گنجور

بخش ۹ - در نصیحت فرزند خود محمد نظامی

 
نظامی
نظامی » خمسه » لیلی و مجنون
 

ای چارده ساله قرة‌العین

بالغ نظر علوم کونین

آن روز که هفت ساله بودی

چون گل به چمن حواله بودی

و اکنون که به چارده رسیدی

چون سرو بر اوج سرکشیدی

غافل منشین نه وقت بازیست

وقت هنر است و سرفرازیست

دانش طلب و بزرگی آموز

تا به نگرند روزت از روز

نام و نسبت به خردسالی است

نسل از شجر بزرگ خالی است

جایی که بزرگ بایدت بود

فرزندی من ندارت سود

چون شیر به خود سپه‌شکن باش

فرزند خصال خویشتن باش

دولت‌طلبی سبب نگه‌دار

با خلق خدا ادب نگه‌دار

آنجا که فسانه‌ای سکالی

از ترس خدا مباش خالی

وان شغل طلب ز روی حالت

کز کرده نباشدت خجالت

گر دل دهی ای پسر بدین پند

از پند پدر شوی برومند

گرچه سر سروریت بینم

و آیین سخنوریت بینم

در شعر مپیچ و در فن او

چون اکذب اوست احسن او

زین فن مطلب بلند نامی

کان ختم شده‌ست بر نظامی

نظم ار چه به مرتبت بلند است

آن علم طلب که سودمند است

در جدول این خط قیاسی

می‌کوش به خویشتن‌شناسی

تشریح نهاد خود درآموز

کاین معرفتی است خاطر افروز

پیغمبر گفت علم علمان

علم الادیان و علم الابدان

در ناف دو علم بوی طیب است

وان هر دو فقیه یا طبیب است

می‌باش طبیب عیسوی هش

اما نه طبیب آدمی کش

می‌باش فقیه طاعت اندوز

اما نه فقیه حیلت آموز

گر هر دو شوی بلند گردی

پیش همه ارجمند گردی

صاحب طرفین عهد باشی

صاحب طرف دو مهد باشی

می‌کوش به هر ورق که خوانی

کان دانش را تمام دانی

پالان گریی به غایت خود

بهتر ز کلاه‌دوزی بد

گفتن ز من از تو کار بستن

بی کار نمی‌توان نشستن

با این که سخن به لطف آب است

کم گفتن هر سخن صواب است

آب ار چه همه زلال خیزد

از خوردن پر ملال خیزد

کم گوی و گزیده گوی چون در

تا ز اندک تو جهان شود پر

لاف از سخن چو در توان زد

آن خشت بود که پر توان زد

مرواریدی کز اصل پاکست

آرایش بخش آب و خاکست

تا هست درست گنج و کانهاست

چون خرد شود دوای جانهاست

یک دسته گل دماغ پرور

از خرمن صد گیاه بهتر

گر باشد صد ستاره در پیش

تعظیم یک آفتاب ازو بیش

گرچه همه کوکبی به تاب است

افروختگی در آفتاب است

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | وزن: مفعول مفاعلن فعولن (هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف) | منبع اولیه: ویکی‌درج | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال ۱۶ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

حمید رضا صّرامی نوشته:

سلام:
به نظر میرسد که در بیت
یک دسته گل دماغ پرور از صد خرمن گیاه بهتر
جای کلمات “صد” و “خرمن” جابجا شده باشد و چنانچه جای این دو کلمه را عوض کنیم، وزن و قافیه با مصرع اوّل بهتر میشود. با احترام، حمید

پاسخ: با تشکر، در نسخهٔ چاپی «صد خرمن» را در اصل متن و «خرمن صد» را در بدل آورده، اما از آنجا که مطابق فرمودهٔ شما صورت اول وزن را خراب می‌کند بدل را به متن منتقل کردیم.

جواد دقیق نوشته:

مصراع دوم در بیت می کوش به هر ورق که خوانی ظاهرا صحیح آن است که بگوییم می کوش به هر ورق که خوانی تا معنی آن تمام دانی

Mahsa Abolfazli نوشته:

عالی بود واقعا ممنونم خیلی به امتحان ادبیاتی که فردا دارم کمک می کنه امید وارم همیشه موفق باشین و…

Mahsa Abolfazli نوشته:

باسلام خیلی ممنونم امیدوارم همیشه موفق باشید و..

سهیلا نوشته:

سلام خیلی به من کمک کردید با سپاس فراوان

کوروش نوشته:

سلام
بهترین پند و اندرزی که می توان در کتب ادبیات فارسی یافت بدون شک این شعر زیباست.
پیروز و پایدار باشید.

اشکان نوشته:

کم گوی و گزیده گوی چون در///تا ز اندک تو جهان شود پر

تات نوشته:

دوستان غرض از خرمن صد گیاه خرمنی است که مجموعه از صد گیاه است که بو ندارند نه اینکه صد خرمن گیاه .
دوست عزیزی در ابتدا به بیراه رفته بودن. ایراد گرفتن بر این متون نیاز به تلاشی در حد نوشتن شان دارد

روفیا نوشته:

نیم بیت اول یعنی چه؟

روفیا نوشته:

دولت‌طلبی سبب نگه‌دار
با خلق خدا ادب نگه‌دار
نیم بیت اول این بیت!

سیدمحمد نوشته:

دولت‌طلبی سبب نگه‌دار
چو خواهان ثروت و مکنت و جاه و جلالی ، ابزار لازم را آماده کن .
تکیه بر جای بزرگان نتوان زد به گزاف
مگر اسباب بزرگی همه آماده کنی
زنده باشید

روفیا نوشته:

سپاس سید محمد جان
تقارن دل انگیزی بین این دو بیت یافتید،
یعنی نمی توان با سوار شدن بر اتومبیل های فاخر ممالک دیگر و پوشیدن لباس های branded و یدک کشیدن یک کیلومتر عنوان ادای بزرگان را در آورد؟
چه خوب!
یادم به این حکایت سعدی افتاد :
ابلهی را دیدم سمین خلعتی ثمین در بر و مرکبی تازی در زیر و قصبی مصری بر سر. کسی گفت سعدی چگونه همی‌بینی این دیبای مُعْلَم برین حیوان لا یعلَمْ گفتم :
خطی زشت است که به آب زر نبشته است.

عباس نوروزی نوشته:

لطفا معانی هر بیت توضیح داده شود

بابک نوشته:

لطفاً تصحیح کنید: “فرزندی من نداردت سود” درست است نه “ندارت”

مقداد رزاقی نوشته:

با سلام
در مصرع*آنجا که فسانه ای سکالی *فکر میکنم کلمه سگالی صحیح باشد.

کامران نوشته:

با جواد موافق نیستم . منظور شاعر این است که در تمام اوراقی که میخوانی دقت کن تا دانشی که به آن ائراق مربوط است را کاملا یاد بگیری !
میکوش به هر ورق که خوانی کان دانش را تمام دانی .

کانال رسمی گنجور در تلگرام