قوله تعالی: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ بسم اللَّه کلمة منیعة لیس یسموا الی فهمها کلّ خاطر، فخاطر غیر عاطر عن علم حقیقته متقاصر، کلمة عزیزة من ذکرها عزّ لسانه و من صحبها اهتزّ جنانه. قدر بِسْمِ اللَّهِ کسی داند که دلی صافی دارد، و در دل یادگار الهی دارد، ساحت سینه از لوث غفلت پاک دارد، نظر اللَّه پیش چشم خویش دارد، خلوت «وَ هُوَ مَعَکُمْ» نقش نگین یقین خود گرداند، عین بیداری و هشیاری شود، تا چون نام او گوید، طنطنه حروف بسمعها میرسد و غلغله عشق بجانها میبود. قوله تعالی: وَ الْفَجْرِ جلیل و جبّار خداوند کردگار، سوگند یاد میکند بمصنوعات و افعال خود، و او را جلّ جلاله رسد، و از خداوندی وی سزد که اگر خواهد سوگند بذات خود یاد کند چنان که: فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ. و اگر خواهد بصفات خود یاد کند، کقوله: ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ ص وَ الْقُرْآنِ ذِی الذِّکْرِ. و اگر خواهد بافعال خود یاد کند، کقوله: وَ الْفَجْرِ وَ لَیالٍ عَشْرٍ این را تفسیرهاست از اقوال مفسّران میگوید: ببام محرّم که اوّل سالست، ببام ذی الحجّه که ماه حجّ و زیارتست، ببام روز آدینه که حجّ درویشانست، ببام همه روز در همه سال که وقت مناجات دوستانست و ساعت خلوت عارفانست ببام دل دوستان که محلّ نظر خداوند جهانست، بروشنایی صبح معرفت که آسایش مؤمنانست و و راحت ایشان از آنست.
وَ لَیالٍ عَشْرٍ بشبهای دهه ذی الحجّه که روز عرفه در آنست، بشبهای دهه محرّم که عاشورا آخر آنست، بشبهای دهه آخر رمضان که شب قدر تعبیه آنست، بشبهای دهه نیمه شعبان که شب برات با آنست، بشبهای دهه موسی که: وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ بیان آنست و مناجات موسی با حق حاصل آنست.
وَ الشَّفْعِ بجمله خلق عالم که همه جفت آفرید دوان دوان قرین یکدیگر یا ضدّ یکدیگر، چنان که نرینه و مادینه، روز و شب، نور و ظلمت، آسمان و زمین، برّ و بحر، شمس و قمر، جنّ و انس، طاعت و معصیت، سعادت و شقاوت، عزّ و ذلّ، قدرت و عجز، قوّت و ضعف، علم و جهل، حیات و ممات، صفات خلق چنین آفرید با ضدّ آفرید، و جفت یکدیگر آفرید، تا بصفات آفریدگار نماند که عزّش بیذلّ است، و قدرت بی عجز، و قوّت بیضعف، و علم بیجهل، و حیات بیموت، و بقا بیفنا. پس او «وتر» است یکتا و یگانه. دیگر همه شفعاند جفت یکدیگر ساخته. قومی علماء گفتند: «شفع» کوه صفا است و کوه مروه، و «وتر» خانه کعبه «شفع» مسجد حرام است و مسجد مدینه، و «وتر» مسجد اقصی. «شفع» روز و شب است جفت یکدیگر، «وتر» روز قیامت است که آن را شب نیست. «شفع» نفس و روح است، امروز قرین یکدیگر، «وتر» روح باشد فردا که از قالب جدا شود. «شفع» ارادت است و نیّت، «وتر» همّت است غریب و بیکس. «شفع» زاهد است و عابد قرین یکدیگر، «وتر» مرید است، مرید تنها رود بیقرین و بیخدین:
فرید عن الخلّان فی کلّ بلدة
اذا عظم المطلوب قلّ المساعد
خلیل صلوات اللَّه علیه دعوی مریدی کرد، گفت: «و اعتزلکم و ما تدعون من دون اللَّه و ادعوا ربّی فانّهم عدوّ لی الّا ربّ العالمین «إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ» الآیة... هر کجا در عالم قرینهای بود، یا پیوندی، از همه بیزار شد، آواز برآورد که: «إِنِّی ذاهِبٌ إِلی رَبِّی سَیَهْدِینِ» بقیّتی با وی بماند و ندانست که: المکاتب عبد ما بقی علیه درهم.
گوشه دل وی بفرزند مشغول شد ندا آمد که: «قرّبه لی قربانا» ای ابراهیم اگر دعوی مریدی میکنی، مرید باید که «وتر» بود قرینه ندارد، تنها بود، تنها رود این فرزند قرینه تو است، او را از دل برون کن بقربان ده تا مریدی صادق باشی. و گفتهاند: نشان صدق ارادت آنست که از پیش خویش برخیزد، بود خود نابود انگارد، چنان که آن پیر طریقت گفت: الهی بود من بر من تاوان است، تو یک بار بود خود بر من تابان الهی معصیت من بر من گرانست، تو رود جود خود بر من باران الهی جرم من زیر حلم تو پنهانست، تو پرده عفو خود بر من گستران. و گفتهاند: ارادت مرید خواست ویست و در راه بردن، و خواست مرد از خاست وی خیزد، و خاست او از شناخت خیزد، تا نشناسد نخیزد و تا نخیزد نخواهد، و تا نخواهد نجوید. این همه منازل عبودیّتاند و مراحل عبادت. مرید چون این منازل باز برد. مطلوب او جمله طالب او گردد، از غیب این ندا بجان وی رسد که: یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلی رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً سیصد و شصت نظر از ملکوت قدس میآید و با هر نظری این تقاضا میرود که: «ارجعی» هنوز گاه آن نیامد که باز آیی و با ما بسازی؟ وقت نیامد که ما را باشی؟:
ای باز هوا گرفته باز آی و مرو
کز رشته تو سری در انگشت منست.
و زینها که چون آیی از راه دنیا نیایی که قدمت بوحل فرو شود، و از راه نفس نیایی که بما نرسی. بر درگاه ما دل را بارست نیز هیچیز دیگر را راه نیست و بار نیست.
بزرگی را پرسیدند که: راه حقّ چونست؟ گفت: قدم در قدم نیست، امّا دل در دل است و جان در جان. بجان رو تا بدرگاه رسی، بدل رو تا بپیشگاه آیی:
خون صدّیقان بپالودند و زان ره ساختند
جز بجان رفتن درین ره یک قدم را بار نیست.
یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ خوشا روزی را که این قفس بشکنند و این مرغ باز داشته را باز خوانند و این رسم و آیین خاکیان از راه مقرّبان بردارند، شیطان پوشیده در صورت آدمیّت بیرون شود و جوهر ملک چهره جمال بنماید و دشمن از دوست جدا شود. عزیزا گمان مبر که عزرائیل را فرستند تا ترا بگرداند از آنچه تو در آنی. او غشاوت انسانیّت از روی دل برکشد و بداغ نگاه کند، اگر نشان معرفت در آن داغ بندگی بیند بحرمت باز گردد و گوید: مرا درین معدن تصرّف نیست که بضاعت حقّ است، و گوید: یا ربّ العزّة مرا زهره آن نیست که در آن تصرّف کنم. این مرد از آن جمله باشد که قرآن مجید خبر میدهد که: اللَّهُ یَتَوَفَّی الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها. عزیزا نگر تا از آن جمله نباشی که عزرائیل را ننگ آید از جان ستدن تو، لا بل از آن قوم باشی که عزرائیل را یارای آن نباشد که بحضرت جان تو در شود.
بزرگی را پرسیدند که: جانها درین راه حق بوقت نزع چون بود؟ گفت: چون صیدها در دام آویخته و صیّاد با کارد کشیده، بر سر وی رسیده! گفتند: چون بحقّ رسد چون بود؟ گفت: چون صید از فتراک در آویخته! ای درویش اگر روزی صید دام وی شوی و کشته راه وی گردی، بعزّت عزیز که جز بر کنگره عرش مجیدت نبندد «من احبّنی قتلته و من قتلته فانادیته»:
دیدی ملکی که دست درویش گرفت
آن گه بنواخت در بر خویش گرفت
آن گه بولی و صاحب جیش گرفت
آن گاه بکشت و کشته را پیش گرفت؟!



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: این بخش، تفسیر عرفانی آغاز سورهٔ فجر است. نویسنده پس از شرح بسمالله، سوگندهای «فجر»، «ده شب» و «شفع و وتر» را با اقوال مفسران و تأویلهای عرفانی توضیح میدهد و از تنهایی و یگانگی خدا به تنهایی مرید میرسد. سپس با داستان ابراهیم و قربانی فرزند نشان میدهد که ارادت راستین بریدن از هر دلبستگی است. در پایان، با تفسیر «ای نفس آرامیافته بازگرد»، مرگ عارف را بازگشت مرغ جان به سوی حق و کشته شدن در راه دوست را عین نواخت و قرب او میشمارد.
هوش مصنوعی: بسمالله سخنی بلند است که هر ذهنی به فهم آن نمیرسد و ذهنِ ناپاک از دانستن حقیقتش ناتوان است. هر که آن را بگوید زبانش عزت مییابد و هر که با آن همراه شود دلش به شور میآید. قدر آن را کسی میداند که دلی پاک و پر از یاد خدا دارد، از غفلت دور است، خدا را ناظر خود میبیند و همیشه بیدار است. سپس میگوید خدا در «والفجر» به آفریدهها و کارهای خود سوگند میخورد، و او میتواند به ذات یا صفات یا افعال خود سوگند یاد کند. مفسران «فجر» را به سپیدهدم محرم، ذیالحجه، روز جمعه که حج درویشان است، سپیدهدم هر روز که هنگام مناجات دوستان است، دلِ دوستان که جای نظر خداست، و روشنی صبح معرفت تفسیر کردهاند.
هوش مصنوعی: «لیالٍ عشر» را به شبهای دههٔ اول ذیالحجه که روز عرفه در آن است، دههٔ اول محرم که عاشورا پایان آن است، دههٔ آخر رمضان که شب قدر در آن نهفته است، دههٔ نیمهٔ شعبان که شب برات در آن است، و ده شبی که بر میقات موسی افزوده شد و حاصلش مناجات موسی با خدا بود، تفسیر کردهاند.
هوش مصنوعی: «شفع» یعنی همهٔ آفریدگان که خدا آنها را جفت یا ضد یکدیگر آفرید، مانند نر و ماده، روز و شب، عزت و ذلت و مرگ و زندگی، تا به صفات آفریدگار شبیه نباشند؛ زیرا عزت و قدرت و علم و حیات او ضد و نقصانی ندارد و تنها او «وتر» و یگانه است. برخی گفتهاند شفع صفا و مروه و وتر کعبه است؛ یا شفع مسجدالحرام و مسجد مدینه و وتر مسجدالاقصی؛ یا شفع روز و شب و وتر روز قیامت که شب ندارد؛ یا شفع نفس و روح و وتر روحِ جداشده از تن؛ یا شفع اراده و نیت و وتر همّتِ تنها؛ یا شفع زاهد و عابد و وتر مریدی که تنها و بیهمراه راه میرود.
هوش مصنوعی: در هر شهری از دوستان جدا و تنهاست؛ زیرا وقتی مقصود بزرگ باشد، یاریدهنده کم میشود.
هوش مصنوعی: ابراهیم خلیل دعوی مریدی کرد و گفت از شما و از آنچه جز خدا میپرستید کناره میگیرم و رو به سوی پروردگار میکنم؛ از هر همراه و پیوندی بیزار شد و گفت «به سوی پروردگارم میروم». اما اندکی دلبستگی در او مانده بود و نمیدانست که بندهای که برای آزادی خود قرارداد بسته، تا یک درهم بدهی دارد هنوز بنده است.
هوش مصنوعی: گوشهای از دل ابراهیم به فرزندش مشغول شد و ندا آمد که او را برای ما قربانی کن؛ مرید باید تنها باشد و همراهی نداشته باشد، پس این همراه را از دل بیرون کن تا مرید راستین باشی. نشانهٔ ارادت راستین این است که از خود بگذرد و هستی خود را نیست بشمارد، چنان که پیر طریقت در مناجات گفت: خدایا هستی من برایم زیان است، هستی خود را بر من بتابان؛ گناهم بر من سنگین است، جود خود را بر من ببار؛ جرمم زیر بردباری تو پنهان است، پردهٔ عفوت را بر من بگستر. ارادت خواستن است، خواستن از برخاستن و برخاستن از شناختن پدید میآید؛ چون مرید این منزلها را بگذراند، مطلوبش طالب او میشود و ندای «ای نفس آرامیافته به سوی پروردگارت بازگرد» به جانش میرسد، و از عالم قدس هر روز سیصد و شصت نظر میآید که هنوز وقت آن نرسیده که بازگردی و از آنِ ما باشی؟
هوش مصنوعی: ای باز که به هوا پرواز کردهای، بازگرد و مرو؛ زیرا سرِ ریسمانِ تو در انگشت من است و از دست من نمیتوانی رها شوی.
هوش مصنوعی: زنهار، هنگام بازگشت از راه دنیا نیا که پایت در گِل فرو میرود، و از راه نفس نیا که به ما نمیرسی. بر درگاه ما فقط دل اجازهٔ ورود دارد و هیچ چیز دیگری راه ندارد.
هوش مصنوعی: از بزرگی پرسیدند راه حق چگونه است؟ گفت این راه با گام برداشتن نیست، بلکه با دل و جان است؛ با جان برو تا به درگاه برسی و با دل برو تا به پیشگاه درآیی.
هوش مصنوعی: خون راستان را پالودند و این راه را از آن ساختند؛ در این راه جز با جانسپاری هیچ گامی اجازه ندارد.
هوش مصنوعی: خوشا روزی که قفس تن بشکند و مرغ گرفتار جان را باز خوانند، آیین خاکیان از راه مقربان برداشته شود، شیطانِ پنهان در صورت آدمی بیرون رود، گوهر فرشتهخوی چهره نشان دهد و دشمن از دوست جدا شود. ای عزیز، گمان مکن عزرائیل را میفرستند تا تو را از حالت دگرگون کند؛ او پردهٔ انسانیت را از دل کنار میزند و به داغ بندگی مینگرد، و اگر نشان معرفت ببیند با احترام بازمیگردد و میگوید در این گنج مرا دخالتی نیست، این سرمایهٔ حق است. چنین کسی از آنهاست که خدا خود جانشان را میگیرد؛ پس بکوش از کسانی نباشی که عزرائیل از گرفتن جانشان ننگ دارد، بلکه از کسانی باشی که عزرائیل یارای ورود به حضرت جانشان را ندارد.
هوش مصنوعی: از بزرگی پرسیدند حال جانهای رهروان حق هنگام جان دادن چگونه است؟ گفت مانند صیدی در دام که صیاد با کارد کشیده بر سرش رسیده است. پرسیدند چون به حق برسد چگونه است؟ گفت مانند صیدی که از فتراک زین آویخته باشد. ای درویش، اگر روزی صید دام او و کشتهٔ راه او شوی، به عزت خدا سوگند که تو را جز بر کنگرهٔ عرش نمیبندد؛ چنان که فرموده: هر که مرا دوست بدارد او را میکشم و هر که را بکشم خونبهای او خود منم.
هوش مصنوعی: آیا پادشاهی را دیدهای که دست درویشی را بگیرد، سپس او را بنوازد و در آغوش خود بگیرد؟
هوش مصنوعی: سپس او را فرمانروا و سپهسالار کند، و آنگاه او را بکشد و کشتهاش را نزد خود گرامی بدارد؟ اشاره به این است که کشته شدن عاشق به دست معشوق الهی اوج نواخت و قرب اوست.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.