یارب! ای پروردگار! ای پرورنده! ما را بدان نوری پرور که بندگان مقبل خود را پروری از بهر وصال دوست، بدین علف شهوت مپرور ما را که دشمنان را بدان میپروری بر مثال گاو و گوسفندان آخُری و پروری که پرورند از جهتِ گوشت و پوست. مرغان حواس ما را به چینهٔ علم و حکمت پرور، جهت بر آسمان پریدن، نه به دانهٔ شهوت جهت گلو بریدن. فلکِ بازیگر، همچون شببازان از پسِ این چادر خیالات استارگان و لعبتان سیارات، بازیها بیرون میآرد و ما چون هنگامه بر گِردِ این بازی مستغرق شدهایم و شب عمر به پایان میبریم. صبح مرگ برسد و این هنگامهٔ شبباز فلک سرد شود و ما شب عمر به باد داده. یا رب! پیشتر از آنکه صبح مرگ بدمد، این بازی را بر دل ما سرد گردان ؛ تا بهنگام از این هنگامه بیرون آییم و از شبروان باز نمانیم. چون صبح بدمد، ما را به کوی قبول تو یابد. یارب! آوازۀ حیات تو به گوش جانها رسید. جانها همه روان شدند. در بیابان دراز، تشنهٔ آب حیات، این جهان پیش آمد همه درافتادند در وی. هر چند که قلاوزان و آبشناسان بانگ میزنند که اگرچه به آب حیات مانَد، اما آب حیات نیست. آب حیات در پیش است، ازین گذرید.
آب حیات، آن باشد که هرکه خورد از آن، هرگز نمیرد و هر شاخ درخت که از آن سبز شد، هرگز زرد و پوسیده نشود و هر گل که از آن آب حیات خندان شد، هرگز آن گل نریزد، اما این آب حیات نیست، آب ممات است. هرکه از این آب حیات فانی بیش خورد، از همه زودتر میرد. نمیبینی که ملوک و پادشاهان از بندگان کمعمرترند؟ و هر شاخ درخت که از این آب بیش کشید، او زودتر زرد شود. اینک گل را نگر که از این آب سیرابتر و خندانتر شد، از همهٔ عروسان باغ لاجرم او زودتر ریزد.
نادر کسی بود که این بانگ و نصیحت درگوش او رفت و کم کسی بود که کسی کرد و این سیاهآبه را به ناکسان بگذاشت. خداوندا! و پادشاها! ما را از آن نادرکسان گردان و از این سیاهآبهٔ شورابه خلاص ده تا همچون دیگران شکم و رو آماسیده، بر سر این چشمه نمیریم و از طلب آب حیات محروم نمانیم.
روی ابوذر عن النبی علیه السلام قال: سألت رسول الله صلی الله علیه و سلم ما فی صحف موسی؟ قال: قدکان فی صحف موسی عجبت لمن ایقن بالموتکیف یفرح؟ و عجبت لمن ایقن بالنار،کیف یضحک؟ و عجبت لمن ایقن بالحساب،کیف یعمل السیئات؟ و عجبت لمن ایقن بزوال الدنیا و تقلبها باهلها،کیف یجمعها و یطمئن الیها؟
ابوذر که از چاکران حضرت رسالت و مستفیدان عتبهٔ نبوت و از خادمان حجرۀ فتوت بود، چنین میگوید که: روزی روی سپاه اهل دین، پشت و پناه اهل زمین، نقطهٔ دایرۀ عالم، ثمرۀ شجرۀ بنی آدم، طغراکش «ولسوف یعطیک ربک فترضی» رایض براق «سبحان الذی اسری» برگذرنده به اعلم «ثم دنی فتدلی» دنیا و عقبی زیر قدمش اشارتکنان «وکان قاب قوسین اوادنی»
این ابوذر گفت که: این مهتر روزی از مسجد الحرام و از حجرة المصلی یناجی ربه بیرون آمده بود، «دعاء بعدکل صلوة مستجابه» گفته و بر تخت «اناسید ولد آدم و لا فخر» نشسته، بساط «الفقر فخری» افکنده، چهار بالش «آدم و من دونه تحت لوائی» نهاده، بر متکای «اول ما خلق الله نوری» تکیه زده و مهاجر و انصار و جمع «مستغفرین بالاسحار» به شکر «قائمون باللیل و صائمون بالنهار»، به گِردش حلقه زده، صدیق، در تحقیق، دُرِ سر میسفت. فاروق، میان حق و باطل فرق میاندیشید. ذی النورین، تاریکی لحد را روشنایی مهیا میکرد. مرتضی، حلقهٔ در رضا میزد. بلال، بلبل وار «ارحنایا بلال» میگفت. صهیب، قدح صهبای وفا درمیکشید. سلمان، در طریقت سلامت قدم میزد و من که ابوذرم در راه عظمت او ذره ذره گشته بودم، زبان انبساط بگشادم وگفتم ای مهتر ما: ما فی صحف موسی؟: در صحف موسی که سلوت جان عاشقان است و انیس دل مشتاقان است چه چیز است؟ مهتر، قفل سکوت به فرمان حی لایموت از حقهٔ تحقیق برداشت،گفت: «عجبت» عجب دارم از آن بندهای که قدم در میدان ایمان نهاده باشد، به دوزخ و درکات جهنم ایمان آورده آوازۀ مالک و اعوانش بدو رسیده، در این بوتهٔ بلا و زندان ابتلا، چگونه خوش میخندد؟
مهترا! فایدۀ دوم؟
گفت: عجب دارم از آن بنده که عمر عزیز را به کران آورده باشد به مرگ ایمان آورده باشد و وی را برگ ناساخته، به سؤال گور اقرار میکند و جواب مهیا ناکرده، چگونه شادی میکند؟
سوم گفت: عجب دارم از بندهای که او ایمان آورده است که ذره ذره فعل و گفت او را حساب است که: «فمن یعمل مثقال ذرّة خیراً یره» و ترازوی عدل آویختهاند، چگونه گزافکاری میکند؟
و چهارم عجب دارم از آن بنده که بیوفایی دنیا را میبیند و عزیزان خود را به خاک مینهد و از مقریان، «کل نفس ذائقة الموت» میشنود به چندین مهر و محبت و حرص و رغبت، دنیا را چون جمع میکند؟ و دل بر آن مینهد. و گور و کفن مردگان میبیند فراق دوستان میچشد، اما آنچه دوستانش چشیدهاند از تلخی فراق او یک شب نچشیده است، قدر وصال چه داند؟ آن درد را ندیده است، قدر مرهم چه شناسد؟
نی، نی، ای برادر! جهدکن که از این زندان بیرون آیی، قدم توبه در راه ندم نهی تا در این دنیا هر دو تورا باشد. چه جای این است! بلکه همت از این عالیتر کنی و مرکب دین، تیزتر برانی از نظارۀ دنیا درگذری و به تماشای عقبی هم چشم نگشایی تا جمال ذوالجلال ببینی. به جاروب «لا» همه را بروبی. هرکه شاه و شاهزاده باشد، هر آینه او را فراش باشد. «لا اله الا الله» فراشِ آن خاصان و شاهان حضرت است که از پیش دیدۀ ایشان هر دو عالم را میروبد.
به هرچ از راه دور افتی چه کفر آن حرف و چه ایمان (و) به هرچ از دوست وامانی چه زشت آن نقش و چه زیبا
نیابی خار و خاشاکی در این ره جز به فراشی کمر بست و به فرق استاد در راه شهادت لا
چو لا از صدر انسانی فکندت در ره حیرت پس از نور الوهیت به الله آی از «الا»
جز جمال حق مبین، جز کلام حق مشنو تا خاص الخاص پادشاه باشی.
با یار به گلزار شدم رهگذری بر گل نظری فکندم از بیخبری
چون دید بتم گفت: که شرمت بادا رخسار من اینجا و تو در گل نگری؟
والله اعلم.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این مناجات و موعظه با دعا برای رهایی از پرورش شهوانی و سرگرمی به بازی فلک آغاز میشود و دنیا را آب مرگی میداند که به آب حیات شبیه است و بیشتر مردم در آن فرو میافتند. سپس حدیث ابوذر دربارهٔ چهار شگفتی صحف موسی (شادی با یقین به مرگ، خنده با یقین به دوزخ، گناه با یقین به حساب، و دلبستن به دنیای ناپایدار) با وصف مجلس پیامبر و یارانش شرح میشود. در پایان، مخاطب را به گذشتن از دنیا و آخرت با جاروب «لا» و رسیدن به حق از راه «الا» فرامیخواند و با رباعیای نتیجه میگیرد که در حضور معشوق نگاه به غیر او شرمآور است.
هوش مصنوعی: گوینده از خدا میخواهد که او را مانند بندگان پذیرفتهاش با نور برای وصال دوست بپروراند، نه مانند دشمنان با علف شهوت، همچون گاو و گوسفندی که برای گوشت و پوست پروار میشوند. فلک مانند شعبدهبازی شبانه با ستارگان و سیارگان بازی درمیآورد و ما سرگرمِ تماشا، شب عمر را به پایان میبریم تا صبح مرگ برسد. پس دعا میکند که پیش از مرگ این بازی بر دلش سرد شود. سپس میگوید جانها به آوازهٔ آب حیات راه افتادند، اما به این دنیا رسیدند و در آن افتادند، با آنکه راهنمایان فریاد میزدند که این آب حیات نیست و باید از آن گذشت.
هوش مصنوعی: آب حیات آن است که هر که از آن بنوشد هرگز نمیرد و هر شاخ و گلی که از آن سیراب شود هرگز زرد نشود و نریزد. اما آب این دنیا آب مرگ است و هر که بیشتر از آن بنوشد زودتر میمیرد؛ چنانکه پادشاهان از بندگان کمعمرترند و گلِ سیرابتر و شکفتهتر زودتر از همه پرپر میشود.
هوش مصنوعی: کمتر کسی این فریاد و اندرز را شنید و کمتر کسی جوانمردی کرد و این آب سیاه و تیره را به فرومایگان واگذاشت. گوینده از خدا میخواهد که او را از آن اندک کسان قرار دهد و از این آب شور رهایش کند تا مانند دیگران با شکم و روی آماسیده کنار این چشمه نمیرد و از جستن آب حیات محروم نماند.
هوش مصنوعی: روایتی عربی از ابوذر: از پیامبر پرسیدم در صحیفههای موسی چه بود؟ فرمود: در آن آمده بود که در شگفتم از کسی که به مرگ یقین دارد و شادی میکند، و از کسی که به دوزخ یقین دارد و میخندد، و از کسی که به حساب یقین دارد و کار بد میکند، و از کسی که به نابودی دنیا و دگرگونیاش با اهلش یقین دارد و باز آن را گرد میآورد و به آن دل میبندد.
هوش مصنوعی: ابوذر که از خدمتگزاران و بهرهبرندگان درگاه پیامبر بود، روایت را آغاز میکند و پیامبر را با صفتهایی میستاید: پیشوای سپاه دین، پناه مردم زمین، مرکز دایرهٔ جهان، میوهٔ درخت آدمیان، کسی که خدا وعدهٔ خشنودیاش را داده، سوار براق در شب معراج و کسی که تا نزدیکترین مقام به خدا رسید.
هوش مصنوعی: ابوذر میگوید روزی پیامبر پس از نماز و راز و نیاز بیرون آمد و در مقام سروری فرزندان آدم و فقرِ مایهٔ افتخار نشست، و یاران گرد او حلقه زدند؛ ابوبکر، عمر، عثمان، علی، بلال، صهیب و سلمان هر یک با صفتی که با نامش تناسب دارد وصف میشوند. ابوذر که در برابر عظمت او ذره ذره شده بود، با گستاخی محبتآمیز پرسید در صحیفههای موسی چیست؟ پیامبر سکوت را شکست و گفت: در شگفتم از بندهای که به دوزخ و فرشتگان عذابش ایمان دارد و در این زندان بلا خوش میخندد.
هوش مصنوعی: ابوذر پرسید: ای سرور، نکتهٔ دوم چیست؟
هوش مصنوعی: پیامبر فرمود: در شگفتم از بندهای که عمرش به پایان رسیده و به مرگ ایمان دارد اما توشهای فراهم نکرده، و به پرسش گور اقرار دارد اما پاسخی آماده نکرده، چگونه شادی میکند؟
هوش مصنوعی: سوم فرمود: در شگفتم از بندهای که ایمان دارد ذره ذرهٔ کردار و گفتارش حساب دارد، چنانکه هر کس هموزن ذرهای نیکی کند آن را میبیند، و ترازوی عدل برپاست، با این همه چگونه بیحساب و گزاف کار میکند؟
هوش مصنوعی: چهارم: در شگفتم از بندهای که بیوفایی دنیا را میبیند، عزیزانش را به خاک میسپارد و از قاریان میشنود که هر جانی مرگ را میچشد، اما باز با آن همه حرص دنیا را گرد میآورد و به آن دل میبندد. او گور و کفن مردگان را میبیند و جدایی دوستان را میچشد، ولی تلخیای را که دوستانش چشیدند یک شب نچشیده است؛ کسی که درد را ندیده قدر مرهم و وصال را نمیداند.
هوش مصنوعی: ای برادر، بکوش از این زندان بیرون آیی و با پشیمانی توبه کنی؛ بلکه همتی بلندتر داشته باش، از دنیا بگذر و به آخرت هم چشم ندوز تا جمال خدا را ببینی. با جاروب «لا» همه چیز را بروب؛ همانطور که هر شاه و شاهزادهای فراش دارد، «لا اله الا الله» فراش خاصان درگاه خداست که هر دو جهان را از پیش چشم آنان میروبد.
هوش مصنوعی: هر چیزی که تو را از راه دور کند، چه کفر باشد چه ایمان، و هر چیزی که تو را از دوست بازدارد، چه نقش زشت باشد چه زیبا، یکسان مانع است.
هوش مصنوعی: در این راه هیچ خار و خاشاکی نمییابی، زیرا «لا»ی شهادت کمر به فراشی بسته و در این راه ایستاده و همه چیز را روفته است.
هوش مصنوعی: وقتی «لا» تو را از جایگاه انسانیات بیرون انداخت و به وادی حیرت برد، آنگاه از راه «الا» به نور الوهیت و به خدا برس؛ یعنی پس از نفی همه چیز، به اثبات حق برس.
هوش مصنوعی: جز جمال خدا را نبین و جز سخن خدا را نشنو تا از نزدیکترین خاصان پادشاه حقیقی باشی.
هوش مصنوعی: گوینده میگوید با یارم به گلستان رفتم و از روی غفلت نگاهی به گل انداختم.
هوش مصنوعی: معشوقم چون دید گفت: شرمت باد، روی من اینجاست و تو به گل نگاه میکنی؟ یعنی با وجود جمال حق، نگریستن به غیر او شرمآور است.
هوش مصنوعی: و خدا داناتر است؛ پایان سخن.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.