حکایت کرد مرا دوستی که در گفتار امین بود و در اسرار ضمین، پیشرو ارباب وفا بود و سر دفتر اصحاب صفا، که: وقتی از اوقات که کسوت صبی برطی خویش بود و شیطان شباب در غی خویش، حله کودکی از نقش خلاعت طراز داشت و غصن جوانی از نسیم امانی اهتزازی، عمر را نضرتی و طراوتی بود و عیش را خضرتی و حلاوتی، درهر صباحی صبوحی و در هر رواحی فتوحی.
آندم که چرخ را سوی من دسترس نبود
چشم بد سپهر حرون در سپس نبود
و اندر طواف بیهده در کوی کودکی
خوف اذای شحنه و بیم عسس نبود
وقتی که می چکید زلب شیر کودکی
وزدست شیب در قدح عمر خس نبود
زمان فی اسرته ضیاء
و عیش فی بدایته سرور
فصبح العیش زانته الدراری
ولیل العمر حلته البدور
من در غلوای این غرور و در خیلای این سرور با زمره ای از ظریفان و فرقه ای از حریفان چون باد از صف بصف و چون باده از کف بکف میگشتیم و بساط را بقدم انبساط مینوشتیم.
با دوستان در بوستان از سر طیشی عیشی می کردیم، هر روز مضیفی تازه روی میدیدم و هر شب حریفی خوشخوی میگزیدم.
از غره غرای صباح تاطره مطرای رواح و از حد ذنابه روز پر نور تا حد ذوابه شب دیجور، گاه مشغول ملاهی و گاه مرتکب مناهی بودمی.
گه بر بساط عشرت دامن کشیدمی
گاهی ز دست خوبان باده چشیدمی
از آب جز نشان پیاله نجستمی
در خواب جز خیال چمانه ندیدمی
تا روزی یکی از جماهیر دهر و مشاهیر شهر که فتوت نامی داشت و در مروت کامی، خواست که اخوان صفا را بر گوشه وفا جمع کند و ابکار افکار هر یک را بازجوید و بخور و بخار هر یک را ببوید و کنه حال هر یک بداند و درج هنر هر یک بخواند.
با آن قوم هم کاسه و کأس گردد و با آن طایفه هم الفاظ و انفاس شود، یکی از آن طایفه که آشنائی داشت و بامر و نهی فرمانفروائی، میقاتی مرقوم و میعادی معلوم بنهاد.
از شبها شب یلدا معین بود و از خوردنیها خورش سکبا مبین، بر سکبای مزعفر معطر قرار دادند و لوزینه مدهن مکفن اختیار کردند.
چون اصحاب آن اشارت این بشارت بدیدند و این عبارت بشنیدند، آهار معده باحتماء یکهفته پیراستند و احراز این فائده را بیاراستند و حضور این مائده را بپای خاستند، صوفی وار لبیک اجابت را جملگی لب و دندان شدند و خوارزمی وار لقمه دعوت را همگی معده و دهان گشتند.
شعر:
جویان روم بسوی تو ای همچو ماه و خور
چون اوقات محسوب باجل مضروب رسید و ایام معدود بشب موعود کشید که آن اصناف اضیاف و کرام اشراف من الفلق الی الغسق بریک صفت و نسق بر زوایه مضیف رفتند، بامعده های مدبوغ واناهای مفروغ.
ریاضت مجاعت کشیده ورنج احتمای پنجر وزه دیده، هر یک چون نعامه آتش خوار گشته و چون همای استخوان خای شده.
هر یک جویان بطبع پاک و دلخوش
مانند نعامه لقمه های آتش
پیش از طلب آن غنیمت و اتفاق این عزیمت پیری ادیب غریب باما همراز بود و در مباحثه و منافثه هم آواز خواستیم تا از فائده آن مائده محروم نماند و بی ما آن شب مغموم و مهموم نگردد، صورت آن اجتماع از وی ننهفتیم و قصه آن لوت و سماع با وی بگفتیم.
پیر را در مسند استماع بنشاندیم و نص لود عیت الی کراع لاجبته بر وی خواندیم، پیر بزبانی قاطع و بیانی ساطع گفت:
ایها السادة مالی به عهد و لا عادة اسباب لذاتتان مهیا باد و کئوس را حاتتان مهنا، که تنزل بطریق تطفل عادت کریمان نیست و استجلاب فوائد باجتماع موائد جز سیرت لئیمان نه، الکریم یستضی ء بزیته و یلتقط کسرة بیته شعر:
و ان الحر لو آذاه جوع
صبور فی تلهبه قنوع
در کأس تو یک جرعه اگر هست بکش
وزکاسه و کاس دیگران دست بکش
از جگر خود کباب کردن بهتر که از کأس مردمان شراب خوردن، در این قالب مجوف چه خمر و چه جمر و درین تن مغلف چه خار و چه تمر، نه هر که نان دهد حاتم طی است و نه هر که خوان نهد صاحب ری، بسعادت بروید که من سر تطفل و دل تسفل ندارم.
فالحر یشرب من جفنیه فی الظماء
و ربما یرتضی العطشان بالحماء
گفتم الله الله درین ضیافت فرع مائیم واصل تو درین هیجاء نیام مائیم و نصل تو، پر خار باد بساطی که بی تو سپریم و بدگوار باد طعامی که بی تو خوریم.
پیر گفت آنچه من می گویم تعلم ارباب حقیقت است و آنچه شما می جوئید تحکم اصحاب طریقت، چون سخن از روی تحکم رود نه از روی تعلم شما را بر جان من فرمان بود ومرا جان در میان.
بدانید که شریعت ضیافت بکرم طبیعت اضافت دارد و این سنتی است مسلوک میان رعایا و ملوک، و کان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم یجیب دعوة المملوک.
ان راق خلکم او رق خمرکم
سیان خلکم عندی و خمرکم
قولو مقالا صریح ما بدا لکم
فالحکم حکمکم و الأمر امرکم
چون بر آن مائده موعود کالحلق المسرود بنشستیم و عقدهای احترام از گردن احتشام با نبساط و ابتسام بگسستیم، قوبت آنکه آفتاب منور از چرخ مدور از گریبان مشرق بدامن مغرب رسید و کحال شب سرمه ظلام در چشم روز کشید و مشک تاتار در عذار نهار دمید، حالت روز متغیر گشت و ردای صبح متقیر.
بگرفت از برای دل کینه توز را
زنگی شب ولایت رومی روز را
بنشاند آب تیره ز سیل شب سیاه
از آفتاب تابش و گرمی و سوز را
مضیف ظریف با جبه لطیف و دستار نظیف بیامد و گستردنی بگسترد و خوردنی بیاورد، خوانی بنهاد از روی عروسان آراسته نر و از زلف شاهدان پیراسته تر.
چون درج ارتنگ مزین بهزاز رنگ، بهر ظرفی ابائی و بهر گوشه ای انائی ابا از اناء لطیفتر و ظرف از مظروف ظریفتر، حیوان بری و بحری را شامل و شایع و الوان عتیق و طری را حامل وجامع، ثور با حمل دریک برج انباز گشته و سمک باطیر دریکدرج همراز.
اندر اطراف صحن اوپیدا
گور بیدا و ماهی دریا
یار و انباز کبک با تیهو
جفت و همراز بره با حلوا
در هر نوع حضرتی طرواتی و در هر لقمه لذتی و حلاوتی، هالات کاسات سکبا چون بدر درصدر جای گرفته و چشمه خورشید از صفای آن تیره شده و دیده در آن سکباج خیره گشته.
یلوح فی هالة الاناء
تلألؤ الشمس بالضیاء
کانها انار فی التجلی
کانها الماء فی الصفاء
سرکه او چون روی بخیلان و زعفران او چون رنگ علیلان، چون چهره عاشقان مخلل و چون لب معشوق معسل بمغز بادام ملوز و بشکر عسکری مطرز و بزعفران مطیب مزعفر.
برنگ چهره بیمار یک اندر وی
دوای دلشدگی و شفای بیماری
بوقت طبخ در او کرده است خوانسالار
زرنگ و بوی بسی زرگری و عطاری
و سکباجه تشفی السقام بطعمها
علی آنهاجائت بلون سقم
اذا زاره ایدی الرجال ترجفت
کایدی ثبار فی طلام نعیم
چون پیر را چشم بر انای سکبا افتاد لرزه بر اعضاء و اجزاء افتاد، حالی از جمع دستوری خواست و چون شمع بر پای خاست، چون باد رفتن را رای کرد و پای افزار درپای.
جماعت متحیر آنحال شدند و با یکدیگر در قیل و قال افتداند، بعضی بزبان ملامت کردند و برخی تدبیر غرامت، پیر بر فراز اصرار کرد و خود را بی ثبات و قرار، ملامت و غرامت بر سکون و اقامت اختیار کرد و بزبان فصیح این ابیات ملیح میگفت:
اودعکم الی یوم القیامة
بسحب العین هاطلة الغمامة
لقد اکرمتم ضیفا کریما
ولکن فی الحقیقة لاکرامة
و انی قد فررت و کم فرار
اذا فکرت احسن من اقامة
پس هر یکی از یاران و همکاران زبان بتلطف بیاراستند و موجب این تفریق از وی باخواستند، آن مجادله بتطویل رسید و آن مکالمه بتثقیل کشید.
پیر گفت ماشاء الله کان فان له شأنا، این در ناسفته نیکوتر است و این سخن ناگفته بهتر، پس اگر از اظهار این خبیه و اجهار این خفیه چاره نیست و این الحاح و اقتراح را کناره نه
بهمه حال امشب تنعم فرو باید گذاشت و این مائده از پیش برباید داشت که شرط میان من و این معطوم بعدالمشرقین است و جمع میان من و این معلوم کالجمع بین الاختین
این انعام در حق من موجب تکفیر است و این اطعام نزد من علت تعزیر، من از آن قوم نیستم که بطمع دانه در دام آویزم و از ملامت عاجل و غرامت آجل نپرهیزم، فرب نظرة دونها أسلات و رب اکلة تمنع اکلات.
مخور از روی شهوت و دونی
از پی آز و حرص افزونی
لقمه نان بود که دارد باز
از بسی لقمه های صابونی
حاصل الحال بعد طول المقال آن بود که بر گرسنگی سه روزه صبر کردیم و قطع را بر طبع آن فایده و رفع آن مائده جبر، تخم صابری در سینه بکاشتیم و خوان و سفره از پیش برداشتیم، او میرفت و دلهای غمناک و دیده های نمناک همگنان در فتراک او
جان رأی شتاب کرد چون او بشتافت
دل بر اثرش برفت چون روی بتافت
پس روی بوی کردند که ایها الشیخ نغصت حیاتنا فعوضنا عما فاتنا پیر گفت ای رفقه احرار و ای زمره اخیار قصه ای که مراست باسکبا، در ده شب یلدا گفته نشود.
ففی سمری مد کهجرک مفرط
و فی قصتی طول کصدغک فاحش
بدانید ای اخوان صفا و اعوان وفا، که من وقتی در اقبال شباب، در اثنای اغتراب بنیشابور رسیدم و آن خطه آراسته، پر خواسته دیدم.
گفتم در میادین چندین نمایش و آرایش روزی چند آسایش توان کرد، چنانکه غربا در شارع اعظم بنشینند، تا نیک و بد احوال عالم بینند.
بر دکان بزازی بنشستم و بصاحب دکان دوستی بپیوستم، هر روز از وقت تنفس صباح تا گاه تغلس رواح برطرف آن دکان بودمی وسخن اجناس مردمان شنودمی و بحکم آن مواظبت و موافقت با خداوند دکان روشنائی ظاهر شد.
چون موافقت صحبت دوستی استحکام پذیرفت و ماده مودت قوت تمام گرفت، خبایای سرایر در میان نهادیم و خفایای ضمایر بر طبق عیان بگشادیم.
روزی خواجه بزاز از روی اکرام و اعزاز با هزار ناز و اهتزاز روی بمن کرد، که من در شمایل تو مخایل فضایل می بینم، چه باشد اگر نانی بر خوان ما بشکنی و انگشت بر نمکدان ما زنی که رسم ضیافت، قدیم است و حق ممالحت عظیم، و از آن است که: قسم آزادگان و عهد حلال زادگان است.
چون آفتاب و ماه قدم بر فلک زنیم
گر با خیال وصل تو نان بر نمک زنیم
ما را چو میزبانی وصل تو شد یقین
حاشا که بعد از این نفس از کوی شک زنیم
آندم مبادمان که با شراک و اشتراک
دست اندر آستین غم مشترک زنیم
ای داده وعده های کما بیش صبر کن
تا نقد عشوه های ترا بر محک زنیم
گفتم ترا بدین احتجاج احتیاج نیست و درین باب الحال و لجاج نه، که این رسمی است محبوب و مقصدی است مرغوب و سنتی است مندوب، بالعین و الفراق کالریح و البرق بشتابم و فواید آن مواعد دریابم.
پس شبی از شبها که ادهم شب بسوار مخلخل بود و چشم ایام بظلام مکحل، فلک ردای نیلی داشت و هوا طیلسان پیلی.
خواجه میزبان آشنا وار بدر آشیانه آمد و سائل وار بدرخانه، گفت امشب حجره ما بباید آراست و این رنج از طبع من بباید کاست.
گفتم مرحبا بالمضیف الکریم فی الیل البهیم چون رغبت مضیف نگاه کردم زود روی براه آوردم، او در هر نفسی تلطفی مینمود و تکلفی میافزود، تا پاره ای از آن راه بریده شد و طرفی از این سخن شنیده آمد.
پس روی بمن کرد و گفت بدانکه از این محلت تا محلت من هزار و اند گام است و در میان صد کوی با نام، آب آن محلت خوشگوارتر است و هوای آن سازگاتر و این محلت سخت مذموم است و بر غر بامیشوم آب بدی دارد و هوای ردی عفونت بر این تربت غالب است و مساکن اهل مثالب مدابیر و مفالیس و اهل حیل و تلبیس اینجا باشند و تابوت و جنازه ودار و عکازه اینجا تراشند
مخصوص است بمجمع راندگان و طایفه برجاماندگان، و محلت ما محلت میاسیر و مساکن مشاهیر است، با خود گفتم خه خه و علیک عین الله.
نخستین قدح درد آمد و اول تشریف برد، هر سخن که بر این منوال بود نه در خور وقت و لایق حال بود، پس بر نزغاب شیطانی وعثرات نفسانی حمل کردم و این بساط بنوشتم و لاحول گفتم و بازگشتم.
پس گفت ای جوان غریب بدانکه شب بیگاه است و تا خانه ما میلی راه، کدبانوی خانه حجره میآراید و آمدن ما را میپاید.
گفته اند که غریب کر و کور است و مفلس با شر و شور تو چه دانی که آن مستوره از کدام عشیره است و قبیله و چگونه لطیفه است و جمیله، ما را با او از چه روی پیوند است و دوستی او مرا تا چند است؟
از مادر شایسته بر فرزند بایسته مشفقتر است و از گنده پیر زال بر شوی جوان باجمال عاشق تر، امروز از مبادی صباح تا تمادی رواح در ترتیب کار و ترکیب جشن نوبهار تو بوده است
یکپای در مطبخ و یکپای در مسلخ، یکدست در تنور و یکدست در خنور دود سیاه بر عارض چون ماهش نشسته و پشت دست بلورش از آسیب دیگ چون شکم سمور گشته.
تابان زمیان دود چون ماه ز میغ
دانی که بود حور بدینکار دریغ
باش تا هم اکنون بینی و بدانی که اثر بیش از خبر است و عیان بیش از بیان، با خود گفتم وصف زن از برزن درگذشت، انشاء الله که این مفاکهه آخر سیر باشد و حکایت ثالث بخیر.
پس گفت که راست گفته اند غریب دوست نشود و همرنگ و پوست نگردد، آخر نپرسی که از این اصل، فصل چنداست و از این زرع فرع چند.
اکنون ناخواسته بنمایم و این راز نیز بگشایم، بدانکه مرا از وی پسریست و دختری، یکی ماه و یکی آفتاب، یکی شمع و دیگری شهاب، دختر گوئی مادرستی در ملاحت و پسر گوئی پدرستی در فصاحت، این نشان آزادگی و حلال زادگی است و دلیل طراوت حسب است و طهارت نسب و بدین بتوان دانست که مادرش بجوانی بیباک نبوده است و مجاری رحم آن از آب شوم جز پاک نبوده.
گفتم آنکه ترا باید بدیگری نگراید و این در که بتو بندد بدیگری نگشاید، بدین ترتیبات احتیاجی و بدین ترکیبات رواجی نه، الحرة درة یتیمة در یتیم سفتن کار هر خس نبود و خفتن با حره کریمه اندازه هر کس نه.
و الشبل ان اضحی و بات و ضیعا
لا یرتضی العجل السفیط ضجیعا
گفت بارک الله فیک و نثر الدر من فیک، این در نیکو سفتی و این سخن نیکو گفتی، یاددار تا امشب جماعت خانه بازگوئی و مشبع و دراز گوئی.
آخر در این گفتن و شنیدن نزدیک نماز خفتن با آن گفتگوی بسر کوی آمدیم، گفت بشارت ترا که بمقصد اصل رسیدیم و موقف وصل دیدیم، دل خوش دار که تا سرای ما بسی نیست و در راه خوف کسی نه، که این محله هم کیشان منند و بیشتر خویشان من.
فقدر المرء یظهر بالاقارب
فلا تقل الاقارب کالعقارب
اذاما المرء ساعده بنوه
فقد نال المطالب و المآرب
پس رسیدیم بکوچه ای باریک و دهلیزی تنگ و تاریک گفت قف مکانک و خذ عنانک بشرفات جنات رسیدی در نگر و بعرصات عرفان آمدی مگذر.
از بعد ساعتی با چراغی نیم مرده بیرون آمد و آواز داد که درآی و مپای که رنجها بسر آمد و گنجها بدر، چون هر دو از شارع قدیم بحریم آمدیم، مرا در گوشه ای بنهاد و در بیغوله ای بنشاند و خود با عروس ببازی و با کودکان بطنازی مشغول شد.
چون زمانی ببود و ساعتی بیاسود بیامد و گفت بدان و آگاه باش و غربا را چون من پشت و پناه، که این سرای من که می بینی و در وی بی خوف و رنج می نشینی در عهد قدیم زندانی عظیم بوده است.
خونیان را درین حجره نشاندندی و سرهای مردمان بدین خاک فشاندندی، هنوز در زیر این خاک هزار سر بی باک و شخص ناپاکست و من این را بلطائف الحیل و دقایق العمل بدست آورده ام و چون صیادان بحبایل شست، ورثه صاحب دار را بر سر دار برده ام و بسی غمز و سعایت بکار.
با هزار رنگ و نیرنگ این خانه را بچنگ آورده ام و هنوز یکی از آنها که خصم این خانه است طریح این ویرانه است واین بدان می گویم که تا نصیحت بپذیری و پندگیری و بدانی که کسب مال بی غصب و وبال نتوان کرد و شربت خمر صاف از گزاف نتوان خورد.
بعد از آنکه بدین وجه بدست آوردم، جمله را پست کردم و دیگر باره هست، امانات فقراء و ودایع ضعفاء بر این در و دکان و صحن و ایوان بکار برده ام و بر این یک رواق که برسم عراق کرده ام سیم پنجاه مسلمان انفاق کرده ام، غرباء برخ این چه شناسند و ادباء نرخ این چه دانند؟
کار کرد این در و دیوار روزنامه ایست و پرداخت این رنگ و نگار دفتر و خامه ای، امشب خط خط بر تو بر خوانم و حرف حرف بر تو رانم تا چون درج خرج من بخوانی قدر و ارج من بدانی، باش تا ساعتی بچریم وسکبای موعود بخوریم.
پس روی بکار بردیم و دست بشمار آوردیم، آنگاه این سخن بنهاد و بخاست و طشت و آبجامه بخواست و گفت: ایها الشیخ الطشت و الغسول یقوم بهاسنة الرسول پس گفت بدانکه این طشت را در بازار دمشق بهزار عشق خریده ام و این آبدستان را بهزار دستان بدست آورده ام و این دستار که پرستار در گردن دارد در طرایف فروشان طبرستان بخریده ام و از میان هزار بگزیده ام و مرا در غلوای آنوحشت و اثنای آن دهشت کار بجان آمده بود و کارد باستخوان رسیده.
دل جفت تاب گشته و تن را تب آمد
دم در دهان رسیده و جان تالب آمده
چون تنور سینه بدین آتش بتفت و میزبان از پی ترتیب خوان برفت گفتم: لیل الطالب صبح ساطع و فرصة الغالب سیف قاطع لا غروا انی اکون من المسلمین و افرار عن هذا المقام من سنن المرسلین هنوز وصف قدر وخنور و دیگ و تنور مانده است و مجمل و مفصل آن ناخوانده.
هنوز شراب این بدست ساقی است و وصف دیگران باقی، هیزم که سوخته است و آتش که افروخته، طبخ سکبا از که آموخته است و حوائج کدام بقال فروخته
سرکه از کدام انگور است و عسل از کدام زنبور، اصل نان از کدام گندم است واز خمیر چندم، آب آن از کدام سبو است و اصلش از کدام حوض و جوی، ثمر از کدام شجر است و کاسه از کدام حجر، خراط خوانش که بوده است و خیاط، سفره اش چگونه دوخته.
گر کاربدین تفصیل کشد این تلخی بجان شیرین رسد، فنعوذبالله من لئیم شبع و من دنی زمع با خود گفتم که از این قضای مبرم جز گریز روی نیست و ازین بلای محکم جز پرهیز بوی نه.
دست بر در نهادم و بند بسته را بگشادم و تن بقضا و قدر دادم و راه راست بر گرفتم و بتک میرفتم واین بیت می گفتم:
و لما نجوت من هذالحبل المسد فررت فرارا من الاسد
و قلت للقلب تسل و استرح
فمن نجا برأسه فقد ربح
میزبان چون حس صریر دربیافت فرزین وار بر اثر من بشتافت، من چون صید دام گسسته و مرغ از قفس جسته همه همت دویدن وهمه نهمت پریدن مصروف داشتم چون میزبان بسیار گوی بتک و پوی مرا درنیافت عنان طلب برتافت ومن بادوار بساط زمین می رفتم و با خود این بیت میگفتم:
آن به که ز من فارغ و آزاد شوی
زیرا که مرا نیابی ار باد شوی
چون بر صوب صواب بازگشتن نتوانستم و در آن مضایق راه ندانستم، چون اشتر عشواء قدم در خروجو می نهادم و چون مست شیدا در شب یلدا بر در و دیوار می افتادم
تا آن ضلالت بدان کشید وآن جهالت بدان انجامید که فوجی از عسس بر در حرس از پیش و پس بمن رسیدند و بزخم چوبم بازگردانیدند وچون اسیرم عریان، سروپا برهنه، در زندان شحنه کردند و با زندانبان همسامان نمودند و بدست جلادم سپردند.
تا دو ماه در آن چاه زندان با دزدان و رندان بماندم و هیچ دوست از حال من آگاه نبود و کسی را بسوی من راه نه، تا روزی از بهر دفع بینوائی باسم گدایی مرا بدر زندان آوردندو بگریه و دریوزه بر پای کردند.
کنده بر پای خرقه در بر وکلاه ژنده ای در سر نمد بر پشت وکاسه در مشت، بر شارع اعظم ایستادم و کاسه دریوزه بر دست نهادم، اتفاق را همشهرئی بمن رسید و تیز در من نگرید.
چون نظر دوم بینداخت مرا بشناخت و بچشم عبرت در من نگریست و بر احوال و اهوال من بگریست، پنداشت که شوری یا فسادی انگیخته ام ویا خونی بناحق ریخته ام.
چون صورت حال بشنید معلوم کرد که آن ذلت چندان تبعه و ذخیره ندارد و آن جنایت اثم کبیره نه، برفت و خبر بدیگر یاران برد و قدم نزد بواب و احتساب بیفشرد تا غربای شهر برآشفتند و این سخن با والی گفتند ومثالی از امیر عسس بوکیل حرس آوردند مرا بعد از دو ماه از زندان بیرون کردند.
چون از آن سختی رهایش یافتم واز آن رج و بدبختی بآسایش رسیدم، از مسجد آدینه آغاز کردم وشکرانه آن خلاص باخلاص نماز دوگانه بگزاردم، عهدی مؤکد و نذری مؤبد کردم که هرگز با اناء و ابای سکبادر هیچ خانه ننشینم و در هوشیاری و مستی روی هیچ میزبان بازاری نبینم.
ای اصحاب و احباب قصه من با سکبا مختصر وابتر یکی از هزار و اندکی از بسیار است و این عهد و نذر از اسلام و دین، بعد از این فرمان فرمان شما است وسر و جان در پیش پیمان شما.
بر هر دل از این حال بسی رنج و درد رسید و هر یک بر این غم بسیار دم سرد کشید، گفتند ای کیمیای رنجوری بدین عربده معذوری وبدین اضطرار مشکوری، هر یک نذر کردیم و سگوند خوردیم که از آن ابا نخوریم و در آن اناء ننگریم.
بی سکبا آن شب بسر بردیم و آن شام بسحر آوردیم، گفتیم نبذل فیک جهد نا و لا ننقض فیک عهدنا، بلطایف قطایف و به ماجونی صابونی پناه جستیم و دست از ابای سکبای ناخورده شستیم، دل بر آن پیمان نهادیم و کاسه سکبا بدربان دادیم.
آن شب تا روز این حدیث در پیش افکنده بودیم و چون شمع گاه در گریه وگاه در خنده بودیم، چون عذار رومی روز بدرخشید و قدم زنگی شب بلخشید، پیر با صبح نخستین هم عنان شد و چون شب گذشته از دیده ها پنهان.
از بعد از آن ندانم چرخش کجا کشید؟
با واقعات حادثه کارش کجا رسید؟
در گفتگوی نفس و طبیعت کجافتاد؟
در جستجوی نقش بدآمد کجا دوید؟



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: داستان در مورد جوانی است که با دوستانش در حال لذت و شادی زندگی میکند و به مهمانیهای مختلفی میرود. یک شب مهمانی مهمی ترتیب داده میشود و همه دوستان به آن دعوت میشوند تا از خوراکیهای خوشمزه لذت ببرند. در این مهمانی، پیرمردی با تجربه در مورد ارزش دوستی و مهماننوازی صحبت میکند و بر اهمیت شرافت و صداقت تأکید میورزد. اما پس از مدتی شادی و خوشی، جوان به دام یک مشکل میافتد و به زندان میرود. بر اساس تجربیاتش در آن زندان، او تصمیم میگیرد که از آن به بعد از مهمانیها و مجالس مستی اجتناب کند و همیشه بر اصول و ارزشهای درست پایبند باشد. دستآخر، او به دوستانش خبر میدهد که هیچگاه راهی که به خطر میانجامد را نخواهد رفت و به نذر خود پایبند خواهد بود.
هوش مصنوعی: دوستی امانتدار و رازدار و پیشوای اهل وفا و صفا برایم حکایت کرد که روزگاری که جامهٔ کودکی هنوز بر تنش بود و شیطان جوانی او را به گمراهی میکشید، جامهٔ کودکیاش نقش بیپروایی داشت و شاخهٔ جوانیاش از نسیم آرزوها میجنبید. عمر تازه و شاداب بود و زندگی سرسبز و شیرین، هر بامداد شرابی صبحگاهی و هر شامگاه گشایشی تازه داشت.
هوش مصنوعی: آن هنگام که روزگار بر من دستی نداشت و چشم بد فلکِ سرکش در پی من نبود.
هوش مصنوعی: و در گشتوگذار بیهوده در کوی کودکی، از آزار داروغه و ترس از نگهبانان شب پروایی نبود.
هوش مصنوعی: زمانی که هنوز بوی شیر کودکی از لبم میچکید و پیری هنوز خاشاکی در جام عمرم نینداخته بود.
هوش مصنوعی: روزگاری که چهرهاش روشن بود و زندگیای که آغازش سراسر شادی بود.
هوش مصنوعی: بامداد زندگی را ستارگان درخشان آراسته بودند و شب عمر را ماههای تمام زینت داده بودند.
هوش مصنوعی: من در اوج این غرور و سرمستی با گروهی از خوشذوقان و یاران همدم، چون باد از جمعی به جمعی و چون باده از دستی به دستی میگشتیم و با گشادهدلی همهٔ بساطها را درمینوردیدیم.
هوش مصنوعی: با دوستان در باغها از سر سبکسری خوشگذرانی میکردیم؛ هر روز میزبانی تازه و خوشرو میدیدم و هر شب همنشینی خوشخو برمیگزیدم.
هوش مصنوعی: از سپیدهدم روشن تا شامگاه و از پایان روز پرنور تا آغاز شب تاریک، گاهی سرگرم بازی و خوشی بودم و گاهی کارهای ناروا میکردم.
هوش مصنوعی: گاه با ناز بر بساط عیش دامن میکشیدم و گاه از دست زیبارویان باده مینوشیدم.
هوش مصنوعی: در آب جز نشانی از پیاله نمیجستم و در خواب جز خیال جام شراب نمیدیدم؛ یعنی سراپا در فکر میگساری بودم.
هوش مصنوعی: تا آنکه روزی یکی از بزرگان روزگار و نامداران شهر که به جوانمردی نام داشت و در مروت کامیاب بود، خواست یاران باصفا را در گوشهای گرد آورد و اندیشههای تازهٔ هر یک را بشنود و حال و هنر هر کدام را بسنجد و بشناسد.
هوش مصنوعی: میخواست با آنان همسفره و همپیاله و همسخن شود. یکی از آن جمع که آشنایی داشت و فرمانش روا بود، زمان و وعدهگاهی معین گذاشت.
هوش مصنوعی: از میان شبها شب یلدا را معین کردند و از میان خوراکها سکبا را برگزیدند؛ سکبای زعفرانی خوشبو را قرار نهادند و لوزینهٔ روغنی پوشیده در شکر را نیز انتخاب کردند.
هوش مصنوعی: چون یاران این مژده را دیدند و شنیدند، یک هفته پرهیز کردند تا معدهشان خالی شود و برای بهره بردن از این سفره آماده شدند؛ مانند صوفیان برای پذیرفتن دعوت سراپا لب و دندان شدند و مانند خوارزمیان برای لقمهٔ مهمانی سراپا معده و دهان گشتند.
هوش مصنوعی: ای که چون ماه و خورشیدی، جویای تو به سوی تو میآیم؛ این مصراع خطاب به سفره و مهمانی است و شوق مهمانان را نشان میدهد.
هوش مصنوعی: چون روزهای شمرده به سر رسید و شب وعده فرا رسید، آن مهمانان بزرگوار از سپیدهدم تا تاریکی شب، همه به یک شیوه به سرای میزبان رفتند، با معدههایی پاکشده و ظرفهایی خالی.
هوش مصنوعی: رنج گرسنگی و پرهیز چندروزه کشیده بودند و هر کدام از گرسنگی مانند شترمرغ آتشخوار و مانند همای استخوانخوار شده بودند.
هوش مصنوعی: هر یک با دلی شاد و خوش در جستوجوی لقمه بود، همچون شترمرغ که آتش را میبلعد.
هوش مصنوعی: پیش از این دعوت، پیری ادیب و غریب همراز و همسخن ما بود. خواستیم از بهرهٔ آن سفره محروم نماند و آن شب بی ما غمگین نشود؛ پس ماجرای مهمانی و خوراک و سماع را از او پنهان نکردیم و برایش گفتیم.
هوش مصنوعی: پیر را به شنیدن نشاندیم و این حدیث را برایش خواندیم که «اگر مرا به خوردن پاچهای هم دعوت کنند، میپذیرم». پیر با زبانی قاطع و بیانی روشن گفت:
هوش مصنوعی: ای سروران، من چنین پیمان و عادتی ندارم. وسایل خوشیتان فراهم و جامهایتان گوارا باد، اما ناخوانده و طفیلی رفتن رسم بزرگواران نیست و سود جستن از سفرههای دیگران جز روش فرومایگان نیست؛ آزاده با روغن چراغ خود روشنی میگیرد و به نانپارهٔ خانهٔ خود بسنده میکند.
هوش مصنوعی: آزاده اگر گرسنگی آزارش دهد، در سوز آن شکیبا و قانع میماند.
هوش مصنوعی: اگر در جام خودت جرعهای هست همان را بنوش و از کاسه و جام دیگران دست بکش.
هوش مصنوعی: پیر میگوید: جگر خود را کباب کردن بهتر از نوشیدن شراب از جام دیگران است. برای این تن میانتهی، شراب و اخگر یکی است و برای این تنِ در پوستپیچیده، خار و خرما فرقی ندارد. هر ناندهندهای حاتم طایی نیست و هر سفرهگستری صاحب ری نیست. به سلامت بروید، که من میل طفیلیگری و دلِ فرومایگی ندارم.
هوش مصنوعی: آزاده در تشنگی از اشک پلکهای خود مینوشد و چه بسا تشنه به آب گلآلود هم خرسند شود. یعنی آزاده تنگی را تحمل میکند و دست نیاز پیش دیگران دراز نمیکند.
هوش مصنوعی: راوی میگوید: به او گفتم تو را به خدا، در این مهمانی ما شاخهایم و تو ریشه، و در این کارزار ما غلافیم و تو تیغ. فرشی که بی تو بر آن بنشینیم پرخار باد و طعامی که بی تو بخوریم ناگوار باد.
هوش مصنوعی: پیر گفت: آنچه من میگویم آموزهٔ اهل حقیقت است و آنچه شما میخواهید، حکمراندن اهل طریقت است. چون سخن از روی فرمان است نه آموزش، شما بر جان من فرمان دارید و من جانم را در میان مینهم.
هوش مصنوعی: بدانید که آیین مهمانی با بزرگواری طبع پیوند دارد و این رسمی جاری میان مردم و پادشاهان است. پیامبر اسلام دعوت بنده را نیز میپذیرفت.
هوش مصنوعی: خواه سرکهٔ شما صاف و گوارا باشد و خواه شرابتان رقیق، سرکه و شراب شما نزد من یکسان است.
هوش مصنوعی: هرچه به نظرتان میرسد صریح بگویید، که داوری و فرمان از آنِ شماست.
هوش مصنوعی: چون گرداگرد آن سفرهٔ وعدهداده، مانند حلقههای زره، نشستیم و با گشادهرویی و خنده تکلف را کنار گذاشتیم، نزدیک شد که خورشید از مشرق به مغرب رسد و شب چون سرمهکشی سرمهٔ تاریکی در چشم روز کشد و مشک سیاه بر رخسار روز بدمد. حال روز دگرگون شد و ردای صبح سیاه گشت.
هوش مصنوعی: شبِ سیاه، که چون زنگی است، گویی از سر کینه، قلمرو روزِ سپید را، که چون رومی است، گرفت.
هوش مصنوعی: شب با آب تیرهٔ سیلاب سیاهش، تابش و گرمی و سوزِ خورشید را فرونشاند.
هوش مصنوعی: میزبانِ آراسته با جامهٔ نرم و دستار پاکیزه آمد، سفره گسترد و خوراک آورد. خوانی نهاد آراستهتر از روی عروسان و پیراستهتر از زلف زیبارویان.
هوش مصنوعی: سفره مانند صندوقچهٔ نقشهای ارژنگ، با هزاران رنگ آراسته بود. در هر ظرف خورشی و در هر گوشه کاسهای بود. خورش از ظرف لطیفتر و ظرف از محتوایش ظریفتر بود. از جانوران خشکی و دریا و از خوراکهای کهنه و تازه همه در آن بود. گاو و بره چون دو برج ثور و حمل در یک برج کنار هم آمده بودند و ماهی و پرنده در یک صندوقچه همراز شده بودند.
هوش مصنوعی: در گوشه و کنار سفره هم گورخر بیابان پیدا بود و هم ماهی دریا.
هوش مصنوعی: کبک کنار تیهو و برهٔ بریان کنار حلوا جفت و همنشین شده بودند.
هوش مصنوعی: هر خوراکی تازگی و هر لقمهای لذت و شیرینی داشت. کاسههای گرد سکبا مانند ماه تمام در بالای سفره نشسته بود، چندان که چشمهٔ خورشید از صفای آن تیره مینمود و چشم از دیدن آن سکباج خیره میماند.
هوش مصنوعی: سکباج در هالهٔ کاسه مانند درخشش خورشید با نورش میدرخشد.
هوش مصنوعی: در جلوهگری گویی آتش است و در زلالی گویی آب است.
هوش مصنوعی: سرکهاش چون روی بخیلان ترش بود و زعفرانش به رنگ چهرهٔ بیماران زرد. مانند چهرهٔ عاشقان سرکهآمیز و مانند لب معشوق عسلآمیز بود. با مغز بادام آمیخته، با شکر عسکری آراسته و با زعفران خوشبو و زرد شده بود.
هوش مصنوعی: به رنگ چهرهٔ بیمار است، اما در آن درمان دلباختگی و شفای بیماری نهفته است.
هوش مصنوعی: خوانسالار هنگام پختن، در رنگ و بوی آن، هنر بسیار زرگری و عطاری به کار برده است.
هوش مصنوعی: سکباج او با طعمش بیماریها را شفا میدهد، هرچند به رنگ بیماری آمده است.
هوش مصنوعی: هرگاه دست مردان به سوی آن میرود، از شوق و هیبت میلرزد. بخش دوم بیت روشن نیست و ظاهراً آن لرزش را به لرزیدن دستهایی در تاریکی تشبیه میکند.
هوش مصنوعی: همین که چشم پیر به کاسهٔ سکبا افتاد، لرزه بر همهٔ اندامش افتاد. بیدرنگ از جمع اجازه خواست، مانند شمع برخاست، چون باد آهنگ رفتن کرد و کفش به پا کرد.
هوش مصنوعی: جمع از این حال او حیران ماندند و با هم به گفتوگو افتادند. بعضی او را سرزنش کردند و بعضی در فکر جریمهکردنش بودند. اما پیر بر رفتن پافشاری کرد و بیقراری نشان داد، سرزنش و جریمه را بر ماندن ترجیح داد و با زبانی شیوا این ابیات را خواند:
هوش مصنوعی: تا روز قیامت با شما بدرود میگویم، در حالی که ابر چشمانم باران اشک میبارد.
هوش مصنوعی: شما مهمانی بزرگوار را گرامی داشتید، اما در حقیقت این پذیرایی برای من گرامیداشتی نیست.
هوش مصنوعی: من گریختم؛ و چه بسا گریختن که اگر بیندیشی، از ماندن بهتر است.
هوش مصنوعی: آنگاه هر یک از یاران با زبانی نرم و مهربان علت این جدایی را از او پرسیدند. آن گفتوگو و جدل به درازا کشید و سنگین و ملالآور شد.
هوش مصنوعی: پیر گفت: هرچه خدا بخواهد همان میشود و این ماجرا داستانی دارد. این مروارید ناسفته بهتر است و این سخن ناگفته نیکوتر. اما اگر از آشکار کردن این راز پنهان چارهای نیست و این اصرار و پافشاری پایانی ندارد…
هوش مصنوعی: …در هر حال امشب باید از خوشگذرانی دست کشید و این سفره را برداشت؛ زیرا میان من و این خوراک فاصلهٔ مشرق تا مغرب است و جمع کردن من با آن مانند جمع کردن دو خواهر در یک ازدواج، ناروا است.
هوش مصنوعی: این نعمت برای من مایهٔ کفاره و این خوراک علت کیفر است. من از آن کسان نیستم که به طمع دانه در دام بیفتم و از سرزنش امروز و تاوان فردا نترسم؛ چه بسا نگاهی که حسرتها در پی دارد و چه بسا خوردنی که آدمی را از خوردنیهای بسیار باز میدارد.
هوش مصنوعی: از روی شهوت و پستی و به سبب آز و حرص و زیادهخواهی غذا مخور.
هوش مصنوعی: گاهی یک لقمه نان ساده است که آدمی را از بسیاری لقمههای چرب و شیرین (مانند حلوای صابونی) باز میدارد یا بهتر از آنهاست.
هوش مصنوعی: خلاصه آنکه پس از گفتوگوی دراز، با وجود گرسنگی سهروزه صبر کردیم و طبع خود را به چشمپوشی از آن خوراک و برداشتن آن سفره وادار کردیم. بذر شکیبایی در دل کاشتیم و سفره را برچیدیم؛ او میرفت و دلهای غمگین و چشمهای اشکآلود همه به دنبال او بسته بود.
هوش مصنوعی: چون او شتاب کرد، جان نیز خواست با او بشتابد؛ و چون روی برگرداند، دل در پی او رفت.
هوش مصنوعی: پس رو به او کردند و گفتند: ای پیر، زندگی را بر ما تلخ کردی؛ پس آنچه را از دست دادیم جبران کن. پیر گفت: ای یاران آزاده و نیکان، ماجرایی که من با سکبا دارم در ده شب یلدا هم گفته نمیشود.
هوش مصنوعی: قصهٔ شبانهٔ من درازایی دارد به اندازهٔ هجران تو که از حد گذشته، و داستانم بلندیای دارد چون زلف تو که بسیار دراز است.
هوش مصنوعی: ای برادران باصفا و یاران وفادار، بدانید که روزگاری در اوج جوانی، در دوران غربت، به نیشابور رسیدم و آن سرزمین را آراسته و پر از ثروت دیدم.
هوش مصنوعی: با خود گفتم در میان این همه جلوه و آرایش میتوان چند روزی آسود؛ همانگونه که غریبان بر سر گذرگاه اصلی مینشینند تا نیک و بد احوال مردم را ببینند.
هوش مصنوعی: بر دکان پارچهفروشی نشستم و با صاحب دکان دوست شدم. هر روز از سپیدهدم تا تاریکی شامگاه کنار آن دکان بودم و سخنان گوناگون مردم را میشنیدم، و به سبب این همنشینی پیوسته، میان من و صاحب دکان آشنایی پدید آمد.
هوش مصنوعی: چون دوستی ما استوار شد و مایهٔ محبت نیرو گرفت، رازهای نهان دل را با هم در میان گذاشتیم و اسرار درون را آشکار کردیم.
هوش مصنوعی: روزی خواجهٔ پارچهفروش با احترام و ناز و شوق بسیار به من گفت: در سیمای تو نشانههای فضیلت میبینم؛ چه خوب است اگر بر سفرهٔ ما نانی بخوری و دست به نمکدان ما بزنی، که رسم مهمانی کهن است و حق نان و نمک بزرگ، و این سوگند آزادگان و پیمان پاکزادگان است.
هوش مصنوعی: اگر حتی با خیال همنشینی با تو نان و نمک بخوریم، از شادی مانند خورشید و ماه بر آسمان گام مینهیم.
هوش مصنوعی: اکنون که یقین داریم میزبان دیدار تو خواهیم بود، دور باد که پس از این از سر تردید و دودلی سخن بگوییم.
هوش مصنوعی: مبادا آن لحظه برسد که با شریک و انباز شدن دیگران، دست در آستین غمی مشترک کنیم؛ یعنی خواهان آنیم که این همنشینی خالص و بیاغیار باشد.
هوش مصنوعی: ای که وعدههایی کم و بیش دادهای، صبر کن تا ناز و وعدههای تو را با سنگ محک بیازماییم و ببینیم راست است یا نه.
هوش مصنوعی: گفتم: به این همه دلیل آوردن و اصرار و پافشاری نیازی نیست؛ زیرا این رسمی دوستداشتنی و مقصودی خواستنی و سنتی پسندیده است. مانند باد و برق شتابان خواهم آمد و از سود آن وعدهها بهره خواهم برد.
هوش مصنوعی: پس شبی از شبها که اسب سیاه شب به دستبند و خلخالِ ستارگان آراسته بود و چشم روزگار به سرمهٔ تاریکی سرمهکشیده، آسمان ردایی نیلی بر تن داشت و هوا شالی خاکستری چون رنگ پیل.
هوش مصنوعی: خواجهٔ میزبان همچون آشنایی به در خانهٔ من آمد و چون گدایی بر در ایستاد و گفت: امشب باید خانهٔ ما را با حضور خود بیارایی و این رنجِ انتظار را از دل من بکاهی.
هوش مصنوعی: راوی میگوید: به میزبان بزرگوار در آن شب تاریک خوشامد گفتم و چون اشتیاق او را دیدم، زود با او به راه افتادم. او هر لحظه مهربانی و تعارف بیشتری نشان میداد تا اینکه بخشی از راه را پیمودیم و بخشی از سخنانش را شنیدیم.
هوش مصنوعی: میزبان به من رو کرد و گفت: از این محله تا محلهٔ من هزار و چند گام راه است و صد کوچهٔ نامدار در میان است. آب و هوای محلهٔ ما خوشتر و سازگارتر است، اما این محله بسیار نکوهیده و برای غریبان شوم است؛ آبش بد، هوایش ناسالم و بویش ناخوش است، جای بدبختان و مفلسان و حیلهگران است و تابوت و تخت مرده و دار و عصا در آن میسازند.
هوش مصنوعی: این محله جای راندهشدگان و واماندگان است، ولی محلهٔ ما جای توانگران و نامآوران است. در دل به طعنه گفتم: بهبه، چشم خدا از تو نگهبانی کند.
هوش مصنوعی: آغاز کار ناخوشایند بود، مانند جامی که نخستینش دُرد باشد؛ این سخنان با آن وقت و حال سازگار نبود. آن را به وسوسهٔ شیطان و لغزش نفس حمل کردم، از آن گذشتم، لاحول گفتم و از اندیشهٔ آن بازگشتم.
هوش مصنوعی: میزبان گفت: ای جوان غریب، بدان که شب دیر شده و تا خانهٔ ما یک میل راه است؛ بانوی خانه اتاق را آراسته و چشمبهراه آمدن ماست.
هوش مصنوعی: گفتهاند غریب کر و کور است و تهیدست پرآشوب؛ تو چه میدانی که آن زن پردهنشین از کدام خاندان و قبیله است، چه اندازه ظریف و زیباست، پیوند ما با او از چه راه است و او چه اندازه مرا دوست دارد؟
هوش مصنوعی: او از مادری شایسته به فرزند عزیزش مهربانتر است و از پیرزنی زشت به شوهر جوان زیبایش عاشقتر؛ امروز از بامداد تا شامگاه سرگرم آمادهکردن کارها و ترتیب مهمانی شادمانهٔ تو بوده است.
هوش مصنوعی: یک پایش در آشپزخانه و یک پایش در کشتارگاه، یک دستش در تنور و یک دستش در خمره بوده است؛ دود سیاه بر چهرهٔ ماهمانندش نشسته و پشت دست بلورینش از دیگ مانند شکم سمور سیاه شده است.
هوش مصنوعی: در میان دود چون ماهی که از پس ابر بتابد میدرخشید؛ میدانی که حیف است حوریای چون او به چنین کاری مشغول شود.
هوش مصنوعی: گفت: صبر کن تا هماکنون ببینی و بدانی که دیدن بیش از شنیدن است. در دل گفتم: ستایش این زن از حد گذشت؛ امیدوارم این شوخیها همینجا تمام شود و حکایت سوم به خیر بگذرد.
هوش مصنوعی: گفت: راست گفتهاند که غریب دوست و همدل نمیشود؛ آخر نمیپرسی که از این ریشه چند شاخه و از این کشت چند بَر روییده است؟
هوش مصنوعی: اکنون ناخواسته آشکار میکنم: از او پسری و دختری دارم، یکی چون ماه و دیگری چون آفتاب، یکی شمع و دیگری شهاب. دختر در زیبایی به مادر رفته و پسر در سخنوری به پدر؛ این نشان نجابت و حلالزادگی و پاکی نسب است و از آن پیداست که مادرشان در جوانی بیپروا نبوده و دامنش پاک مانده است.
هوش مصنوعی: گفتم: زنی که از آنِ توست به دیگری روی نمیکند و دری که به روی تو میبندد به روی دیگری نمیگشاید؛ نیازی به این دلیلآوردنها نیست. زن آزاده مروارید یگانه است؛ سفتن مروارید یگانه کار هر فرومایهای نیست و همبستری با زن آزادهٔ بزرگوار در اندازهٔ هر کسی نیست.
هوش مصنوعی: بچهشیر اگر هم روز و شب را در خواری بگذراند، گوسالهٔ پست را همبستر خود نمیپسندد؛ یعنی گوهر نژاده با فرومایه همنشین نمیشود.
هوش مصنوعی: گفت: خدا به تو برکت دهد و از دهانت مروارید بیفشاند؛ این گوهر را نیکو سفتی و این سخن را نیکو گفتی. به یاد بسپار تا امشب در جمع خانه آن را باز بگویی و مفصل و طولانی شرح دهی.
هوش مصنوعی: سرانجام با این گفتوشنودها نزدیک نماز عشا به سر کوچه رسیدیم. گفت: مژده که به مقصد اصلی و جای دیدار رسیدیم؛ دلت خوش باشد که تا خانهٔ ما راه زیادی نیست و در راه بیمی نیست، زیرا اهل این محله همکیشان و بیشترشان خویشان مناند.
هوش مصنوعی: ارزش آدمی با خویشانش آشکار میشود؛ پس مگو که خویشان مانند کژدماند.
هوش مصنوعی: هرگاه پسران مرد یاریاش کنند، به خواستهها و آرزوهایش رسیده است.
هوش مصنوعی: آنگاه به کوچهای باریک و دالانی تنگ و تاریک رسیدیم. گفت: همینجا بایست و عنانت را نگه دار؛ به کنگرههای بهشت رسیدهای، تماشا کن، و به میدان معرفت آمدهای، از آن مگذر.
هوش مصنوعی: پس از ساعتی با چراغی کمسو بیرون آمد و صدا زد: درآی و درنگ مکن که رنجها به پایان رسید و گنجها آشکار شد. چون از کوچه به اندرون خانه رفتیم، مرا در گوشهای و کنجی نشاند و خود با همسرش به بازی و با کودکانش به شوخی سرگرم شد.
هوش مصنوعی: پس از مدتی که آسود، آمد و گفت: بدان و آگاه باش که پشت و پناه غریبان کسی چون من است؛ این خانهای که میبینی و در آن بیترس و رنج نشستهای، در روزگار قدیم زندانی بزرگ بوده است.
هوش مصنوعی: در این اتاق خونیان را نگه میداشتند و سر مردم را بر این خاک میافکندند؛ هنوز زیر این خاک هزار سر گستاخ و تن ناپاک هست. من این خانه را با نیرنگهای ظریف و کاردانی، مانند صیادی با دام و قلاب، به دست آوردهام و با سخنچینی و بدگویی بسیار، وارثان صاحب خانه را به پای دار فرستادهام.
هوش مصنوعی: با هزار رنگ و فریب این خانه را به چنگ آوردهام و هنوز یکی از مدعیان این خانه در این ویرانه افتاده است. این را میگویم تا پند بگیری و بدانی که مال را بی غصب و گناه نمیتوان اندوخت و شراب ناب را رایگان نمیتوان نوشید؛ اعترافی بیشرمانه که طنز داستان را آشکار میکند.
هوش مصنوعی: پس از آنکه خانه را چنین به دست آوردم، همه را ویران کردم و از نو ساختم؛ امانتهای فقیران و سپردههای ناتوانان را خرج این در و دکان و حیاط و ایوان کردهام و برای این یک رواق که به شیوهٔ عراقی ساختهام، سیم پنجاه مسلمان را هزینه کردهام. غریبان و ادیبان قدر و بهای این را چه میدانند؟
هوش مصنوعی: کار این در و دیوار مانند دفتر حسابی است و نقش و نگارش مانند کتاب و قلم؛ امشب سطر به سطر و حرف به حرف آن را برایت میخوانم تا چون فهرست هزینههایم را بشنوی، قدر و ارج مرا بشناسی. صبر کن تا ساعتی بیاساییم و سکبای وعدهدادهشده را بخوریم.
هوش مصنوعی: سپس به کار و شمردن پرداختیم. میزبان سخن را کنار گذاشت، برخاست، تشت و حوله خواست و گفت: ای شیخ، تشت و شستن دست سنّت پیامبر است. آنگاه گفت این تشت را در بازار دمشق با شوق فراوان خریدهام، این آفتابه را با هزار ترفند به دست آوردهام و این دستمالی را که خدمتکار بر گردن دارد از نادرهفروشان طبرستان خریده و از میان هزار برگزیدهام. راوی میگوید در اوج آن وحشت و سرگردانی جانم به لب و کارد به استخوانم رسیده بود.
هوش مصنوعی: دلم پر از پیچ و تاب و تنم تبدار شده بود؛ نفسم به دهان و جانم به لب رسیده بود.
هوش مصنوعی: وقتی سینهام از این آتش چون تنور داغ شد و میزبان برای چیدن سفره رفت، با خود گفتم: شب جوینده صبحی روشن در پی دارد و فرصت برای چیرهشونده شمشیری برنده است؛ شگفت نیست که تسلیم شوم، اما گریختن از چنین جایی سنّت پیامبران است. هنوز وصف دیگ و ظرفها و تنور مانده و کلیات و جزئیات آن گفته نشده است.
هوش مصنوعی: هنوز شراب این مجلس در دست ساقی است و وصف چیزهای دیگر باقی مانده است: هیزمی که سوخته و آتشی که افروخته، پختن سکبا را از چه کسی آموخته و مواد آن را کدام بقال فروخته است.
هوش مصنوعی: و نیز اینکه سرکه از کدام انگور و عسل از کدام زنبور است، نان از کدام گندم و از چندمین خمیر است، آب از کدام سبو و از کدام حوض و جوی آمده، میوه از کدام درخت و کاسه از کدام سنگ است، و خراط سینی و خیاط سفرهاش چه کسی بوده و آن را چگونه دوخته است.
هوش مصنوعی: اگر کار به این تفصیل بکشد، این تلخی به جانم میرسد؛ از فرومایهٔ سیر و پستفطرت آزمند به خدا پناه میبریم. با خود گفتم از این تقدیر حتمی جز گریختن راهی نیست و از این بلای سخت جز دوری چارهای نه.
هوش مصنوعی: دست بر در گذاشتم، قفل بسته را گشودم، خود را به قضا و قدر سپردم، راه راست را در پیش گرفتم و دواندوان میرفتم و این بیت را میخواندم:
هوش مصنوعی: چون از این ریسمانِ لیفِ خرما (بند گرفتاری) رهایی یافتم، چنان گریختم که کسی از شیر میگریزد.
هوش مصنوعی: و به دلم گفتم: آرام بگیر و آسوده باش، زیرا هر که سرِ خود را به سلامت بیرون برد، سود کرده است.
هوش مصنوعی: میزبان چون صدای در را شنید، شتابان چون فرزین شطرنج به دنبالم دوید. من مانند شکاری که دام را پاره کرده و پرندهای که از قفس رسته، همهٔ همت خود را صرف دویدن و پریدن کردم. چون آن میزبان پرحرف با همهٔ دوندگی به من نرسید، از تعقیب دست کشید و من مانند باد بر روی زمین میرفتم و این بیت را میخواندم:
هوش مصنوعی: بهتر است از من دست بکشی و آسوده شوی، زیرا اگر باد هم بشوی به من نمیرسی.
هوش مصنوعی: چون نمیتوانستم از راه درست بازگردم و در آن کوچههای تنگ راه را نمیشناختم، مانند شتر شبکور در گودال و جوی قدم میگذاشتم و مانند مستِ بیخود در شب یلدا به در و دیوار میخوردم.
هوش مصنوعی: این گمراهی و نادانی کار را به جایی رساند که گروهی از شبگردان از پیش و پس بر سر پاسگاه به من رسیدند، با ضربهٔ چوب برم گرداندند و برهنه و سر و پا برهنه مانند اسیر در زندان شحنه انداختند و مرا به زندانبان و جلاد سپردند.
هوش مصنوعی: دو ماه در آن زندانِ چاهمانند با دزدان و اوباش ماندم و هیچ دوستی از حالم خبر نداشت و کسی به من راه نمییافت، تا اینکه روزی برای رفع تنگدستی به نام گدایی مرا به در زندان آوردند و به گریه و دریوزه واداشتند.
هوش مصنوعی: با کُنده بر پا، خرقه بر تن، کلاه پاره بر سر، نمد بر پشت و کاسه در دست بر شاهراه ایستادم و کاسهٔ گدایی را پیش آوردم. از قضا یکی از همشهریانم به من رسید و با دقت در من نگریست.
هوش مصنوعی: در نگاه دوم مرا شناخت، با چشم عبرت در من نگریست و بر حال و گرفتاریام گریست و گمان کرد که آشوب و فسادی به پا کرده یا خونی به ناحق ریختهام.
هوش مصنوعی: چون ماجرای واقعی را شنید، دانست که آن خطا پیامد چندانی ندارد و گناه بزرگی نیست. رفت و به یاران دیگر خبر داد و نزد دربان و محتسب پافشاری کرد تا غریبان شهر برآشفتند و موضوع را به والی گفتند و فرمانی از امیر شبگردان برای مأمور نگهبانی آوردند و مرا پس از دو ماه از زندان آزاد کردند.
هوش مصنوعی: چون از آن سختی و رنج و بدبختی رها شدم و به آسایش رسیدم، به مسجد جامع رفتم و به شکرانهٔ آن رهایی با اخلاص دو رکعت نماز گزاردم و عهدی محکم و نذری همیشگی کردم که هرگز در هیچ خانهای بر سر ظرف و آش سکبا ننشینم و در هوشیاری و مستی روی هیچ میزبان بازاری را نبینم.
هوش مصنوعی: ای یاران و دوستان، این قصهٔ من با سکبا کوتاه و ناتمام و یکی از هزار است، و این عهد و نذر از روی ایمان و دین است؛ از این پس فرمان، فرمان شماست و سر و جانم در گرو پیمان شما.
هوش مصنوعی: از این ماجرا بر دل همه رنج و درد بسیار رسید و هر کدام آه سرد کشیدند و گفتند: ای مایهٔ رنجکشیدگی، در این پرخاش معذوری و در این ناچاری سزاوار سپاسی. هر یک نذر کردیم و سوگند خوردیم که از آن آش نخوریم و به آن ظرف ننگریم.
هوش مصنوعی: آن شب را بی سکبا گذراندیم و تا سحر رساندیم و گفتیم: کوشش خود را برای تو به کار میبریم و عهدمان را با تو نمیشکنیم. به قطایف لطیف و معجون صابونی (حلوا) پناه بردیم، از آش سکبای ناخورده دست شستیم، دل بر آن پیمان نهادیم و کاسهٔ سکبا را به دربان دادیم.
هوش مصنوعی: آن شب تا صبح این حکایت را در میان داشتیم و مانند شمع گاهی میگریستیم و گاهی میخندیدیم. چون چهرهٔ سپید روز درخشید و پای سیاه شب لغزید، پیر همراه نخستین سپیده رفت و مانند شب گذشته از چشمها پنهان شد.
هوش مصنوعی: نمیدانم پس از آن روزگار او را به کجا برد و با پیشامدهای روزگار کارش به کجا کشید.
هوش مصنوعی: نمیدانم در کشمکش نفس و طبیعت به کجا افتاد و در پی نقش بد سرنوشت به کجا دوید.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال یک حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.