قوله: «یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ» قرأ بو عمرو ینفخ بالنون و فتحها و ضمّ الفاء کقوله، و نحشر، و قرأ الآخرون ینفخ بالیاء و ضمها و فتح الفاء علی غیر تسمیة الفاعل. خلافست میان علماء تفسیر که صور چیست؟ قول حسن با جماعتی آنست که صور جمع صورتست و معنی نفخ صور آنست که فردا در قیامت ربّ العزّة صورتهای خلق باز آفریند چنان که در دنیا بود، آن گه روحها در وی دمند چنان که در دنیا در رحم مادر صورت بیافرید و روح در وی دمیدند. باز جمهور مفسران میگویند که صور شبیه قرنی است و اسرافیل در دهن گرفته و گوش بر فرمان حق نهاده تا کی فرماید او را که در آن دمد: اوّل نفخه فزع چنان که ربّ العزّة گفت: «وَ یَوْمَ یُنْفَخُ فِی الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ». پس نفخه صعق چنان که گفت: «فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ». سوم نفخه بعث چنان که گفت: «ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْری فَإِذا هُمْ قِیامٌ یَنْظُرُونَ».
قومی گفتند اسرافیل صاحب صور نیست فریشتهای دیگر صاحب صور است که عائشة روایت میکند از مصطفی (ص) که گفت: انّ اسرافیل له جناح بالمشرق، و جناح بالمغرب، و جناح متسرول به، و القلم علی اذنه فاذا نزل الوحی جری القلم، و صاحب الصّور اسفل منه قد حنا ظهره و الصّور علی فمه و ینظر الی اسرافیل و قد امر صاحب الصّور اذا رأیت اسرافیل ضم جناحه فانفخ.» قالت عائشة: هکذا سمعت رسول اللَّه یقول
و عن ابی سعید قال: ذکر النّبی، صاحب الصور فقال عن یمینه جبرئیل و عن یساره میکائیل.
و عن ابن مسعود قال یقوم ملک بین السّماء و الارض فینفخ فیه.
«وَ نَحْشُرُ الْمُجْرِمِینَ» ای المشرکین. «یَوْمَئِذٍ زُرْقاً» الزرقة هی الخضرة فی سواد العین و هی اقبح نعوت العین و العرب یتشأم بها، و من علامة اهل النّار زرقة العیون و سواد الوجوه و قیل تصیر أعینهم من العطش زرقا، و کذلک تصیر العین فی شدة العطش.
و قیل زرقا ای عمیا یخرجون من قبورهم بصراء کما خلقوا اوّل مرة و یعمون فی المحشر. و انّما قال «زُرْقاً» لانّ السواد یزرق اذا ذهبت نواظرهم.
و عن ابن عمر قال: قال رسول اللَّه: «ما من غادر الّا له لواء یوم القیمة یعرف به وصائح یصیح معه هذا لواء غادر بنی فلان مسود وجهه و زرقة عیناه، مصفودة یداه، معقولة رجلاه علی رقبته مثل الطود العظم من ذنوبه».
قوله: «یَتَخافَتُونَ بَیْنَهُمْ» ای یتناجون و یتکلمون خفیة «إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً» ای ما مکثتم فی الدّنیا الّا عشر لیال. «و قیل فی القبور، و قیل ما بین النفختین و هو اربعون سنة، لانّ العذاب یرفع عنهم بین النفختین، استقصروا مدّة لبثهم لهول ما عاینوا. معنی آنست که مجرمان در قیامت از هول رستاخیز و صعوبت عذاب مدّت درنگ خویش در دنیا اندک شمرند و نعیم دنیا در جنب آن عذاب ناچیز دانند و فراموش کنند، با یکدیگر بآوازی نرم در خفیه مذاکره همی کنند: قومی گویند در دنیا چند بودید دیگران جواب دهند که ده روز، جایی دیگر گفت: «لَبِثْنا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ» روزی یا پارهای از روزی.
ربّ العزة گفت: «نَحْنُ أَعْلَمُ بِما یَقُولُونَ» ما دانیم آنچه میگویند: «إِذْ یَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِیقَةً» ای اصوبهم جوابا و اعدلهم قولا. «إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا یَوْماً» و انّما قال ذلک لانّ الیوم الواحد اقرب الی الصّدق من العشرة، لان العشرة و الیوم الواحد اذا قوبلا بمدة القیامة و بایامهم کان الیوم الواحد اقرب الی الصّدق من العشرة. و روا باشد که این مدت اندک بین النفختین خواهد که عذاب گور از ایشان بردارند، و این آنست که کافران و بیگانگان را روزگاری در گور عذاب کنند پس ایشان را بین النفختین از عذاب فرو گذارند و بخسبند. باز بنفخه بعث ایشان را بر انگیزانند و گویند: «یا وَیْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا». پس از هول و صعوبت رستاخیز، آن مدت که عذاب گور از ایشان برداشتهاند بدانش ایشان یک روز نماید گویند: «إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا یَوْماً».
قوله: «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ یَنْسِفُها» ان قیل ما العلّة للفاء التی فی قوله: «فَقُلْ» خلافا لاخواتها فی القرآن؟ فالجواب انّ تلک اسؤلة تقدمت سألوا عنها رسول اللَّه (ص)، فجاء الجواب عقیب السّؤال، و هذا سؤال لم یسألوه بعد و قد علم اللَّه سبحانه انّهم سائلوه عنه فاجاب قبل السّؤال، و مجازه و ان سألوک عن الجبال، فقل ینسفها.
ابن عباس گفت: قومی بودند از قبیله ثقیف منکران بعث، تعجب همی کردند که حدیث فنادینا همی شنیدند، گفتند کیف تکون هذه الجبال الرّاسیات یومئذ؟ در آن روز رستاخیز که تو میگویی این کوهها بدین عظیمی و بزرگی چون شود و حاصل آن بچه باز آید؟ ربّ العالمین گفت: «فَقُلْ یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفاً». جایی دیگر گفت: «تَسِیرُ الْجِبالُ سَیْراً» جایی دیگر گفت: «وَ کانَتِ الْجِبالُ کَثِیباً مَهِیلًا» جایی دیگر گفت: «وَ تَکُونُ الْجِبالُ کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ». جایی دیگر گفت: «وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَکانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا». اول گفت: «یَنْسِفُها رَبِّی نَسْفاً» ای یقلعها عن اماکنها قلعا و یسیرها خداوند آن را از بیخ بر کند و روان گرداند چنان که گفت: «وَ یَوْمَ نُسَیِّرُ الْجِبالَ»، پس آن را ریگ گرداند، چنان که گفت: «کَثِیباً مَهِیلًا». پس باد را فرماید تا آن را در هوا پراکنده کند همچون پشم زده، چنان که گفت: «کَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ»، پس آن را در هوا هبا گرداند همچون آثار آفتاب در روزن، چنان که گفت: «وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا فَکانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا».
«فَیَذَرُها» ای یدع مکان الجبال من الارض، «قاعاً صَفْصَفاً» ارضا ملساء مستویة لانبات فیها، و القاع ما انبسط من الارض، و الصّفصف الا ملس. «لا تَری فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً» ای انخفاضا و ارتفاعا. قال الحسن: العوج ما انخفض من الارض، و الامت ما نشز من الرّوابی، ای لا تری فیها وادیا و لا رابیة.
«یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدَّاعِیَ» ای داعی اللَّه الّذی یدعوهم الی الموقف و هو اسرافیل فیسرع المؤمنون و یتثافل المجرمون. فیرسل اللَّه نارا او دخانا علیهم فیسوقهم الی ارض المحشر.
روی حذیفة بن اسید الغفاری قال: اطّلع النبی (ص) علینا و نحن نتذاکر، فقال ما تذکرون؟ قلنا نذکر السّاعة، قال انّها لن تقوم حتی تروا قبلها عشر آیات: فذکر، الدّخان، و الدجال، و الدابة، و طلوع الشمس من مغربها، و نزول عیسی بن مریم، و یأجوج و مأجوج، و ثلاثة خسوف: خسف بالمشرق، و خسف بالمغرب، و خسف بجزیرة العرب، و آخر ذلک نار تخرج من الیمن، تطرد النّاس الی محشرهم، و یروی نار تخرج من قعر عدن، تسوق الناس الی المحشر، و قیل یدعوهم اسرافیل من صخرة بیت المقدس، و هو قوله: «وَ اسْتَمِعْ یَوْمَ یُنادِ الْمُنادِ» یقول: ایتها العظام النخرة و الاوصال المتفرقة، و اللحوم المتمزقة، و الشعور السّاقطة.
قومی الی ربّک لیجزیک باعمالک. قوله: «لا عِوَجَ لَهُ» ای لا غلط فیه. میگوید آن نه آوازی است که کسی گوید که ازین سو می آید و کسی گوید از آن سو میآید، و قیل «لا عِوَجَ لَهُ» ای لا معدل عنه لا یقدر احد ان یعدل عنه. قوله: «وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ» ای سکنت اصوات الخلائق لمهابة اللَّه. «فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً» یعنی صوت وطئی الاقدام الی المحشر. قال ابن عباس: الهمس تحریک الشّفاه من غیر منطق.
«یَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ» احدا «إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ» فی آن یشفع له، و هم المسلمون الّذین رضی اللَّه سبحانه قولهم، لانّهم قالوا لا اله الّا اللَّه و هو معنی قوله: «وَ رَضِیَ لَهُ قَوْلًا» و هذا یدلّ علی انّه لا یشفع لغیر المؤمنین.
«یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدِیهِمْ» ای ما بین ایدی الخلق من امر الآخرة. «وَ ما خَلْفَهُمْ» من امر الدّنیا، و قیل ما قدّموا و ما خلّفوا من خیر و شرّ. «وَ لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً» فیه قولان: احدهما انّ الکنایة راجعة الی ما، ای هو یعلم ما بین ایدیهم و ما خلفهم و هم لا یعلمونه.
و الثّانی انّها راجعة الی اللَّه تعالی لانّ عباده «لا یُحِیطُونَ بِهِ عِلْماً» ای لا یحیط علمهم باللّه عزّ و جل. قوله: «وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ» ای ذلت و خضعت و استأسرت.
و منه قیل للاسیر عان، و فی الحدیث: «انّما النساء عندکم عوان».
ملیک علی عرش السّماء مهیمن
و قال امیة بن ابی الصلت:
لعزّته تعنو الوجوه و تسجد.
المراد بالوجوه، الانفس کقوله عز و جل: «وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ زَکاةٍ تُرِیدُونَ وَجْهَ اللَّهِ» ای تریدون اللَّه و قال: «کُلُّ شَیْءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ» ای الّا هو. و قال: «وَ یَبْقی وَجْهُ رَبِّکَ» ای و یبقی ربّک و انت تقسم و تقول بوجه اللَّه ترید باللّه، و من هذا الباب
قول رسول اللَّه لقتلة کعب بن الاشرف: «افلحت الوجوه». و قوله للکفّار یوم بدر: «شاهت الوجوه»
و عن طلق بن حبیب فی قوله: «وَ عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَیِّ الْقَیُّومِ» قال: هو وضعک جبهتک و کفیک و رکبتیک و اطراف قدمیک فی السّجود. «وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً» ای خسر من اشرک باللّه، و الظّلم الشّرک، و منه قول الشاعر.
الحمد للَّه لا شریک له
من اباها فنفسه ظلما.
«وَ مَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا یَخافُ ظُلْماً»، قرأ ابن کثیر وحده «فلا یخف» مجزوما علی النهی جوابا للشرط: و هو قوله: «وَ مَنْ یَعْمَلْ» و المراد به الخبر کانه قال: «و من یعمل من الصالحات و هو مؤمن فلا خوف علیه» و قرأ الآخرون فلا یخاف بالالف و رفع الفاء علی تقدیر مبتداء محذوف یراد بعد الفاء، کانه قال فهو لا یخاف ظلما.
قال ابن عباس: «فَلا یَخافُ» ان یزاد علی سیآته و لا ان ینقص من حسناته. و اصل الهضم الکسر، و المعنی لا یظلم بحرمان الثواب و لا یهضم بنقصان الجزاء.
«وَ کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ» ای کما انزلنا التّوراة علی موسی بلغة قومه، انزلنا علیک هذا القران بلغة قومک لیفهموه، و قال النبی (ص): «احبّوا العرب لثلاث: لانّی عربیّ، و القرآن عربیّ، و کلام اهل الجنّة عربیّ».
«صَرَّفْنا فِیهِ مِنَ الْوَعِیدِ» ای کررنا القول فیه من الوعید، و هو ذکر الطوفان و الصیحة و الرّجفة و المسخ. «لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ» ان ینزل بهم مثل ما نزّل بمن تقدّمهم، «أَوْ یُحْدِثُ لَهُمْ ذِکْراً» ای یحدث لهم القرآن عبرة وعظة، فیعتبروا و یتعظوا بذکر عقاب اللَّه الامم.
قوله: «فَتَعالَی اللَّهُ الْمَلِکُ الْحَقُّ» جل اللَّه عن الحاد الملحدین، و عمّا یقوله المشرکون، و تعالی فوق کلّ شیء و هو الملک حقّا، لا یزول ملکه و هو المالک للاشیاء علی الحقیقة.
«وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ» قال الشّافعی: هو القرآن بغیر همز و هو اسم لکتابنا کالتّوریة و الانجیل و الزّبور، لکتب بنی اسرائیل، و لو کان من القراءة لکان یسمّی کلّ مقروء قرآنا و لا یسمّی باسم کتاب اللَّه شیء غیره. «مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ» کان رسول اللَّه یتعجّل بقراءة القرآن ساعة الوحی قبل ان یفرغ جبرئیل من إلقاء الوحی خشیة النّسیان، فامر بالانصات و حسن الاستماع الی ان یفرغ جبرئیل من البلاغ هر بار که جبرئیل آمدی و وحی گزاردی مصطفی بشتاب خواندن گرفتی با جبرئیل و صبر نکردید تا جبرئیل از تلاوت و ابلاغ آن فارغ شدی از بیم آنکه بر وی فراموش شود، ربّ العزّة او را از آن نهی کرد و فرمود که تا آن ساعت که جبرئیل وحی پاک همی گزارد و قرآن همی خواند وی خاموش میباشد و میشنود. همانست که جایی دیگر گفت: «لا تُحَرِّکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ». قوله: «مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ» یعنی من قبل ان یفرغ جبرئیل من تلاوته علیک. قرأ یعقوب نقضی، بالنون و فتحها و کسر الضّاد و نصب الیاء وحیه منصوبا، و الوجه انّ الفعل للَّه تعالی ذکره بلفظ التعظیم و هذا موافق لما قبله الّذی جاء بلفظ التعظیم و هو قوله: «أَنْزَلْناهُ... وَ صَرَّفْنا»، و لما بعده و هو قوله: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا» فی انّ کلیهما علی لفظ التعظیم. و قرأ الباقون یقضی بضم الیاء و فتح الضّاد، وحیه بالرّفع، و الوجه انّه علی اسناد الفعل الی المفعول به و هو الوحی و معلوم انّ اللَّه تعالی هو الموحی فلذلک وقع الاستغناء عن ذکر الفاعل. و قال مجاهد و قتادة لا تقرءه اصحابک و لا تمله علیهم حتّی تبین لک معانیه و قال السدّی لا تسأل انزاله قبل ان یأتیک و قیل معناه لا تلتمس انزال القران جملة فانّا ننزل علیک لوقت الحاجة.
«وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً» ای زدنی حفظا حتی لا انسی ما اوحی الیّ. و قیل معناه ربّ زدنی علما، بالقران و معانیه، قیل علما الی ما علمت. و کان ابن مسعود اذا قرأ هذه الایة قال: اللّهم زدنی ایمانا و یقینا.
قوله: «وَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلی آدَمَ» ای امرناه و اوصینا الیه، «مِنْ قَبْلُ» ای من قبل هؤلاء الّذین ترکوا امری و نقضوا عهدی فی تکذیبک. «فَنَسِیَ» ای ترک ما امر به، معنی آنست که اگر کفره قریش نقض عهد کردند و فرمان ما بگذاشتند، بس عجب نیست که پدر ایشان آدم ازین پیش همین کرد، با وی عهد بستیم و او را فرمودیم که هر چه در بهشت ترا مباحست مگر درخت گندم، و گرد آن مگرد و از آن مخور، آن عهد و آن فرمان بگذاشت و از آن بخورد، «فَنَسِیَ» ای ترک امر ربّه کقوله: «نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ» ای ترکوا امر اللَّه فترکهم فی النّار. گفتهاند نهی بر دو وجه است نهی تنزیه، و نهی تحریم، و فرق میان تحریم و تنزیه آنست که با تحریم وعید باشد، و با تنزیه نه، و نهی آدم از خوردن آن درخت نهی تحریم بود که وعید قرینه آن بود، آدم وعید بگذاشت و نهی تنزیه پنداشت ربّ العزة گفت: «فَنَسِیَ» ای نسی الوعید المقرون بالنهی لا العهد، فحمله علی التنزیه لا علی التحریم، و قیل نسی العهد و سهی و لم یکن النسیان فی ذلک الوقت مرفوعا عن الانسان، بل کان مؤاخذا به و انّما رفع عنا. «وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً» قیل لم نجد له عزما علی الذّنب لانّه اخطأ و لم یتعمّد العصیان، انّما استزله الشّیطان. و قیل لم نجد له قوة استقامة علی العهد. قال الحسن: لم نجد له صبرا عمّا نهی عنه. و قال عطیة العوفی. لم نجد له حفظا لما امر به.
قال ابن کیسان: لم نجد له اصرارا علی العود الی الذّنب ثانیا. و اصل العزم فی اللّغة توطین النّفس علی الفعل و اعتقاد القلب الشیء، و قیل محافظة علی امر اللَّه. و روی عن ابی امامة قال لو وزنت احلام بنی آدم بحلم آدم لرجح حلمه. و قد قال اللَّه عزّ و جل: «وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً» قوله: «وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ»، سبق شرحه. «أَبی» ان یسجد، «فَقُلْنا یا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَکَ وَ لِزَوْجِکَ فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی» ای تتعب و تنصب و یکون عیشک من کدّ یمینک بعرق جبینک. قال السدی یعنی الحرث و الزرع و الحصد و الطحن. و عن سعید بن جبیر قال: اهبط الی آدم ثورا احمر فکان یحرث علیه و یمسح العرق عن جبینه، فذلک شقاؤه. و عن الحسن قال: عنی به شقاء الدّنیا فلا تلقی ابن آدم الا شقیّا ناصبا. و قیل لما اخرج اللَّه آدم من الجنة اوحی الیه یا آدم اعمل و ازرع و کل من عمل یدیک فعمل، فلما اکل الخبز احتاج الی قضاء الحاجة، فلمّا خرج منه الطعام و شم منه رائحة، حزن حزنا کان اشدّ من حزنه حین اخرج من الجنّة، و کان فی الجنة لا یعرف هذا و ذلک قوله: «فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی» و لم یقل فتشقیا رجوعا به الی آدم لان تعبه اکثر، فانّ الرّجل هو السّاعی علی زوجته و علیه نفقتها، فهو یحتاج الی الاکتساب دونها. و قیل اراد فتشقیا لکنه و حدّ لمشاکلة رؤس الای.
در قصص آوردهاند که آدم (ع) چون از آسمان بزمین آمد برهنه آمد سرما و گرما در وی اثر کرد، بنالید تا ربّ العزة جبرئیل را بفرستاد و او را فرمود تا نر میشی را قربان کند. آدم نر میشی را قربان کرد و پشم آن بحوا داد تا برشت، و آدم پشمینهای از آن ببافت، و آدم و حوا هر دو خویشتن را بآن پشمینه بپوشانیدند.
جابر بن عبد اللَّه روایت کرد که مردی آمد بمصطفی (ص) و گفت: یا رسول اللَّه چگویی در حرفت من یعنی جامه بافتن؟ رسول خدا گفت: «حرفتک حرفة ابینا آدم و کان اول من نسج آدم، و کان جبرئیل معلمه و آدم تلمیذه ثلاثة ایّام و انّ اللَّه عز و جل یحب حرفتک و انّ حرفتک یحتاج الیها الاحیاء و الاموات، فمن انف منکم فقد انف من آدم و من لعنکم فقد لعن آدم، و من آذاکم فقد اذی آدم، فانّ آدم خصمه یوم القیامة فلا تخافوا و ابشروا فانّ حرفتکم حرفة مبارکة و یکون آدم قائدکم الی الجنة».
آدم پس از آن که عورت پوشیده بود در باطن خویش اضطرابی و آشفتگی میدید که عبارت وی بوصف آن راه نمیبرد، که هرگز مثل آن اضطراب در خود ندیده بود، تا جبرئیل بجای آورد گفت: ای آدم آن رنج گرسنگی است که ترا مضطرب میدارد، آدم گفت اکنون تدبیر چیست؟ جبرئیل گفت آری من کار تو را بسازم، رفت و بفرمان حق دو گاو سرخ آورد و آلات حراثت و زراعت و دانههای گندم، و ارشاد کرد او را بتخم کشتن، گفت با آدم خذ فانّها سبب سدّ جوعک و بها تحیی فی الدّنیا و بها تلقی الفتنة انت و اولادک الی قیام الساعة. چون آدم تخم در زمین افکند همان ساعت برست و خوشه بیاورد. گفت ای جبرئیل بخورم؟ گفت نه صبر کن تا بدروی و پاک کنی؟ چون بدرود و پاک کرد، گفت اکنون خورم؟ گفت نه، تا آرد کنی، جبرئیل او را فرمود تا دو سنگ آورد و آن دانها همه آرد کرد، آدم گفت اکنون خورم؟ گفت نه تا خمیر کنی و بآتش او را پخته گردانی، گفتهاند آدم آن را بیخت و نخاله آن باز بر آن زمین افکند که گندم از آن دروده بود، جو بررست. پس چون آدم آن را بپخت بگریست گفت یا جبرئیل ما هذا التعب و النصب؟ فقال جبرئیل هذا وعد اللَّه الّذی وعدک و ذلک فی قوله: «فَلا یُخْرِجَنَّکُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقی».
«إِنَّ لَکَ أَلَّا تَجُوعَ فِیها وَ لا تَعْری» ای لا یلحقک فی الجنّة جوع و لا عری.
«وَ أَنَّکَ لا تَظْمَؤُا فِیها وَ لا تَضْحی» ای لا یلحقک فیها عطش و لا حرّ. و قیل لا یلحقک اذی الشمس اذ لیس فی الجنّة شمس کما اخبر اللَّه به فی قوله: «لا یَرَوْنَ فِیها شَمْساً وَ لا زَمْهَرِیراً» بل اهلها فی ظلّ ممدود و ماء مسکوب. قرأ نافع و ابو بکر و انّک بکسر الالف علی الاستیناف، و قرأ الآخرون بالفتح نسقا علی قوله: «أَلَّا تَجُوعَ» یقال ظمئ یظمأ ظمأ فهو ظمآن ای عطشان. و ضحی الرجل یضحی ضحی، و ضحا یضحو ضحوا و ضحوا و ضحی یضحی و ضحاء و ضحیا، اذا برز للشّمس فاصابه حرّها.
قوله: «فَوَسْوَسَ إِلَیْهِ الشَّیْطانُ قالَ یا آدَمُ هَلْ أَدُلُّکَ عَلی شَجَرَةِ الْخُلْدِ» یعنی علی شجرة ان اکلت منها بقیت مخلّدا. «وَ مُلْکٍ لا یَبْلی» لا یبید و لا یفنی. «فَأَکَلا مِنْها» ای من الشجرة. «فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما» انکشفت لهما عوراتهما، و کانت مستورة عن اعینهما. و قیل عوقبا بازالة السّتر عنهما و کشف ما کانا یستران به من اللباس فی الجنّة. «وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما» ای اقبلا و جعلا یلصقان علیهما من ورقة تین الجنة یستران به عوراتهما. «و عصی آدم ربه باکل الشجرة فغوی» ای فعل ما لم یکن فعله، و قیل اخطأ طریق الحق و ضلّ حیث طلب الخلد باکل ما نهی عن اکله، فخاب و لم ینل مراده، و قال ابن الاعرابی: فسدّ علیه عیشه و صار من العزّ إلی الذلّ، و من الرّاحة الی التعب. قال ابن قتیبة: لم یکن ذنب آدم من اعتقاد متقدّم و نیة صحیحة فنحن نقول و عصی و غوی، کما قال اللَّه، و لا نقول آدم عاص و غاو کما تقول لرجل قطع ثوبه و خاطه قد قطعه و خاطه، و لا تقول هو خیّاط حتی یکون معاودا لذلک الفعل معروفا به. و فی الخبر الصحیح عن ابی هریره قال: قال رسول اللَّه (ص): «احتج آدم و موسی، فقال موسی یا آدم انت ابونا خیبتنا و اخرجتنا من الجنّة فقال آدم انت موسی اصطفاک اللَّه بکلامه و خط لک التّوراة بیده أ تلومنی علی امر قدّره اللَّه علی قبل ان خلقنی باربعین سنة؟ فحجج آدم موسی، و فی روایة اخری قال آدم بکم وجدت اللَّه کتب التوریة قبل ان اخلق؟ قال موسی باربعین سنة. قال آدم، فهل وجدت فیها، فعصی آدم ربّه فغوی؟ قال نعم، قال ا فتلومنی علی ان عملت عملا کتبه اللَّه علیّ ان اعمله قبل ان یخلقنی باربعین سنة؟ قال: رسول اللَّه (ص) «فحجج آدم موسی».
قوله: «ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ» ای اختاره و اصطفاه، «فَتابَ عَلَیْهِ» بالعفو «وَ هَدی» ای یهدیه الی التوبة حتّی قال رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا.
«قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِیعاً بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ» انتما عدوّ ابلیس و هو عدو کما و عدو ذریتکما. «فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ» یعنی: یأتکم، «مِنِّی هُدیً» ای کتاب و رسول.
«فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ» کتابی و رسولی، «فَلا یَضِلُّ» لا یزول عن الحق، «وَ لا یَشْقی» فی الآخرة بالعذاب. روی سعید بن جبیر عن ابن عباس قال: من قرأ القران و اتبع ما فیه، هداه اللَّه من الضّلالة و وقاه یوم القیامة سوء الحساب و ذلک بانّ اللَّه یقول: «فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلا یَضِلُّ وَ لا یَشْقی». و قال الشّعبی عن ابن عباس: اجار اللَّه تابع القرآن من ان یضلّ فی الدّنیا و یشقی فی الآخرة، و قرأ هذه الایة.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر در مورد روز قیامت و نشانههای آن است. در این روز، نفخه اول اسرافیل باعث میشود که تمام موجودات از خواب بیدار شوند و در هراس قیامت به پا خیزند. مجرمان از وضعیت خود میهراسند و به سپیدی و سیاهی چشمان خود اشاره میکنند. در روز محشر، نفخ دوم باعث بعث دیگر موجودات میشود و عذاب الهی بر کافران و مشرکان در پی خواهد بود. آنها از هول روز قیامت فراموش میکنند که در دنیا چه مدتی زندگی کردهاند و در نهایت، الهیات و قدرت پروردگار را میستایند. در این میان، الوهیت را از هرگونه انحراف و اختلاف پاک میدانند و به حقایق عمیق و عبرتآمیزی که از قرآن میآموزند اشاره میکنند.
هوش مصنوعی: دربارهٔ آیهٔ «روزی که در صور دمیده شود»: ابوعمرو «ننفخ» (ما میدمیم) خوانده و دیگران «یُنفَخ» به صورت مجهول. در معنای صور اختلاف است: حسن و گروهی گفتهاند صور جمع «صورت» است، یعنی خدا در قیامت پیکرهای مردم را مانند دنیا دوباره میسازد و روح در آنها میدمد، همانگونه که در رحم مادر چنین کرد. اما بیشتر مفسران گفتهاند صور چیزی مانند شاخ است که اسرافیل در دهان گرفته و منتظر فرمان خداست، و سه دمیدن دارد: دمیدن ترس، دمیدن بیهوشی و مرگ، و دمیدن برانگیختن.
هوش مصنوعی: گروهی گفتهاند صاحب صور اسرافیل نیست و فرشتهٔ دیگری است. به روایت عایشه از پیامبر، اسرافیل بالی در مشرق و بالی در مغرب دارد و با بالی خود را پوشانده و قلم بر گوش اوست و چون وحی فرود آید قلم روان میشود؛ و صاحب صور پایینتر از اوست، پشت خم کرده و صور بر دهان دارد و به اسرافیل مینگرد و فرمان دارد که هرگاه اسرافیل بالش را جمع کرد، در صور بدمد.
هوش مصنوعی: به روایت ابوسعید، پیامبر از صاحب صور یاد کرد و گفت جبرئیل در سمت راست او و میکائیل در سمت چپ اوست.
هوش مصنوعی: به روایت ابن مسعود، فرشتهای میان آسمان و زمین میایستد و در صور میدمد.
هوش مصنوعی: «و گناهکاران را محشور میکنیم» یعنی مشرکان را، «در آن روز کبودچشم». کبودی چشم زشتترین صفت چشم است و عرب آن را شوم میدانست؛ نشان دوزخیان چشم کبود و روی سیاه است. نیز گفتهاند چشمشان از تشنگی کبود میشود، چنانکه در تشنگی سخت چنین میشود.
هوش مصنوعی: نیز گفتهاند «زُرق» یعنی کور: بینا از گور بیرون میآیند و در محشر کور میشوند؛ و چون بینایی برود سیاهی چشم کبود مینماید.
هوش مصنوعی: به روایت ابن عمر، پیامبر فرمود هر پیمانشکنی در قیامت پرچمی دارد که با آن شناخته میشود و جارچیای همراه اوست که بانگ میزند این پرچم پیمانشکن فلان قبیله است؛ رویش سیاه، چشمانش کبود، دستانش بسته و پاهایش بر گردنش بسته، و گناهانش مانند کوهی بزرگ است.
هوش مصنوعی: «آهسته با هم سخن میگویند که جز ده روز درنگ نکردید»؛ یعنی در دنیا، یا در گور، یا میان دو دمیدن که چهل سال است و عذاب در آن از ایشان برداشته میشود. گناهکاران از هول قیامت مدت ماندن در دنیا را اندک میشمارند و نعمت دنیا را در برابر عذاب ناچیز و فراموششده مییابند؛ گروهی میپرسند چند ماندید و دیگران میگویند ده روز، و در جای دیگر گفتهاند یک روز یا بخشی از روز.
هوش مصنوعی: خدا میگوید ما بهتر میدانیم چه میگویند، آنگاه که درستگوترینشان میگوید جز یک روز نماندید؛ زیرا در برابر درازی قیامت، یک روز به راستی نزدیکتر از ده روز است. همچنین ممکن است مراد مدت میان دو دمیدن باشد که عذاب گور از کافران برداشته میشود و میخوابند، سپس با دمیدن برانگیختن میگویند «وای بر ما، چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت» و از هول قیامت آن مدت را یک روز میپندارند.
هوش مصنوعی: در آیهٔ «از تو دربارهٔ کوهها میپرسند، پس بگو...» علت آمدن «فاء» برخلاف آیههای مشابه این است که آن پرسشها پیشتر پرسیده شده بود و پاسخ پس از پرسش آمد، اما این پرسش هنوز پرسیده نشده بود و خدا میدانست خواهند پرسید، پس پیش از پرسش پاسخ داد؛ یعنی اگر از تو پرسیدند، بگو.
هوش مصنوعی: ابن عباس گفت گروهی از قبیلهٔ ثقیف که منکر رستاخیز بودند در شگفت شدند و پرسیدند این کوههای استوار در آن روز چه میشوند. خدا فرمود پروردگارم آنها را از بیخ برمیکند. آیههای دیگر مراحل را نشان میدهند: نخست کنده و روان میشوند، سپس تودهٔ ریگ روان میگردند، سپس باد آنها را مانند پشم زده پراکنده میکند، و سرانجام غباری پراکنده مانند ذرههای نور آفتاب در روزن میشوند.
هوش مصنوعی: «پس آن را رها میکند» یعنی جای کوهها را زمینی صاف و هموار و بیگیاه میگذارد؛ «قاع» زمین گسترده و «صفصف» زمین صاف است. در آن هیچ پستی و بلندی نمیبینی؛ به گفتهٔ حسن نه درهای و نه تپهای.
هوش مصنوعی: «در آن روز از دعوتکننده پیروی میکنند» یعنی از اسرافیل که مردم را به جایگاه حساب میخواند؛ مؤمنان شتاب میکنند و گناهکاران کندی میکنند، پس خدا آتش یا دودی بر آنان میفرستد که ایشان را به سرزمین محشر میراند.
هوش مصنوعی: حذیفة بن اسید غفاری روایت میکند که پیامبر فرمود قیامت برپا نمیشود تا ده نشانه ببینید: دود، دجال، دابه، برآمدن خورشید از مغرب، فرود آمدن عیسی، یأجوج و مأجوج، سه فرورفتگی زمین در مشرق و مغرب و جزیرةالعرب، و آخرینش آتشی که از یمن یا از ته عدن برمیخیزد و مردم را به محشر میراند. نیز گفتهاند اسرافیل از صخرهٔ بیتالمقدس ندا میدهد که ای استخوانهای پوسیده و بندهای پراکنده و گوشتهای پارهپاره و موهای ریخته (برخیزید).
هوش مصنوعی: منادی میگوید: برخیزید به سوی پروردگارتان تا شما را به کردارتان جزا دهد. «لا عوج له» یعنی در آن بانگ خطایی نیست؛ چنان نیست که کسی بگوید از این سو میآید و دیگری بگوید از آن سو. نیز گفتهاند یعنی کسی نمیتواند از آن روی بگرداند. «خشعت الاصوات» یعنی صداهای مردم از هیبت خدا خاموش میشود و جز «همس» شنیده نمیشود، یعنی صدای گامها به سوی محشر، یا به گفتهٔ ابن عباس جنبیدن لبها بیسخن.
هوش مصنوعی: در آن روز شفاعت برای هیچکس سودی ندارد مگر کسی که خدای رحمان اجازهٔ شفاعت برای او بدهد؛ و آنان مسلمانانیاند که خدا گفتارشان را پسندیده، چون «لا اله الا الله» گفتهاند. این نشان میدهد که برای غیر مؤمنان شفاعتی نیست.
هوش مصنوعی: خدا میداند آنچه پیش روی مردم است، یعنی کار آخرت، و آنچه پشت سرشان است، یعنی کار دنیا؛ یا نیک و بدی که پیش فرستادهاند و بر جای گذاشتهاند. در «و لا یحیطون به علما» دو قول است؛ نخست آنکه ضمیر به همان «ما» برمیگردد: خدا آن را میداند و ایشان نمیدانند.
هوش مصنوعی: قول دوم آنکه ضمیر به خدا برمیگردد، یعنی دانش بندگان بر خدا احاطه نمییابد. «و عنت الوجوه للحی القیوم» یعنی چهرهها در برابر خدای زندهٔ پاینده خوار و فروتن و اسیرگونه شوند.
هوش مصنوعی: از همین ریشه است که به اسیر «عانی» میگویند، و در حدیث آمده که زنان نزد شما همچون اسیرانند. سپس شاهدی شعری آغاز میشود: پادشاهی است بر عرش آسمان، چیره و نگهبان.
هوش مصنوعی: امیة بن ابی الصلت گفته است، در تکملهٔ آن بیت: در برابر عزت او چهرهها فروتن میشوند و سجده میکنند.
هوش مصنوعی: مراد از «وجوه» خود انسانها و جانهاست، چنانکه «تریدون وجه الله» یعنی خدا را میخواهید، و «کل شیء هالک الا وجهه» یعنی جز خود او، و «یبقی وجه ربک» یعنی پروردگارت باقی میماند. سوگند «به وجه خدا» نیز یعنی به خدا.
هوش مصنوعی: از همین باب است سخن پیامبر به کشندگان کعب بن اشرف: «رستگار باد آن چهرهها»، و سخن او به کافران در روز بدر: «زشت باد آن چهرهها».
هوش مصنوعی: طلق بن حبیب گفته است فروتنی چهرهها یعنی نهادن پیشانی و دو کف و دو زانو و سر انگشتان پا در سجده. «و قد خاب من حمل ظلما» یعنی هر که به خدا شرک ورزید زیان کرد، و ظلم در اینجا به معنای شرک است؛ و شاعر نیز چنین گفته است.
هوش مصنوعی: سپاس خدای را که شریکی ندارد؛ هر که این را نپذیرد، بر خود ستم کرده است.
هوش مصنوعی: «و هر که کار نیک کند و مؤمن باشد از ستم نترسد». ابن کثیر به تنهایی «فلا یخف» را به صورت نهی و مجزوم، در جواب شرط، خوانده است، ولی مقصود خبر است، یعنی بر او بیمی نیست. دیگران «فلا یخاف» با الف و رفع خواندهاند، به تقدیر «فهو لا یخاف».
هوش مصنوعی: ابن عباس گفت: نمیترسد که بر گناهانش افزوده یا از نیکیهایش کاسته شود. اصل «هضم» شکستن است؛ یعنی نه با محروم کردن از ثواب بر او ستم میشود و نه با کاستن از پاداش.
هوش مصنوعی: «و کذلک انزلناه» یعنی همانگونه که تورات را به زبان قوم موسی فرستادیم، این قرآن را به زبان قوم تو فرستادیم تا بفهمند. پیامبر فرمود: عرب را به سه سبب دوست بدارید: چون من عربم، قرآن عربی است و زبان بهشتیان عربی است.
هوش مصنوعی: «صرفنا فیه من الوعید» یعنی سخن بیمدادن را در آن تکرار کردیم، مانند یاد طوفان و بانگ آسمانی و زلزله و مسخ، تا شاید بپرهیزند از اینکه همان عذاب پیشینیان بر آنان فرود آید، یا قرآن برایشان عبرت و پندی پدید آورد و از یاد عقاب امتها پند گیرند.
هوش مصنوعی: «فتعالی الله الملک الحق» یعنی خدا برتر است از کجاندیشی ملحدان و گفتار مشرکان، و فراتر از همه چیز است؛ پادشاه بهحق است که پادشاهیاش زوال ندارد و مالک حقیقی همه چیز است.
هوش مصنوعی: شافعی گفته «قرآن» بیهمزه نام خاص کتاب ماست، مانند تورات و انجیل و زبور، و اگر از «قرائت» بود هر خواندنی را قرآن میگفتند. پیامبر هنگام وحی پیش از آنکه جبرئیل خواندن را تمام کند، از بیم فراموشی با شتاب همراه او میخواند؛ خدا او را نهی کرد و فرمود خاموش باشد و بشنود تا وحی تمام شود، چنانکه در «لا تحرک به لسانک» نیز آمده است. یعقوب «نقضی» خوانده با نسبت فعل به خدا به لفظ تعظیم، هماهنگ با «انزلناه و صرفنا» و «عهدنا»؛ دیگران «یقضی» به صیغهٔ مجهول خواندهاند چون پیداست وحیکننده خداست. مجاهد و قتاده گفتهاند یعنی آن را به یارانت مخوان و املا مکن تا معانیاش بر تو روشن شود؛ سدی گفته یعنی فرود آمدنش را پیش از موعد مخواه؛ و گفتهاند یعنی نزول یکبارهٔ قرآن را مخواه که ما آن را به هنگام نیاز میفرستیم.
هوش مصنوعی: «و بگو پروردگارا دانشم را بیفزا» یعنی حافظهام را بیفزا تا وحی را فراموش نکنم؛ یا دانشم را به قرآن و معانی آن، یا دانشی بر دانستههایم بیفزا. ابن مسعود چون این آیه را میخواند میگفت: خدایا ایمان و یقینم را بیفزا.
هوش مصنوعی: «ما پیشتر با آدم پیمان بستیم» یعنی به او فرمان و سفارش دادیم، پیش از این کسانی که با تکذیب تو پیمانم را شکستند؛ پس اگر کافران قریش پیمان شکستند شگفت نیست، که پدرشان آدم هم از خوردن درخت گندم نهی شد و خورد. «فنسی» یعنی فرمان را ترک کرد. نهی دو گونه است: تحریمی که با وعید همراه است و تنزیهی که وعید ندارد؛ نهی آدم تحریمی بود ولی او وعید را از یاد برد و آن را تنزیهی پنداشت. نیز گفتهاند پیمان را به راستی فراموش کرد و در آن زمان فراموشی بخشوده نبود و تنها از ما برداشته شده است. «و برای او عزمی نیافتیم» یعنی قصد گناه نداشت و شیطان او را لغزاند؛ یا پایداری بر پیمان، یا به گفتهٔ حسن صبر از منهی، یا به گفتهٔ عطیه نگاهداشت فرمان نداشت.
هوش مصنوعی: ابن کیسان گفته معنای «عزمی برای او نیافتیم» این است که آدم بر بازگشت به گناه پافشاری نداشت؛ عزم در لغت آماده کردن نفس برای کاری و باور قلبی است. ابوامامه گفته اگر خرد همهٔ فرزندان آدم را با خرد آدم بسنجند، خرد او سنگینتر است؛ با این همه خدا گفته «عزمی برای او نیافتیم». سپس آیهٔ سجدهٔ فرشتگان و سرپیچی ابلیس آمده و خدا به آدم هشدار داده که ابلیس دشمن تو و همسرت است، مبادا شما را از بهشت بیرون کند و به رنج بیفتی. این رنج همان کار و کشاورزی و نان درآوردن با عرق پیشانی است. «فتشقی» به صورت مفرد آمده چون رنج و نفقه بیشتر بر دوش مرد است، یا برای هماهنگی با پایان آیهها.
هوش مصنوعی: در داستانها آمده که آدم برهنه به زمین آمد و از سرما و گرما رنج برد و نالید. خدا جبرئیل را فرستاد و آدم قوچی قربانی کرد؛ حوا پشم آن را رشت و آدم از آن جامهٔ پشمینه بافت و هر دو خود را با آن پوشاندند.
هوش مصنوعی: جابر روایت کرده که مردی بافنده از پیامبر دربارهٔ پیشهاش پرسید. پیامبر فرمود پیشهٔ تو پیشهٔ پدرمان آدم است؛ او نخستین بافنده بود و جبرئیل سه روز آموزگارش بود. خدا این پیشه را دوست دارد و زندگان و مردگان به آن نیازمندند؛ هر که شما را خوار بشمارد یا آزار دهد، آدم را خوار شمرده و آزرده و آدم در قیامت دشمن او خواهد بود و شما را به بهشت رهبری خواهد کرد.
هوش مصنوعی: آدم پس از پوشاندن تن، در درون خود آشفتگی ناشناختهای حس کرد و جبرئیل گفت این گرسنگی است. جبرئیل دو گاو سرخ و ابزار کشاورزی و دانهٔ گندم آورد و کشت را به او آموخت. آدم در هر مرحله میپرسید آیا اکنون بخورم و جبرئیل میگفت صبر کن تا درو کنی، آرد کنی، خمیر کنی و بپزی؛ از سبوسی که بر زمین ریخت جو رویید. آدم پس از پختن گریست و از این رنج پرسید و جبرئیل گفت این همان وعدهٔ خداست که گفت: «مبادا از بهشت بیرونتان کند و به رنج افتی».
هوش مصنوعی: خدا به آدم گفت در بهشت نه گرسنه میشوی و نه برهنه میمانی.
هوش مصنوعی: و در بهشت نه تشنه میشوی و نه از گرمای آفتاب آزار میبینی، زیرا در بهشت خورشید و سرمای سختی نیست و اهل آن در سایهای گسترده و کنار آب رواناند. سپس دو قرائت «انّک» با کسره و فتحه و معنای لغوی «ظمأ» (تشنگی) و «ضحی» (در آفتاب ماندن و گرما خوردن) آمده است.
هوش مصنوعی: شیطان آدم را وسوسه کرد و گفت تو را به درخت جاودانگی و پادشاهی بیزوال راه نمایم؛ آن دو از آن خوردند و شرمگاهشان آشکار شد و با برگ انجیر بهشت خود را پوشاندند. آدم نافرمانی کرد و از راه حق به خطا رفت و زندگیاش از عزت به خواری و از آسایش به رنج افتاد. ابن قتیبه گفته گناه آدم از نیت پیشین نبود، پس میگوییم «نافرمانی کرد» ولی او را «نافرمان» نمینامیم. در حدیث، موسی آدم را برای بیرون کردن فرزندان از بهشت سرزنش کرد و آدم پاسخ داد این کار چهل سال پیش از آفرینش او در تورات نوشته شده بود، و پیامبر فرمود آدم در این گفتوگو بر موسی چیره شد.
هوش مصنوعی: سپس پروردگارش او را برگزید و با بخشش توبهاش را پذیرفت و او را به توبه راه نمود تا گفت: «پروردگارا، ما بر خود ستم کردیم».
هوش مصنوعی: خدا گفت هر دو از بهشت فرود آیید، در حالی که برخی دشمن برخی دیگرید؛ شما دشمن ابلیس و او دشمن شما و فرزندانتان است. هرگاه از سوی من هدایتی یعنی کتاب و پیامبری برایتان آمد...
هوش مصنوعی: هر که از هدایت من، یعنی کتاب و پیامبرم، پیروی کند، از حق دور نمیشود و در آخرت به عذاب گرفتار نمیگردد. ابن عباس گفته هر که قرآن بخواند و از آن پیروی کند، خدا او را از گمراهی در دنیا و بدی حساب و بدبختی در آخرت نگه میدارد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.