعی: خاکِ پای چنین افتادهای در یک دم مسِ وجودت را زر میکند و کیمیایی بهتر از آن خاک نخواهی یافت.
هوش مصنوعی: نفس خود را خوشبو چون عنبر نگه دار و آه سوزان برآور، چون آب و هوایی خوشتر از این نخواهی یافت.
هوش مصنوعی: سنگِ آسیای سرشت خود را با آب خرد به گردش درآور، چون آسیایی تیزگردتر از این پیدا نمیکنی.
هوش مصنوعی: در این هفت ده زیرین (زمین) و نه شهر بالا (افلاک)، فرمانروا و کدخدایی برتر از خرد نمییابی.
هوش مصنوعی: اما اگر در آن نه شهرِ بالا خانه بسازی، صاحبخانهای بهتر از دل در آن نخواهی یافت؛ یعنی دل از خرد هم برتر است.
هوش مصنوعی: چرا باید در شهری ماند که در آن جز هفت ده پر از روستاییانِ فرومایه چیزی نمییابی؟ مراد دلبستن به این جهان پست است.
هوش مصنوعی: اگر همهٔ این شهر و ده را زیر و رو کنی، جز آخور و علفخانهٔ چارپایان چیزی نمییابی؛ دنیا جایگاه ستوران است.
هوش مصنوعی: شبهنگام هیاهوی یأجوج شهر را فرا میگیرد و روز هم زیرکیِ اسکندری نمییابی که جلوی آن را بگیرد.
هوش مصنوعی: زنی رومی (روزِ سپید) میآید و سدی از کاغذ میسازد، چون سازندهای که از آهن هندی سد بسازد پیدا نمیشود.
هوش مصنوعی: شب بعد دوباره یأجوجِ تاریکی همهٔ شهر را میگیرد، چون سدی که زنان بسازند دوام ندارد.
هوش مصنوعی: رخشِ همت خود را از این شهر و ده بیرون بران، چون اینجا برای آن آب و چراگاهی نمییابی.
هوش مصنوعی: با همت از خرد هم فراتر برو، زیرا برای دل منزلی نهایی و سدرةالمنتهایی جز این نخواهی یافت.
هوش مصنوعی: به دل بازگرد، چون آن پیرِ دین (دل) عصایی جز راستی و استقامت ندارد.
هوش مصنوعی: فلک هم پیری خمیدهپشت است که عصایی جز خط استوا ندارد؛ یعنی تکیهگاه هر چیز راستی است.
هوش مصنوعی: دلت خورشیدی است که از آن صدق و راستی میزاید، همچون صبح صادق که فرزند خورشید است.
هوش مصنوعی: «دل» از نظر صورت از دو حرف کج (د و ل) ساخته شده، اما گواهی راستگوتر از دل نخواهی یافت.
هوش مصنوعی: الف صورتی راست و درست دارد، اما اگر کج شود هم خطایی در آن نمییابی؛ یعنی کجی ظاهر نشانهٔ نادرستی نیست.
هوش مصنوعی: مگر «ن و القلم» نیست که نونش در آغاز کج است، اما سپس پیشوایی جز قلمِ راست برای آن نمییابی؟ کجی ظاهر با راستی باطن همراه است.
هوش مصنوعی: دل را محبوب و قبلهٔ خود بساز که مانند کعبه از هر سو رو دارد و پشتی در آن نمیبینی.
هوش مصنوعی: وقتی دل را کعبه کردی، سر نهادن بر زانو در مراقبه برای تو کمتر از مروه و صفا نخواهد بود.
هوش مصنوعی: برو و فیلِ خودپسندی را از کعبهٔ دل بیرون بران (اشاره به سپاه فیل ابرهه)، چون جنگی بهتر از این نخواهی یافت.
هوش مصنوعی: بیا و کعبهٔ ارجمند دل را از بتِ عزّی خالی کن، چون غزا و جهادی بهتر از این نیست.
هوش مصنوعی: اگر با دل صادق از کعبه به دیر بیایی، جایی بهتر از دیر برای برآمدن حاجت نمییابی؛ یعنی صدق دل از ظاهر عبادتگاه مهمتر است.
هوش مصنوعی: اگر بیصداقت و اخلاص از دیر به سوی کعبه بروی، در کعبه هم دعایت پذیرفته نمیشود. ارزش کار به صدق دل است، نه به مکان عبادت.
هوش مصنوعی: با همدمِ شادی و طرب وداع کن؛ وگرنه از دعوتکنندهٔ غم خوشامدی نخواهی شنید.
هوش مصنوعی: در این جهان غم ساکن و ماندگار است و جز پردهٔ دل جایگاه و بستری برای آن نمییابی؛ یعنی غم فقط در دل منزل میکند.
هوش مصنوعی: در زمستانِ ترس، آتش غم را سپر خود کن، زیرا در این جهان بهارِ امید پیدا نمیشود.
هوش مصنوعی: دلِ زمستان مثل بیماری سرسام سرد است و دارویی بهتر از «قلبِ شتا» نیست؛ یعنی واژهٔ «شتا» که وارونهاش «آتش» است. سرمای زمستان را فقط آتش درمان میکند و این آتش همان آتش غم است.
هوش مصنوعی: به غم تن بده، زیرا آینهٔ ذهن و دلت را جز صیقلِ غم چیزی جلا نمیدهد.
هوش مصنوعی: غمِ دین، غمِ دنیا را از دل تو پاک میکند؛ پس برای زدودن غم چیزی بهتر از خودِ غم نمییابی.
هوش مصنوعی: اما با هر غمی انس مگیر، چون هر پرندهای مانند هدهد خبر و ملک سبا نمیآورد؛ فقط غمِ دین ارزشمند است.
هوش مصنوعی: در این بازی جهان مهره مگذار، زیرا روی این تختهٔ نرد هیچ آشنایی از راستبازانِ اهل معنا پیدا نمیکنی.
هوش مصنوعی: همه مهره در دست، گرفتار بنبستِ «ششدر» ماندهاند و کسی را نمییابی که با همت خود این گرهِ بسته را باز کند.
هوش مصنوعی: اگر در این بازی کم میبازی و به اندک قناعت میکنی، به همان کم راضی باش، چون دل در این جهان هوای بیشتری نخواهد یافت.
هوش مصنوعی: وقتی بخت یار است و نقشت سه شش میآید، از یاران فریب و دغل فراوان میبینی؛ اما وقتی به یک نقشِ کوچک نیاز داری، حتی دغلکاری هم کنارت نمیماند. یعنی در گرفتاری هیچکس همراه نیست.
هوش مصنوعی: اگر حتی یکسوم از ربع مسکون زمین را بگردی، هیچجا وفا و بزرگواری نمییابی.
هوش مصنوعی: وفا و کرم داروهای گیاهیِ صحرای دلها هستند و دارویی سازگارتر از این دو پیدا نمیشود.
هوش مصنوعی: این دو مانند دو برگ بر یک درختاند، اما رویش آنها جز از فیض قدسی و الهی نیست.
هوش مصنوعی: از این دو گیاهِ دارویی، در این هفت دکانِ جهان (هفت اقلیم یا هفت فلک) حتی یک گیاه هم نمییابی.
هوش مصنوعی: وفا را از دعوتکننده به سوی حق بخواه، زیرا از این مردمِ تلاشگر و سخنچین جز جفا نمیبینی.
هوش مصنوعی: کرم را هم از درگاه خدا بجوی، چون هیچکس حق کرم را ادا نمیکند.
هوش مصنوعی: برای آسیب و بیماری جان، دم مسیحایی بجوی، زیرا از داروی پزشکِ ترسا شفا نمییابی.
هوش مصنوعی: به درِ یوسف برو، چون کنعانِ قحطیزدهٔ دل از پیمانهٔ فرومایگان بخششی نمیگیرد. این بیت به داستان یوسف و پیمانهٔ غلّه اشاره دارد.
هوش مصنوعی: ریشهٔ آرزوها را ببر تا دلت نرنجد، زیرا بر سفرهٔ فرومایگان کسی تو را دعوت نمیکند.
هوش مصنوعی: به خرد چه پاسخ میدهی؟ بر سفرهٔ فرومایگان، که جز دو نان ندارند، اگر آشی هم نیابی، رویگردانی و امتناع فراوان میبینی. «ابا» هم به معنای آش است و هم به معنای سر باز زدن.
هوش مصنوعی: وقتی از بس گریستهای رگ اشک را خشکانده و تهی کردهای، هیچ توتیایی نمییابی که بیناییات را بازگرداند.
هوش مصنوعی: مانند گرگ، از جیرهای که کنار زاغ نصیبت میشود کم بخور، زیرا بر چنین سفرهای همنشینِ خوشرو نمییابی. یعنی از روزیِ همراه با پستان کم بهره بگیر.
هوش مصنوعی: فرشته شو، و اگر نمیتوانی، دستکم پری باش؛ چون در این جهان همکاسهای جز همای استخوانخوار و قانع نمییابی.
هوش مصنوعی: از هیچکس نیکی چشم نداشته باش و خودت چنان نیکی کن که از هیچکس پاداشی نگیری و نخواهی.
هوش مصنوعی: پاداش نیکی، نام نیک است و فزونی و پاداشی بالاتر از آن نمییابی.
هوش مصنوعی: برای شمع، روشنیای که میدهد بهای سرش است که بریده میشود؛ از تشت زرینی که زیرش مینهند خونبهایی نمیگیرد. نیکوکار هم باید به همان روشنیبخشی خود قانع باشد.
هوش مصنوعی: تو خاک نیستی که اگر از آبیار مزد نقره نگیری، امانتی را که به تو سپردهاند (دانه) بیرون ندهی؛ پس نیکی و امانتداریات را به گرفتن مزد وابسته نکن.
هوش مصنوعی: آتش هم نیستی که از سر طمعِ خام، اگر خوراکی (هیزم) به تو نرسد، کمتر غذا بپزی؛ یعنی بخشش تو نباید به گرفتن چیزی در برابرش بسته باشد.
هوش مصنوعی: عود هم نیستی که فقط وقتی دلبری شیرین چون شکر بیابی، مانند عاشق خوشبو بسوزی؛ نیکی را بیچشمداشت انجام بده.
هوش مصنوعی: فرمانروایان پیشین اکنون اسیر خاکاند و هیچ چیز را مانند خاک عبرتآموز نمییابی.
هوش مصنوعی: از تاجداران امروز، پس از اندک زمانی نه نوهای میبینی و نه نیایی؛ دودمانها زود از میان میروند.
هوش مصنوعی: درویشِ وارستهای که روزی سر و خودیاش را از دست بدهد، جز پادشاهی حقیقی چیزی نخواهد یافت.
هوش مصنوعی: اما پادشاهی که لحظهای تاج از سرش بیفتد، جز گدایی چیزی برایش نمیماند.
هوش مصنوعی: فرض کن در آغاز «فناخسرو» باشی؛ از خسرو شدن سرانجام جز «فنا» بهرهای نمیبری (بازی با نام فناخسرو).
هوش مصنوعی: و اگر در پایان کیخسرو هم باشی، سرانجام از شکوه کیانی و خاندان کیان اثری پایدار نمییابی.
هوش مصنوعی: از این جهانِ شیرنمایِ پست که شیر سگ خورده، شیرمردی پدید نمیآید و از این شورهزار گیاه مردمگیا (انسان راستین) نمیروید.
هوش مصنوعی: آیا از این جهان پلید بزرگواری برمیآید؟ نه؛ همانطور که از چرک و ریم آهن کیمیا به دست نمیآید.
هوش مصنوعی: از جهان و اهل آن مردمی و جوانمردی مجو، زیرا این امانت را نزد کسانی که از خدا دورند نمییابی.
هوش مصنوعی: مگر نمیدانی که پادزهر چشم گوزن را از دندان هیچ اژدهایی نمیتوان یافت؟ از زیانکار درمان مجو.
هوش مصنوعی: اگر کرم شبتاب به آتش میماند، از آن آتش نه گرمی و همدمی مییابی و نه روشنایی.
هوش مصنوعی: از فرومایگانی که از آغاز چون برقِ سراب فریبندهاند، در پایان ابر بخشش و باران سخاوت نمیبینی.
هوش مصنوعی: تقدیر تو را از رفتن بر در ستمگران آسوده کرد و هیچ تقدیری عادلانهتر از این نمییابی.
هوش مصنوعی: پس تو باش و تنهایی و غربت و جانوران صحرا، چون از مرغان خانگی (همنشینان نزدیک) نوای خوشی نمیشنوی.
هوش مصنوعی: مانند عیسی که به سوی آسمان سفر کرد و جز سوزنی با او نبود و حتی تار نخی همراه نداشت، در غربت از همهچیز وارسته باش.
هوش مصنوعی: اگر خواهان نام و آوازهای، حتی از نان جو (منت دیگران) دل بِبُر؛ زیرا جمشید هرگز از مور پیروی نمیکند و بلندهمت به کار خُردان نمینگرد.
هوش مصنوعی: همت آهنربا را ببین که آهن را میکشد؛ چنین همتی در کهربا که فقط کاه را میکشد نمییابی.
هوش مصنوعی: اگر از آتش بزرگی و شکوه ببینی رواست، اما از گوگرد (کبریت) با همهٔ شباهت نامش، کبریا و بزرگی نمییابی.
هوش مصنوعی: این سخنان پرمعنا را که چون زبان مرغان است از خاقانی بشنو، که سخنسرایی معنیآفرین مانند او نخواهی یافت.
هوش مصنوعی: زبان مرغان را از نفس او میآموزی، هرچند در جهان سلیمانی که پرچمدار و قدردان آن باشد نمییابی.
هوش مصنوعی: سخنان او سنجیده و خالص است، اما افسوس که سنجشگری جز یاوهگو برای آن پیدا نمیشود.
هوش مصنوعی: آری، برای سنجیدن مشک یا روغن خوشبوی مصری، کسانی جز سیر و ترهخوران بدبو نمییابی؛ یعنی منتقدان بیذوقاند.
هوش مصنوعی: اگر این بخش را بر کوه بخوانی، پژواکی جز «بارکالله» از آن نمیشنوی؛ حتی کوه آن را میستاید.
هوش مصنوعی: این شعر بهاری خوش است مانند گلهای ساختگی نخلبندان، که از زخم خارش رنجی به تو نمیرسد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال یک حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.