گنجور

غزل شمارهٔ ۲۶۷

 
حافظ
حافظ » غزلیات
 

ای صبا گر بگذری بر ساحل رود ارس

بوسه زن بر خاک آن وادی و مشکین کن نفس

منزل سلمی که بادش هر دم از ما صد سلام

پرصدای ساربانان بینی و بانگ جرس

محمل جانان ببوس آن گه به زاری عرضه دار

کز فراقت سوختم ای مهربان فریاد رس

من که قول ناصحان را خواندمی قول رباب

گوشمالی دیدم از هجران که اینم پند بس

عشرت شبگیر کن می نوش کاندر راه عشق

شبروان را آشنایی‌هاست با میر عسس

عشقبازی کار بازی نیست ای دل سر بباز

زان که گوی عشق نتوان زد به چوگان هوس

دل به رغبت می‌سپارد جان به چشم مست یار

گر چه هشیاران ندادند اختیار خود به کس

طوطیان در شکرستان کامرانی می‌کنند

و از تحسر دست بر سر می‌زند مسکین مگس

نام حافظ گر برآید بر زبان کلک دوست

از جناب حضرت شاهم بس است این ملتمس

 

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | وزن: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف) | شعرهای مشابه (وزن و قافیه) | منبع اولیه: ویکی‌درج | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال ۸ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

ملیحه رجایی نوشته:

رود ارس = رودی در مرز ایران و آذربایجان
وادی = صحرا
سلمی = نام زنی ، استعاره از معشوق
جَرَس = زنگ ستوران و کاروان
مَحمِل = کَجاوه
فِراق = هجران
ناصحان = پند دهندگان
رَباب = آلت موسیقی
گوشمالی = تنبیه، گوش پیچی
شبگیر = سحرگاه
شبرو = عَیّار، داروغه
عسس = پاسبانان ، شبگردان ( جمع عاس)
میر عسس = فرمانده پاسبانان
چوگان هوس = منظور خواهش نفس
شکّرستان = کشتزار نیشکر
تَحَسُّر = حسرت بردن
مُلتَمَس = خواسته ( اسم مفعول التماس )
کِلک = خامه، قلم
کارِبازی = بازیچه
‌معنی بیت ۵: به خوشی سحرگاهی بپرداز و می بنوش که در طریق محبت ، عیاران را با فرمانده پاسبانان دوستی ها وجود دارد!
معنی بیت ۶: ای دل! عشق بازی ، کاری سرسری و آسان نمی باشد. سر در اه عشق فداکن زیرا که گوی عشق را تنها با چوگان ارادت و محبت خالص به مقصود توان زد نه با خواهش نفس.

فرزاد نوشته:

با سلام
بنده در یک نسخه مصرع اول بیت پنجم را اینگونه خواندم:
“عشرت شبگیر کن بی ترس کاندر راه عشق”
و با توجه به اینکه در مصرع دوم صحبت از آشنایی با میر عسس می شود به نظرم صحیح تر باشد
ممنون میشوم اگر راهنمایی کنید

رامین نوشته:

با سلام
در جواب فرزااد جان مصرع شب روان را آشنایی‌هاست با میر عسس درست میباشد

رامین نوشته:

با سلام

این شعر زیبای حافظ در زبان آذری به نظم کشیده شده
ای صبا،کئچسن یئتیشسن ساحل رود ارس
بوسه وور توپراقینه مشگین ائله اوردا نفس
منزل سلمی ده کی اولسون اونا یوزلر سلام
ساربانلار های کویو اوردان گلیر بانک جرس
دوستومون گلسه،قلم آغزیندا،حافظ دن آدی
پادشاه حضرت لریندن بس منه بو ملتمس

امین کیخا نوشته:

قول دادن در شاهنامه زبان دادن امده است مثلا
زبان داد سیندخت را نامجوی که رودابه را بد نیارد به روی

محسن مردانی نوشته:

این شعر به احتمال زیاد خطاب به شاه شجاع است که در سال ۷۷۷ ه ق تبریز را تصرف می‌کند و ۴ ماه در تبریز می‌ماند. لازم به ذکر است که خطاب ممدوح با عبارات عاشقانه در زمان حافظ مرسوم بوده است. ضمن اینکه شاه شجاع مرد زیبارویی نیز بوده است!!

کمال نوشته:

سلام
فالی درمدح این غزل:
ای صاحب فال، باصمیمیت ویک رنگی اورا
دوست داشته باش واورادرمشکلات که ،،،،،،،
برایش پیش آمده یاریش کن،برای رسیدن،،،
به خواسته خودسرمایه بیشتری اراءه،دهید
.زیرااندیشهءشمابسیارعظیم وفکرتان بسیار
محترم است ورسیدن به این خواسته ارادهء
پولادین می خواهد.یادخدارادردلتان زنده،،،،،
نگهدارید.
علی یارتان

سیدعلی ساقی نوشته:

ای صـبــا گـر بــگــذری بــر ســاحــــــل رود ارس

بـوسـه زن بـر خاک آن وادیّ و مُشکیـن کن نـفس

ای نسیم صبحگاهیِ صبا اگربرساحل رودِارس:( رودخانه مرزی ایران با آذربایجان) گذرت افتاد؛بوسه ای برآن وادی بزن ونفس خودراعطرآگین کن.احتمالن این غزل خطاب به یکی ازدوستان نزدیک شاعراست که دراین حوزه بوده است.بعضی شارحان معتقدند که : ” سلطان احمد ایلکانی که در تبریز حکومت داشته از “حافظ” دعوت کرده بوده که به تبریز برود و حافظ نیزدرپاسخ ، این غزل را سروده و ارسال نموده ‌است .

منزل سلمیٰ – که بـادش هردم از ما صد سلام

پـُـر صـــدای سـاربـانـان بـیـنـی و بــانــــگ جــرس

سَـلْـمٰی = نام یکی از معشوقه های معروف عرب است،مانند شیرین ولیلی استعاره از معشوق است . حافظ دوست خود رادرمقام معشوق قرارداده ومنزلگاه دوست را پر رونق وباشور ونشاط به تصویر کشیده است.

برآن منزل با شوکت وجلال که از ما بر آنجا صدها درود باد اگر رسیدی خواهی دید که آنجا پر از صدای ساربانان و زنگ شتران است . یعنی دوست در آن مُلک دارای خدم و حشم فراوانست.

مـحـمـل جـانـان بـبـوس ، آنـگه بـه زاری عرضه دار

کـز فـراقـت سـوخـتـم ، ای مـهـربـان ! فـریــاد رس

محمل = کجاوه‌ای که برای نشستن برپشت شترمی بندند ای صبا بر محمل معشوق (دوست) بوسه بزن و از سوی من به او بگو که : ای یار مهربان به فریادم برس که از دوری وفراق تو بشدت دراندوه وناراحتی بسر می برم.

مـن که قـول نـاصـحـان را خـوانـدمی ؛ قـول رُبـــاب

گـوشـمالی دیـدم از هـجـران ، که ایـنـم پـنـد بـس

قول رباب خواندم یعنی مثل کسی که آوازی بشنود وفراموش کند.

منی که به پند واندرزنصیحت کنندگان ارزشی قایل نشدم و توجهی نکردم ،ازاین بی توجهی به پندناصحان وروی آوردن به عشق ؛دچارهجران ودوری شده و شکنجه و آزار بسیارکشیدم ، همین پـنـد مرا بس است .

عشرت شبـگیـر کن ، می نـوش ، کاندر راه عشق

شـب‌روان را آشـنـایـی‌هـاسـت بــا مـیــر عـسـس

دردوره ای از زمان حافظ ؛زاهدان متعصب وریاکار که حاکمیت پیداکرده بودند سختگیری های زیادی می کردند.آنهاکه رند وخراباتی بودند درمضیقه ی شدیدی قرارداشتند وناگزیر بودند شبانه ومخیفانه دورهم جمع شده وبه عشرت وخوشگذرانی بپردازند.لیکن نگهبانان ومأمورین حکومتی آنهاراتحت نظرداشته وبه تعقیب وگریز ودستگیری آنها می پرداختند.عشق ورزان با زیرکی ومهارتی که پیداکرده بودند هم توانایی فریب دادن مأمورین راداشتندو راه ورسم کنارآمدن بامأمورین درصورت دستگیرشدن رامی دانستند .

“شب‌روان را آشناییهاست با میر عسس” ایها م دارد . ۱- با روش هاوشیوه‌ی نگهبانی پاسبانان آشنا هستند. ۲- به کنایه می‌گوید که پاسبانان شب به راحتی فریب خورده وامکان تطمیع آنها میّسر می باشد.

هنگام شب به خوش‌باشگذرانی و نوشیدن شراب مشغول باش وترس به دل راه مده؛ زیرا که گذشتن ازسد نگهبانان سخت نبوده ومشکلی پیش نخواهد آمد.

عشق‌بازی ، کار بازی نیـست ، ای دل ! سر بـبــاز

زان کـه گـوی عـشـق نـتـوان زد بـه چـوگان هـوس

درادامه ی بیت قبلی به واژه ی “عشرت وعشق بازی” معنای عمیق تری می بخشد ومفاهیم هوس رانی ورفتارهای ناشایست را از آن می زداید.

عشق بازی و مهرورزی را نباید باسرسری وساده انگاشت . باید در راه عشق سر وجان را فدا سازی زیرا که گوی عشق را با چوگان هوس نمی‌توان به هدف زد.(اشاره به بازی چوگان) یعنی با هوس رانی نمی‌توان در راه عشق به جایی رسید.

دل ، به رغبت می‌سپارد جان، به چشم مست یار

گـر چـه هُـشـیـاران نـدانـد اخـتـیــار خـود بـه کـس

اگر چه هوشیاران وعاقلان ومصلحت اندیشان هرگز اختیار خود را به دست کسی نمی‌ سپارند ولیکن عاشقان باکمال میل و اختیار ، جانشان را فدای چشم مست معشوق ومحبوب می‌کنند . دراین راه مصلحت اندیشی وترس ازجان باختن معنایی ندارد.”چولاف عشق زدی سرببازچابک وچست”

طـوطـیـان در شـکـّرسـتـــان کــامـرانــی می‌کنـنـد

وز تـَحَـسُّـر دست بر سر می‌زنـد مسکیـن مگـس

تـَحَـسُّـر یعنی حسرت کشیدن ، منظور ازطوطیان همان عشقبازان ومگس همان هشیاران بیت قبل است.

طوطیان در کشتزار نیشکر به کام دل رسیده اند و به عشرت وخوشگذرانی مشغولند اما عاقلان ومصلحت اندیشان مانند

مگس از روی ناکامی؛ دست حسرت بر سر خود می‌زند .

نـام حــافـــظ گـر بـر آیـد بـر زبـان کلــک دوســت

از جنـاب حضرت شـاهم بس است این مُـلتَـمَـس

کلک یعنی قلم جناب : حضرت و درگاه

مُلتَمس : چیزی که مورد درخواست والتماس است،

اگر چنانچه روزی نام من با قلم دوست نوشته شود ، “زهی سعادت وخوشبختیست” از درگاه و محضر پادشاه (معشوق ) همین خواسته مرا کفایت می‌کند .

کانال رسمی گنجور در تلگرام