شمارهٔ ۷۶ - آغاز انشعاب عشقهٔ عشق خضر خان از شاخ سبز و تر دول رانی
همیشه دور چرخ لاجوردی
نداند پیشهای جز ره نوردی
ز دورش هر یکی گردش به کاریست
به ریز هر یکی دیگر شماریست
چونی امید پاینده است و نی بیم
خوش آنکس کاونهد گردن به تسلیم
چو نتوان رشتهٔ گردون گستن
بباید دل درو ناچار بستن
چه داند طوطی کافتاده در دام
که از شکر دهندش طعمه در کام
چه داند باز چون بندند پایش
که دست شاه خواهد بود جایش
دری کو خواست شد بر افسر خاص
رسد در گنج شاه از دست غواص
خدایا، هر که را نعمت دهی بیش
در آموزش، سپاس نعمت خویش!
چنین خواندم در آن دیباچهٔ راز
که هر حرفی ازو میکرد صد ناز
که چون شاهنشه جمشید مسند
علاء الدین والد نیا محمد
به ملک دهلی از عون الهی
برامد بر سریر پادشاهی
سری کز باد کین دیدش خطرناک
باب تیغ کردش طعمهٔ خاک
هم اندر هندرایان را رهی کرد
هم از تاتار غزنین را تهی کرد
الغخان معظم را بفرمود
که لشکر جانب دریا کشد زود
در آن حد «کرن رای» ای بود با نام
به قدرت کامکار اندر همه کام
ازو رایان ساحل در تف و تاب
روان در بحر و بر فرمانش چون آب
چو تیغ افشاند بر وی خان مغفور
ز میدان تیره دل چو سایه از نور
حرمهای مهین رای والا
سرا پا غرقه در لولوی لالا
به دست افتاد با پیل و خزانه
جهانی پر شد از رانی و رانه
بتانی ستاره بدیده نی ماه
نه چشم بد در ایشان یافته راه
سران جمله خوبان گل اندام
پری روئی که «کنولادی» بدش نام
چو دیده ز ارجمندی نازنین خوی
چو جان پوشیده از بینندگان روی
گرامی آفتابی سایه پرورد
ولی خورشیدش از هیبت شده زرد
امانت دار آن خان جهانگیر
که از عصمت بران آهو نزد تیر
به فیروزی چو باز آمد از آن فتح
به پیش تخت شه زد بوسه بر سطح
به عرض بارگاه آورد در پیش
متاع و پیل و اسپ و زر ز حد بیش
نهانی تحفهٔ کان پیشکش کرد
هم آن نازک تنان ما هوش کرد
سران جمله «کنولا دی را نی»
سزای خدمت تخت کیانی
چنان ماهی و آن انجم به دنبال
به فرمان در حرم رفتند در حال
چو آمد در شبستان شه آن شمع
پریشان خاطرش گشت اندکی جمع
چنان افشرد بهر بندگی پای
که کرد اندر دل شاه جهان جای
کسی کش بخت و دولت پای گیرد
به چشم بختیاران جای گیرد
غرض القصد «کنو لادی رانی»
دو دختر داشت گاه کامرانی
چو رانی، سوی حضرت شد سبک پای
بماند آن هر دو گوهر در کف «رای»
چنان افتاد حکم ایزد پاک
که شد در بزرگ اندر دل خاک
دویم را عمر شش مه بود رفته
که بودان شش مهمه ماه دو هفته
پری روی ز مردم حور زاده
سپهرش نام «دیولدی» نهاده
چو «کنولادی» در را صدف بود
به خدمت پیش شاه بحر کف بود
همی کرد آن چنان خدمت به درگاه
که حاصل میشدش خوشنودی شاه
شبی خوش دید دارای زمن را
به عرض آورد راز خویشتن را
که از شاخ جوانی بر درختم
دو غنچه ناشگفته داشت بختم
چو زینجا باد اقبال آن طرف تاخت
مرا زانجا ربود این جانب انداخت
شدم من خوش ز بخت روشن خویش
ولی ماند ان دو گل در گلشن خویش
یکی زان دو سپرد اندر جوانی
پرستاران شه را زندگانی
دوم مانده است و، چون پیوند خون است
دل من بهر آن خون، بیسکونست
دمی گر مهر شه بر بنده تابد
به گرمی خون به خون پیوند یابد
چو شه را در شد این دیباچه در گوش
نموداری دگر رو دادش از هوش
به دل میگشت جستن هر زمانش
پرستاری ز بهر خضر خانش
موافق باز خواندش در دل آن گفت
ستاره خواست تا مه را کند جفت
برای کار دان فرمان فرستاد
که ما را بخت آگاهی چنان داد
که داری در سرای دولت خویش
مبارک روی دختی دولت اندیش
چو بر طغرای فرمان دیده سائی
ز دو دیده فرست آن روشنائی
که گردد بیت این خورشید معمور
شود روشن شبستانش بدان نور
سریر آرای ملک هندوان «کرن»
که بد صاحبقران «رای» ای در آن قرن
ازین شادی که آمد ناگهانش
نگنجید اندرون پوست جانش
کجا در ذره گنجد این که خورشید
دهد نزد خودش پیوند جاوید
چو با چشمه کند بحر آشنائی
شود آن چشمه هم بحر از روانی
بران شد کان طرب را کار سازد
علم بر پشت پیلان بر فرازد
متاع قیمتی صد پیل بالا
ز دیبا و خز و لولوی لالا
دگر کالای گوناگون نه چندان
که گنجد در خیال هوشمندان
پس آن که با هزار امیدواری
نشاند نازنین را در عماری
فرستد سوی دولت خانهٔ تخت
که آن دولت رسد در خانهٔ بخت
درین اثنا چنان شد شاه را رای
که بستاند از آن رای «کرن» جای
بران سو نامزد گشتند در دم
الفغان معظم پنجمین هم
امیران دگر باجیش و انبوه
که از پامال اسپان سرمه شد کوه
چو در «گجرات» رفت آن لشکر سخت
بخاک افگند رای کاردان رخت
چو آنجا، نی صلاح جان و تن دید
هزیمت را سلاح خویشتن دید
نبرد از هم دمان و خون و پیوند
به جز خاص شبستان لعبتی چند
نهان از دیدهٔ مردم پری وار
بسوی «دیوگیر» افگند رهوار
رسید انجا و گشت ایمن ز خونریز
عنان را نرم کرد از جنبش تیز
چو «سنکهن دیو» پور رای رایان
بشد آگاه ز آگاهی سرایان
که «گرن» از «گوجرات» آمد برین سوی
ز تاب تیغ ترکان تافته روی
به پرده دختری دارد نهفته
گلی پوشیده روی ناشگفته
لطافت مایهای چون آب باران
سزای تخت گاه تاجداران
طمع در بست «سنگهن» تا به صد جهد
برد در برج خویش آن ماه را مهد
برادر را که «بهلیم» بود نامش
بخواند و گرد حمال پیامش
بران سو رفت «بهلیم دیو» چون باد
به مهمان راز مهمانی برون داد
چو «کرن» از ردهٔ بخت پریشان
حمایت جوی بود از سوی ایشان
نیارست اندران پیغام نه کرد
ضرورت باز حل پیوند مه کرد
فرستادند بر بومی همای
مه روشن به کام اژدهائی
چو یک فرسنگ ماند اندر تگاپوی
که اندر «دیو گیر» آرد پری روی
سپاه شه که بود اندر پی «کرن»
که کردی در زمانی کار یک قرن
چو باد تند زد ناگه بر ایشان
همه جمعیت خس شد پریشان
به کوه و دشت سر زد «کرن» سر کش
سپاهی در عقب چون کوه آتش
چنان بگرفت زاندیشه سر خویش
که چون اندیشه نا پیدا شد از پیش
در آن جنبش «دولرانی» که بختش
بری میخواست چیدن از درختش
دوان میشد به پشت باد پائی
چو گل کش باد بر گیرد ز جائی
به پیکان گوش او کز اوج و از پست
بسان تیر میشد شست در شست
غرض ناگه رسید از غیب تیری
که تیر چرخ زان بر زد نفیری
بماند آن رخش آتش پای سرکش
گرفت ماه شد در برج آتش
الغفان در حرم میداشت مستور
چو فرزند خودش در پردهٔ نور
چو فرمان شد که آن ریحان فردوس
به شهر آرند چون برجیس در قوس
رسانیدند در ایوان جمشید
به جلباب حیا پوشیده خورشید
کنون بین کاختر هر هفت کرده
چها بیرون دهد از هفت پرده
بیا مطرب بساز ابریشمی چنگ
برین شادی که آمد دوست در چنگ



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر به داستانی دربارهٔ عشق خضر خان و حوادثی که به دنبال آن در میگذرد، میپردازد. خضر خان به عشق و وفاداری خود نسبت به دو دختر کنولادی میبالد و در تلاش است تا دل آنها را به دست آورد. او به دربار میرود و جریاناتی را که به فتح و پیروزی برای ملت منجر میشود، شرح میدهد. در ادامه، شاه از بخت و اقبال خود در پیوند با دختری زیبا و با کرامت خبر میدهد و در مراسمهایی پرشکوه برای ازدواج او برنامهریزی میکند. همچنین، ترس و بحرانهای مختلف به تصویر کشیده میشود که عشق و وفاداری خضر خان در میان آنها به چالش کشیده میشود. در نهایت، شادی و سرور به خاطر این پیوند، همگان را در شادی مشترک فرامیخواند.
هوش مصنوعی: گردش آسمانِ نیلگون همیشه کاری جز چرخیدن و راه پیمودن ندارد.
هوش مصنوعی: هر گردشِ آسمان برای کاری است و در جزئیات، هر کدام حساب و تقدیر جداگانهای دارد.
هوش مصنوعی: چون نه امید پایدار است و نه ترس، خوشا کسی که سر به تسلیم و رضا بنهد.
هوش مصنوعی: چون نمیتوان رشتهٔ تقدیرِ آسمان را برید، ناچار باید دل به آن سپرد و با آن ساخت.
هوش مصنوعی: طوطیِ گرفتار در دام چه میداند که بعدها در دهانش شکر خواهند گذاشت؟ یعنی گرفتاری گاه مقدمهٔ نعمت است.
هوش مصنوعی: باز شکاری وقتی پایش را میبندند نمیداند که جایگاهش دست شاه خواهد شد.
هوش مصنوعی: مرواریدی که قرار است زینت تاج شاه شود، به دست غواص به گنجینهٔ شاه میرسد؛ یعنی سرنوشت هر چیز از راه اسباب خودش محقق میشود.
هوش مصنوعی: خدایا، به هر کس نعمت بیشتری میدهی، شکرگزاری آن نعمت را نیز به او بیاموز.
هوش مصنوعی: در آن دیباچهٔ پر از راز، که هر حرفش جلوه و نازی داشت، چنین خواندم:
هوش مصنوعی: که وقتی شاهنشاهِ جمشیدتخت، علاءالدین محمد (لقب: علاءالدنیا والدین)،
هوش مصنوعی: به یاری خداوند در سرزمین دهلی بر تخت پادشاهی نشست،
هوش مصنوعی: هر سری را که از کینه و دشمنی خطرناک دید، با شمشیر برید و خوراک خاک کرد.
هوش مصنوعی: هم راجههای هند را فرمانبردار خود کرد و هم سرزمین غزنین را از مغولان تهی ساخت.
هوش مصنوعی: به الغخانِ بزرگ فرمان داد که سپاه را بیدرنگ به سوی دریا ببرد.
هوش مصنوعی: در آن ناحیه راجهای نامدار به نام کرنرای بود که با قدرت به همهٔ آرزوهایش دست مییافت.
هوش مصنوعی: راجههای ساحل از او در هراس و ناآرامی بودند و فرمانش در دریا و خشکی مانند آب روان و جاری بود.
هوش مصنوعی: وقتی خانِ آمرزیده (الغخان) بر او شمشیر کشید، کرنرای دلشکسته و تیرهروز از میدان گریخت، چنانکه سایه از برابر نور میگریزد.
هوش مصنوعی: حرمسراهای آن راجهٔ بزرگ، که سراپا غرق مرواریدهای درخشان بودند،
هوش مصنوعی: همراه فیلان و گنجینهها به دست سپاه افتاد و جهانی پر از ملکهها و زنان راجهها شد.
هوش مصنوعی: زیبارویانی که نه ستاره و نه ماه آنان را دیده بود و چشم بد نیز به آنان راه نیافته بود.
هوش مصنوعی: سرور همهٔ آن خوبرویان گلاندام، پریرویی بود به نام کنولادی.
هوش مصنوعی: مانند چشم، گرامی و نازکطبع بود و مانند جان، روی از بینندگان پنهان داشت.
هوش مصنوعی: خورشیدی گرامی بود که در سایه و پرده پرورده شده بود، ولی خورشیدِ آسمان از شکوه او زرد شده بود.
هوش مصنوعی: او امانتی در دست آن خانِ جهانگیر بود که از روی پاکدامنی به آن آهو تیر نیفکند، یعنی دست به او نزد و او را محفوظ نگه داشت.
هوش مصنوعی: آن فرمانده چون از آن فتح پیروزمندانه بازگشت، در برابر تخت شاه زمین را بوسید.
هوش مصنوعی: برای عرضه در بارگاه، کالا و فیل و اسب و زر بیاندازه پیش آورد.
هوش مصنوعی: پیشکش پنهانی او همان زیبارویان نازکتن و ماهسیما بودند.
هوش مصنوعی: سرور همهٔ آنان «کنولادی رانی» بود که شایستهٔ خدمت تخت شاهی بود.
هوش مصنوعی: آن ماه با ستارگانی که در پیاش بودند، به فرمان شاه بیدرنگ به حرمسرا رفتند.
هوش مصنوعی: چون آن زن شمعمانند به شبستان شاه رسید، دل پریشانش اندکی آرام گرفت.
هوش مصنوعی: در خدمت و بندگی چنان پایداری کرد که در دل شاه جهان جای گرفت.
هوش مصنوعی: هر کس بخت و دولت یارش باشد، در چشم بزرگان و کامیابان عزیز میشود.
هوش مصنوعی: خلاصهٔ سخن اینکه کنولادی رانی در روزگار کامرانیاش دو دختر داشت.
هوش مصنوعی: هنگامی که رانی شتابان به درگاه شاه برده شد، آن دو دختر گوهرمانند نزد «رای» (شوهرش) ماندند.
هوش مصنوعی: خواست خداوند چنین شد که دختر بزرگتر درگذشت و به خاک سپرده شد.
هوش مصنوعی: از عمر دختر دوم شش ماه گذشته بود و او در همان ششماهگی چون ماه شب چهارده زیبا بود.
هوش مصنوعی: دختری پریرو که گویی حوریای از آدمیان زاده بود و آسمان نامش را «دیولدی» نهاده بود.
هوش مصنوعی: کنولادی که صدفِ آن مروارید (مادر آن دختر) بود، در خدمت شاهِ دریادست و بخشنده به سر میبرد.
هوش مصنوعی: چنان در درگاه خدمت میکرد که خشنودی شاه را به دست میآورد.
هوش مصنوعی: شبی شاه را خوشحال و سرِ لطف دید و راز دل خود را با او در میان گذاشت.
هوش مصنوعی: گفت: بخت من از شاخ جوانیام دو غنچهٔ ناشکفته بر درخت داشت (یعنی دو دختر خردسال داشتم).
هوش مصنوعی: چون باد اقبال شاه از اینجا به آن سرزمین تاخت، مرا از آنجا ربود و به این سو آورد.
هوش مصنوعی: من از بخت روشن خود شادم، اما آن دو گل در گلستان خودشان (سرزمین پیشین) ماندند.
هوش مصنوعی: یکی از آن دو در جوانی جان سپرد و زندگانیاش را به خدمتگزاران شاه بخشید (یعنی درگذشت).
هوش مصنوعی: دومی مانده است و چون پارهٔ تن و خون من است، دلم برای او بیقرار است.
هوش مصنوعی: اگر لحظهای مهر شاه بر این بنده بتابد، از گرمای آن، این خون به خون خود میپیوندد (یعنی دخترم به من میرسد).
هوش مصنوعی: چون این درخواست به گوش شاه رسید، اندیشهٔ دیگری در ذهنش پدید آمد.
هوش مصنوعی: هر دم در دل در پی آن بود که آن دختر را همدم و خدمتکاری برای پسرش خضرخان کند.
هوش مصنوعی: آن سخن به دل شاه نشست و آن را پسندید؛ خواست ستارهای (دختری) را با ماه (خضر خان) جفت کند.
هوش مصنوعی: شاه برای آن فرمانروای کاردان فرمانی فرستاد و نوشت که بخت ما را از این خبر آگاه کرده است،
هوش مصنوعی: که تو در سرای دولت خود دختری خجستهروی و نیکاندیش داری.
هوش مصنوعی: چون چشم بر نشان و مُهر این فرمان مالیدی (به احترام آن را دیدی)، آن روشنایی چشمانت، یعنی دخترت، را نزد ما بفرست.
هوش مصنوعی: تا خانهٔ این خورشید (شاهزاده) آباد شود و شبستانش از آن نور روشن گردد.
هوش مصنوعی: «کرن»، آرایندهی تخت پادشاهی هندوان، که در آن روزگار رایی صاحبقران و بزرگ بود،
هوش مصنوعی: از این شادی که ناگهان به او رسید، جانش در پوست نمیگنجید.
هوش مصنوعی: چگونه ذره تاب این را دارد که خورشید او را جاودانه با خود پیوند دهد؟ یعنی این پیوند برای او افتخاری بس بزرگ بود.
هوش مصنوعی: هنگامی که دریا با چشمهای آشنا شود، آن چشمه نیز از پیوستن و روان شدن به او دریا میشود.
هوش مصنوعی: کرن تصمیم گرفت که اسباب این جشن را فراهم کند و پرچمها را بر پشت فیلان برافرازد.
هوش مصنوعی: کالاهای گرانبها به اندازهی بار بیش از صد فیل از دیبا و خز و مرواریدهای درخشان آماده کند،
هوش مصنوعی: و کالاهای گوناگون دیگر چندان که در خیال خردمندان هم نگنجد.
هوش مصنوعی: سپس با امید فراوان آن نازنین را در کجاوه بنشاند،
هوش مصنوعی: و او را به سوی کاخ و پایتخت پادشاه بفرستد تا آن دولت به خانهی بخت برسد.
هوش مصنوعی: در همین میان شاه چنین اندیشید که سرزمین و جایگاه رای کرن را از او بگیرد.
هوش مصنوعی: بیدرنگ الغخان بزرگ و سردار دیگری برای لشکرکشی به آن سو برگزیده شدند.
هوش مصنوعی: امیران دیگر نیز با سپاهی انبوه همراه شدند، چنان که کوه زیر سم اسبان سوده و چون سرمه شد.
هوش مصنوعی: چون آن سپاه سهمگین به گجرات رسید، رای کاردان بار و بنهی خود را رها کرد.
هوش مصنوعی: چون در ماندن آنجا سلامت جان و تن خود را ندید، گریختن را سلاح و چارهی خود دانست.
هوش مصنوعی: از همدمان و خویشان و نزدیکان هیچکس را با خود نبرد جز چند زیبارو از زنان ویژهی حرم خود.
هوش مصنوعی: مانند پری پنهان از چشم مردم، اسب راهوار خود را به سوی «دیوگیر» تاخت.
هوش مصنوعی: به آنجا رسید و از کشته شدن در امان ماند و از تاختن تند دست کشید و آرام گرفت.
هوش مصنوعی: هنگامی که «سنکهن دیو»، پسر رای رایان، از خبرآوران آگاه شد (که رای کرن به آنجا آمده است)...
هوش مصنوعی: به سنگهن دیو خبر رسید که رای کرن از گجرات به این سو آمده است، چون از تاب شمشیر ترکان شکست خورده و روی گردانده بود.
هوش مصنوعی: و خبر رسید که کرن دختری را در پرده پنهان نگه میدارد که مانند گلی روپوشیده و هنوز نشکفته است.
هوش مصنوعی: آن دختر سراسر لطافت است، مانند آب باران، و شایستهٔ تخت پادشاهان است.
هوش مصنوعی: سنگهن به او طمع بست که با تلاش بسیار آن ماهروی را به خانه و قصر خود ببرد.
هوش مصنوعی: برادرش را که بهلیم نام داشت فراخواند و او را پیامرسان خود کرد.
هوش مصنوعی: بهلیم دیو با شتاب به سوی کرن رفت و راز خواستگاری و جشن پیوند را به او که در آن دیار مهمان و پناهنده بود بازگفت.
هوش مصنوعی: چون کرن به سبب بخت پریشان خود از آنان پناه و حمایت میخواست،
هوش مصنوعی: نتوانست آن پیغام را رد کند و از روی ناچاری به پیوند دخترش رضا داد.
هوش مصنوعی: آن دختر را که چون هما و ماه روشن بود به نزد کسی چون جغد و به کام اژدها فرستادند؛ یعنی شاعر این وصلت را ناشایست میشمارد.
هوش مصنوعی: وقتی در این شتاب و رفتن فقط یک فرسنگ مانده بود تا آن پریروی را به دیوگیر برسانند،
هوش مصنوعی: سپاه پادشاه که در تعقیب کرن بود، سپاهی که کار یک قرن را در اندک زمانی انجام میداد،
هوش مصنوعی: ناگهان چون بادی تند بر آنان تاخت و همهٔ جمع ایشان مانند خس و خاشاک پراکنده شد.
هوش مصنوعی: کرن سرکش به کوه و دشت گریخت و سپاهی چون کوهی از آتش در پی او بود.
هوش مصنوعی: او از ترس چنان جان خود را برداشت و گریخت که مانند اندیشه ناپیدا شد.
هوش مصنوعی: در آن آشوب، دولرانی که بخت میخواست از درخت وجودش میوهای بچیند،
هوش مصنوعی: بر پشت اسبی تندرو میتاخت، مانند گلی که باد آن را از جایی برمیدارد.
هوش مصنوعی: پیکان تیرها از بالا و پایین پیاپی از کنار گوش او میگذشت.
هوش مصنوعی: سرانجام ناگهان تیری از غیب و به حکم تقدیر رسید، چنان که تیر آسمان (عطارد یا برج قوس) از آن به فریاد آمد.
هوش مصنوعی: آن اسب تیزپای سرکش از رفتن بازماند و آن ماه در برج آتش گرفتار شد؛ یعنی دولرانی به دست سپاه افتاد.
هوش مصنوعی: الغخان او را در حرم خود پوشیده نگه داشت و مانند فرزند خود در پردهٔ پاکی نگهداری کرد.
هوش مصنوعی: چون فرمان رسید که آن گل بهشتی را مانند مشتری در برج قوس، با طالع فرخنده، به شهر بیاورند،
هوش مصنوعی: او را در حالی که چون خورشیدی در چادر شرم پوشیده بود به کاخ پادشاه که چون ایوان جمشید بود رساندند.
هوش مصنوعی: اکنون بنگر که ستارهٔ بخت که خود را آراسته است، از پس هفت پردهٔ آسمان چه رویدادهایی پدید خواهد آورد.
هوش مصنوعی: ای مطرب، بیا و چنگ ابریشمین را کوک کن و برای این شادی بنواز که دوست به دست آمد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.