شمارهٔ ۷۳ - در سبب نظم این جواهر که زمرد وصف خضر خان واسطهٔ عقد اوست
مبارک بامدادی کاختر روز
شد از نور مبارک گیتی افروز
رسید اقبال پیشانی گشاده
کله بالای پیشانی نهاده
دلم را گفت کاحسنت ای جوان بخت
که بر گردون زدی اندیشه را تخت
بشارت میدهم کز پردهٔ راز
دری کرده ست دولت بهر تو راز
خضر دی مژدهٔ دادست جا نی
خضر خان را به آب زند گانی
چنین دانم که آن گویندهٔ چست
توئی وان آب حیوان گفتهٔ تست
مرا کاقبال خواند این مژده در گوش
ز شادی پای خود کردم فراموش
رسیدم تا بدان گلشن که جستم
چو گل بر چشمهٔ امید رستم
معلا حضرتی دیدم فلک سای
ملک صف بسته و انجم صف آرای
مرا، با آن شکوه پادشاهی
به پرسش داد مزد نیک خواهی
عزیزم داشت همچون جم نگین را
تواضع کرد چون گردون زمین را
نخستم گفت، خسرو، تا ندانی
که در من رسم کبر است این معانی
چو سلک بندگی یکسانست از غیب
من ار برتر نهم خود را، زهی عیب!
مرا در سر ز سودای جوانی
خیالی هست زآنگونه که دانی
من آن خضرم که آب خضر دارم
ولیکن آب خوش خوردن نیارم
اگر چه عالم است این دل درین گل
دو عالم غم کجا گنجد درین دل
چو غم را جا نماند اندر دل تنگ
به چهره نقش بستم ز اشک گلرنگ
ز تو خواهم که این افسانهٔ راز
که کرد، از رخنهای سینه، در باز
چنان سنجی ز بهر این دل تنگ
که در میزان دلها کم شود سنگ
دل مرده حیات از سر پذیرد
وگر کس زنده دل باشد، بمیرد!
بود گاه غم و اندیشته یاری
مرا و عالمی را غمگساری
بفرمود آنگهی کان نامهٔ درد
نهانی محرمی سوی من آورد
چو در چشم آمد آن دود جگر تاب
گشاد از دیدهٔ من در زمان آب
سبک زان قرةالعین جهاندار
پذیرفتم بچشم و دیده این کار
شدم بس سر بلند از خدمت پست
نمودم رجعت آن دیباچه بر دست
چو آن را دیده شد آغاز و انجام
به هندی بود در وی بیشتر نام
بسی ننمود در اندیشه زیبا
که پیوندم پلاسی را به دیبا
ولیکن چون ضروری بود پیوند
ضرورت عیب کی گیرد خردمند
غلط کردم گر از دانش زنی دم
نه لفظ هندیست از پارسی کم
بجز تازی، که میر هرز بانست
که بر جمله زبانها کامرانست
دگر غالب زبانها، در ری و روم
کم از هندیست، شد اندیشهٔ معلوم
زبان هند هم تازی مثال است
که آمیزش در انجا کم مجال است
کسی کز گنگ هندوستان بود دور
ز نیل و دجله لافد، هست معذور
چو در چین دید بلبل بوستان را
چه داند طوطی هندوستان را؟
خراسانی که هندی گیردش گول
خسی باشد به نزدش برگ تنبول
شناسد آنکه مرد زندگانی است
که ذوق برگ خائی ذوق جانی است
درین شرح و بیان کابیست دررو
کسی باور کند گفتار خسرو،
که دانا باشد و منصف بهر چیز
زمین ها یک به یک دیده به تمییز
سخن کز هندو از روم افتدش پیش
سوی انصاف گیرد، نی سوی خویش
ز بیانصاف نتوان یافت این کام
که عمیا، بصره را به گوید از شام
دگر کس سوی خود گردد جهت گیر
بهد کم نغزک ما را ز انجیر
بهشتی فرض کن هندوستان را
کز آنجا نسبت است این بوستان را
و گر نه آدم و طاوس ز آنجای،
کجا اینجا شدندی منزل آرای؟
پریشان چند موج انداز گردم
کنون در جوی اصلی باز گردم
«دول رانی» که هست اندر زمانه
ز طاوسان هندوستان یگانه
به رسم هندوی از مام و بابش
در اول بود «دیودی» خطابش
بنام آن پری چون دیو ره داشت
فسون بنده از دیوش نگهداشت
یکی علت درو افگندم از کار
که «دیول» را «دول» کردم به هنجار
دول چون جمع دولتهاست در سمع
درین نام است دولتها بسی جمع
چورانی بود صاحب دولت و کام
دول رانی مرکب کردمش نام
چو نام خان، بنام دوست ضم شد
فلک در ظل این هر دو علم شد
خطاب این کتاب عاشقی بهر
«دول رانی خضر خان» ماند در دهر
مبارک نقش این حرف ورق مال
بدو معنی مبارک میکند فال
یکی هست آنکه اندر کامرانی
خضر خانا، تو دولتها برانی !!
دگر چون «لیلی و مجنون» به ترتیب
«دول رانی خضر خان» کرد ترکیب
چو بود این نام محتاج بیانی
بیان کردن نمیدارد زیانی
چو لؤلؤ باشد اندر گوش ماهی
سرش را باز کن گر دید خواهی
اگر چه مغز بادام است بس نغز
بباید پوست کندن تا دهد مغز



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شاعر در این مثنوی از سر و سامان دادن به جواهرات و درخشش روز و شانس خود میگوید. او از گلابی که در عالم پادشاهی میبیند و از پیام خضر خان، مژدهای دریافت میکند که زندگیاش دگرگون خواهد شد. شاعر با تأمل به رویای جوانی و آرزوهایش میپردازد و میداند که زندگی در کنار غم و خوشی همراه است. او همچنین به پیوندهای زبانی و فرهنگی اشاره کرده و به تفاوتها و زیباییهای زبانها در مراودات انسانی میپردازد. در نهایت، او به نشانههای خوشبختی و کامیابی در زندگی اشاره میکند و بر این باور است که در هر نام و نشانهای میتوان برکت و فال نیک را جستجو کرد.
هوش مصنوعی: در بامدادی خجسته، خورشید روز با نور مبارکش جهان را روشن کرد.
هوش مصنوعی: بخت و اقبال، گشادهرو و شادمان، کلاه بر سر نهاده نزد من آمد.
هوش مصنوعی: اقبال به دلم گفت: آفرین ای جوانبخت، که اندیشهات را به آسمان رساندی و بر تخت بلندی نشاندی.
هوش مصنوعی: به تو مژده میدهم که بخت از پشت پردهٔ غیب دری از راز به روی تو گشوده است.
هوش مصنوعی: دیروز خضر به خضرخان مژدهٔ جانبخشی دربارهٔ آب زندگانی داده است.
هوش مصنوعی: گمان میکنم آن گویندهٔ چابک تو هستی و آن آب حیات همان سخن توست؛ یعنی شعر تو به خضرخان زندگی جاوید میبخشد.
هوش مصنوعی: وقتی اقبال این مژده را در گوشم خواند، از شادی چنان بیخود شدم که پای خود را از یاد بردم.
هوش مصنوعی: شتابان به آن باغی که در جستوجویش بودم رسیدم و مانند گل کنار چشمهٔ امید روییدم و شکفتم.
هوش مصنوعی: درگاهی بلندپایه و آسمانسا دیدم که فرشتگان در آن صف بسته بودند و ستارگان صف میآراستند.
هوش مصنوعی: آن شاهزاده با همهٔ شکوه پادشاهی، با احوالپرسی از من، پاداش نیکخواهیام را داد.
هوش مصنوعی: مرا گرامی داشت چنانکه جمشید نگین خود را عزیز میداشت، و چنان فروتنی کرد که آسمان در برابر زمین خم شده است.
هوش مصنوعی: نخست به من گفت: ای خسرو، مبادا گمان کنی که در من خوی تکبر هست.
هوش مصنوعی: چون در تقدیر الهی همه در بندگی خدا برابرند، اگر من خود را برتر بشمارم، این عیبی بزرگ است.
هوش مصنوعی: از شور و سودای جوانی در سرم خیالی عاشقانه هست، چنانکه خودت میدانی.
هوش مصنوعی: من آن خضرم که آب حیات در اختیار دارم، اما نمیتوانم آبی را به خوشی بنوشم؛ یعنی با همهٔ نعمتها از غم عشق کامی ندارم.
هوش مصنوعی: هرچند این دل در این تن خاکی خود جهانی است، اما غمی به اندازهٔ دو جهان در آن نمیگنجد.
هوش مصنوعی: چون در دل تنگم جایی برای غم نماند، با اشک خونین بر چهرهام نقش غم کشیدم.
هوش مصنوعی: از تو میخواهم این داستان رازآلود را که از شکافهای سینهام بیرون آمده است،
هوش مصنوعی: برای این دل تنگ من چنان به نظم و سنجیدگی درآوری که سنگینی غم از ترازوی دلها کم شود.
هوش مصنوعی: چنانکه دل مرده از نو زنده شود، و اگر کسی زندهدل باشد از شدت تأثیر آن بمیرد.
هوش مصنوعی: تا این داستان در هنگام غم و اندیشه یار من باشد و برای من و جهانیان غمخواری کند.
هوش مصنوعی: سپس فرمان داد و رازداری نهانی آن نامهٔ درد را نزد من آورد.
هوش مصنوعی: وقتی آن نوشتهٔ پرسوز که چون دود جگر بود به چشمم آمد، بیدرنگ اشک از چشمانم روان شد.
هوش مصنوعی: بیدرنگ این کار را از آن نور چشم پادشاه با جان و دل پذیرفتم.
هوش مصنوعی: از این خدمت فروتنانه بسیار سربلند شدم و با آن نوشته در دست بازگشتم.
هوش مصنوعی: چون آغاز و پایان آن را خواندم، دیدم بیشتر نامهای آن هندی است.
هوش مصنوعی: در نظرم چندان زیبا نبود که پلاس زبر را به دیبای نرم بپیوندم، یعنی نامهای هندی را در شعر فارسی بیاورم.
هوش مصنوعی: اما چون آوردن آن نامها ضروری بود، خردمند بر کاری که از سر ضرورت است عیب نمیگیرد.
هوش مصنوعی: اشتباه کردم؛ اگر از روی دانش داوری کنی، واژهٔ هندی از فارسی کمتر نیست.
هوش مصنوعی: جز زبان عربی که فرمانروای همهٔ زبانهاست و بر همهٔ زبانها برتری دارد.
هوش مصنوعی: زبانهای رایج دیگر، در ری و روم، از زبان هندی کمترند. این رأیی است که پس از اندیشه برایم روشن شده است.
هوش مصنوعی: زبان هندی نیز مانند عربی است، چون آمیختگی با زبانهای دیگر در آن کم راه یافته و زبانی ناب مانده است.
هوش مصنوعی: کسی که از رود گنگ هندوستان دور است و از نیل و دجله لاف میزند، معذور است، زیرا گنگ را ندیده است.
هوش مصنوعی: بلبلی که فقط بوستان چین را دیده باشد، از طوطی هندوستان چه خبر دارد؟
هوش مصنوعی: خراسانیای که هندی او را ناآشنا و ساده میشمارد، برگ تنبول در نظرش مانند خس و خاشاک بیارزش است.
هوش مصنوعی: کسی که اهل زندگی و ذوق باشد میداند که لذت جویدن برگ تنبول لذتی است که به جان میرسد.
هوش مصنوعی: در این شرح و بیان که مانند آب روان روشن است، تنها کسی سخن خسرو را باور میکند که ویژگی بیت بعد را داشته باشد.
هوش مصنوعی: یعنی کسی که دانا و در هر کاری منصف باشد و سرزمینها را یکایک با دقت و تشخیص دیده باشد.
هوش مصنوعی: چنین کسی هرگاه سخن از مقایسهٔ هند و روم پیش آید، جانب انصاف را میگیرد، نه جانب سرزمین خود را.
هوش مصنوعی: از آدم بیانصاف چنین داوری درستی برنمیآید، همانگونه که نابینا بیآنکه دیده باشد میگوید بصره از شام بهتر است.
هوش مصنوعی: دیگری هم جانب خود را میگیرد و میگوید میوهٔ کوچک دیار ما از انجیر بهتر است.
هوش مصنوعی: هندوستان را بهشت فرض کن، زیرا این بوستان دنیا از آنجا نسبت و نشانی دارد.
هوش مصنوعی: وگرنه آدم و طاووس که از بهشت آمدند، چرا در اینجا منزل گزیدند؟ اشاره به روایت فرود آمدن آدم و طاووس در سرزمین هند است.
هوش مصنوعی: تا کی پراکندهگویی کنم و موج بیفکنم؛ اکنون به جویبار اصلی سخن بازمیگردم.
هوش مصنوعی: دولرانی که در روزگار ما در میان طاووسان (زیبارویان) هندوستان بیهمتاست.
هوش مصنوعی: پدر و مادرش به رسم هندوان در آغاز او را «دیودی» مینامیدند.
هوش مصنوعی: چون نام آن پریروی با «دیو» پیوند داشت، افسون سخن من او را از آن دیو نگه داشت.
هوش مصنوعی: تغییری در ساختار نام دادم و «دیول» را به شیوهای درست به «دول» برگرداندم.
هوش مصنوعی: «دول» در شنیدن جمع «دولت» است، پس در این نام دولتها و بختهای بسیار گرد آمده است.
هوش مصنوعی: چون «رانی» به معنای ملکه صاحب دولت و کامروایی بود، این دو را ترکیب کردم و نامش را «دولرانی» گذاشتم.
هوش مصنوعی: وقتی نام خان با نام معشوق همراه شد، آسمان در سایهٔ این دو پرچم قرار گرفت.
هوش مصنوعی: عنوان این کتاب عاشقانه در جهان «دولرانی خضرخان» باقی ماند.
هوش مصنوعی: نقش فرخندهٔ این نام بر صفحه، از دو جهت فال نیک میزند.
هوش مصنوعی: یک معنی این است که ای خضرخان، تو در کامرانی دولتها برانی؛ یعنی «دولرانی» را میتوان «دولتها را برانی» نیز خواند.
هوش مصنوعی: معنی دیگر اینکه مانند «لیلی و مجنون» که نام معشوق و عاشق را کنار هم دارد، «دولرانی خضرخان» نیز چنین ترکیب یافته است.
هوش مصنوعی: چون این نام به توضیح نیاز داشت، شرح دادن آن زیانی ندارد.
هوش مصنوعی: معنی این نام مانند مرواریدی است که در صدف پنهان است؛ اگر میخواهی آن را ببینی باید صدف را بگشایی.
هوش مصنوعی: هرچند مغز بادام بسیار لذیذ است، باید پوستش را کند تا مغز به دست آید.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.