چون آثار این کواکب در اقطار این عناصر تأثیر کرد و از آن نقطهٔ موهوم منعکس گشت از میان خاک و آب بمعونت باد و آتش این جمادات پدید آمد چون کوهها و کانها و ابر و برف و باران و رعد و برق و کواکب منقضّه و ذوالذّؤابه و نیازک و عصیّ و هاله و حریق و صاعقه و زلزله و عیون گوناگون چنانکه در آثار علوی این را شرحی بمقام خود داده شده است و درین مختصر نه جای شرح و بسط آن بود.
اما چون روزگار برآمد و ادوار فلک متواتر گشت و مزاج عالم سفلی نضجی یافت و نوبت انفعال بدان فرجهای رسید که میان آب و هوا بود ظهور عالم نبات بود.
پس این جوهری که نبات ازو ظاهر گشت ایزد تبارک و تعالی او را چهار خادم آفرید و سه قوّت:
ازین چهار خادم یکی آنست که هر چه شایستهٔ او بود بدو میکِشد و او را جاذبه خوانند و دوم آنکه هر چه جاذبه جذب کرده باشد این نگاه میدارد و او را ماسکه خوانند و سوم آنکه مجذوب را هضم کند و از حالت خویش بگرداند تا مانندهٔ او شود و او را هاضمه خوانند و چهارم آنکه آنچه ناشایسته بود دفع کند و او را دافعه خوانند.
اما ازین سه قوّت او یکی قوتیست که او را افزون کند بدانکه غذا درو بگستراند گسترانیدن متناسب و متساوی، و دوم قوّتیست که بدرقهٔ این غذا بود تا به اطراف میرسد، و قوّت سوم آن است که چون به کمال رسید و خواهد که روی در نقصان دهد این قوت پدیدار آید و تخم دهد تا اگر او را درین عالم فنائی باشد آن بدل نائبِ او شود تا نظام عالم از اختلال مصون باشد و نوع منقطع نشود و او را قوّت مولّده خوانند.
پس این عالم از عالم جماد زیادت آمد به چندین معانی که یاد کرده شد و حکمت بالغهٔ آفریدگار چنان اقتضا کرد که این عالمها بیکدیگر پیوسته باشند مترادف و متوالی تا در عالم جماد که اوّل چیزی گِل بود ترقّی همی کرد و شریفتر همی شد تا به مرجان رسید -اعنی بُسَّد- که آخرینِ عالم جماد بود پیوسته به اوّلین چیزی از عالم نبات و اول عالم نبات خار بود و آخرین خرما و انگور که تشبّه کردند به عالم حیوان، این فحل خواست تا بار آورد و آن از دشمن بگریخت که تاک رز از عَشَقّه بگریزد و آن گیاهی است که چون بر تاکِ رز پیچد رز را خشک کند پس تاک ازو بگریزد پس در عالم نبات هیچ شریفتر از تاک و نخل نیامد بدین علت که به فوق عالم خویش تشبّه کردند و قدم لطف از دایرهٔ عالم خویش بیرون نهادند و به جانب اشرف ترقّی کردند.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این فصل از دیباچهٔ چهارمقاله، دنبالهٔ بحث ترتیب آفرینش است. نخست میگوید جمادات و پدیدههای جوّی از اثر ستارگان بر عناصر پدید آمدند و سپس جهان گیاهان ظاهر شد. آنگاه چهار خادم گیاه (جاذبه، ماسکه، هاضمه، دافعه) و سه نیروی آن، یعنی رشد، رسانندهٔ غذا و مولّده، را شرح میدهد. در پایان پیوستگی مراتب هستی را نشان میدهد: از گِل تا مرجان در جمادات، و از خار تا نخل و تاک در گیاهان که به سبب شباهت به جانوران شریفترین گیاهاناند.
هوش مصنوعی: وقتی اثر ستارگان در گوشهوکنار عناصر چهارگانه کارگر شد و از مرکز فرضی زمین بازتاب یافت، از خاک و آب به یاری باد و آتش، جمادات و پدیدههای طبیعی پدید آمدند؛ مانند کوهها، معدنها، ابر و برف و باران، رعد و برق، شهابها، ستارگان دنبالهدار، هاله، صاعقه، زلزله و چشمههای گوناگون. نویسنده میگوید شرح اینها در کتابهای «آثار علوی» آمده و این کتاب کوتاه جای شرح مفصل آن نیست.
هوش مصنوعی: پس از گذشت زمان و گردشهای پیاپی آسمان، طبیعت جهان زیرین پخته و آماده شد. نوبت اثرپذیری به فاصلهٔ میان آب و هوا رسید و در نتیجه جهان گیاهان پدیدار شد.
هوش مصنوعی: خداوند برای آن گوهری که گیاه از آن پدید آمد، چهار خدمتگزار و سه نیرو آفرید.
هوش مصنوعی: خدمتگزار نخست هرچه برای گیاه مناسب است به سوی آن میکشد و «جاذبه» نام دارد. دومی آنچه را جذب شده نگه میدارد و «ماسکه» است، سومی آن را هضم میکند و به جنس گیاه درمیآورد و «هاضمه» است، و چهارمی ناسازگار و زائد را بیرون میراند و «دافعه» است.
هوش مصنوعی: از سه نیرو، نخستین نیروی رشد است که غذا را بهطور متناسب و یکسان در گیاه پخش میکند و آن را بزرگ میسازد. دومی همراه و رسانندهٔ غذا به همهٔ اندامهاست. سومی هنگامی پیدا میشود که گیاه به کمال رسیده و رو به کاستی است؛ این نیرو دانه پدید میآورد تا اگر گیاه از میان رفت، جانشینی از آن بماند، نظم جهان به هم نخورد و نوع آن نابود نشود. این نیرو را «مولّده» مینامند.
هوش مصنوعی: به سبب این ویژگیها، جهان گیاهان از جهان جمادات برتر است. حکمت آفریدگار چنین خواست که این جهانها پیوسته و پیدرپی باشند. در جمادات از گِل آغاز میشود و پلهپله برتر میشود تا به مرجان (بُسَّد) میرسد که آخرین جماد و پیوسته به نخستین گیاه است. نخستین گیاه خار است و آخرینش خرما و انگور که به جانوران شباهت یافتهاند: درخت خرما برای بار آوردن به نخل نر نیاز دارد، و تاک از دشمن خود، گیاه عَشَقه که به دورش میپیچد و خشکش میکند، میگریزد. از این رو در جهان گیاهان چیزی شریفتر از تاک و نخل نیست، چون به جهان بالاتر از خود همانند شدند و از مرز جهان خویش به سوی برتر گام نهادند.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
میخواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.