بنده همان به که ز تقصیرِ خویش

عُذر به درگاهِ خدای آورد

وَر نه سِزاوار خداوندی‌اش

کس نتواند که به جای آورد

ابر و باد و مَه و خورشید و فلک در کارند

تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

همه از بَهرِ تو سرگشته و فرمانبُردار

شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبری

ای کریمی که از خزانهٔ غیب

گَبر و تَرسا وظیفه‌خَور داری

دوستان را کجا کنی محروم؟

تو که با دشمن این نظر داری

گر کسی وصف او ز من پرسد

بی‌دل از بی‌نشان چه گوید باز؟

عاشقان، کشتگان معشوقند

بَر نیاید ز کشتگان آواز

روضةٌ ماءُ نهرِها سَلسال

دَوحةٌ سَجعُ طَیرِها موزون

آن پر از لاله‌های رنگارنگ

وین پر از میوه‌های گوناگون

باد در سایهٔ درختانش

[...]

ای مرغ سحر! عشق ز پروانه بیاموز

کآن سوخته را جان شد و آواز نیامد

این مدعیان در طلبش بی‌خبرانند

کآن را که خبر شد، خبری باز نیامد

هر دم از عمر می‌رود نفسی

چون نگه می‌کنم نمانده بسی

ای که پنجاه رفت و در خوابی

مگر این پنج روز دریابی

خجل آن کس که رفت و کار نساخت

[...]

اقلیم پارس را غم از آسیب دهر نیست

تا بر سرش بُوَد چو تویی سایهٔ خدا

امروز کس نشان ندهد در بسیط خاک

مانند آستان درت مأمن رضا

بر توست پاس خاطر بیچارگان و شکر

[...]

به چه کار آیدت ز گل طبقی؟

از گلستان من بِبَر ورقی

گل همین پنج روز و شَش باشد

وین گلستان همیشه خوش باشد

زآن گه که تو را بر من مسکین نظر است

آثارم از آفتاب مشهورتر است

گر خود همه عیب‌ها بدین بنده در است

هر عیب که سلطان بپسندد، هنر است

گر التفات خداوندی‌اش بیاراید

نگارخانهٔ چینی و نقش اَرتَنگی‌ست

امید هست که روی ملال در نکشد

از این سخن که گلستان نه جای دلتنگی‌ست

علی الخصوص که دیباچهٔ همایونش

[...]

کنونت که امکان گفتار هست

بگو ای برادر به لطف و خوشی

که فردا چو پیک اجل در رسید

به حکم ضرورت زبان در کِشی

شفیعٌ مطاعٌ نَبیٌ کریم

قسیمٌ جسیمٌ نسیمٌ وسیم

زبان‌بریده به کنجی نشسته صُمٌّ بُکمْ

به از کسی که نباشد زبانش اندر حُکم

هر که در سایهٔ عنایت اوست

گنهش طاعت است و دشمن، دوست

گر چه شاطر بود خروس به جنگ

چه زند پیش باز رویین چنگ؟

گربه شیر است در گرفتن موش

لیک موش است در مصاف پلنگ

سخندانِ پرورده پیرِ کهن

بیندیشد، آن‌گه بگوید سخن

مزن تا توانی به گفتار، دم

نکو گوی، گر دیر گویی چه غم؟

بیندیش، وآن‌گه بر آور نفس

[...]

هر که گردن به دعوی افرازد

خویشتن را به گردن اندازد

سعدی افتاده‌ای‌ست آزاده

کس نیاید به جنگ افتاده

اول اندیشه وآن‌گهی گفتار

[...]

بمانَد سال‌ها این نظم و ترتیب

ز ما هر ذرّه خاک افتاده جایی

غرض نقشی‌ست کز ما باز ماند

که هستی را نمی‌بینم بقایی

مگر صاحب‌دلی روزی به رحمت

[...]

پشتِ دوتایِ فلک، راست شد از خرّمی

تا چو تو فرزند زاد، مادر ایّام را

حکمتِ محض است اگر لطفِ جهان‌آفرین

خاص کند بنده‌ای مصلحتِ عام را

دولت جاوید یافت هر که نکونام زیست

[...]