و این مثل بدان آوردم تا مَلک بداند که در کار من تعجیل نشاید کرد. و به حقیقت بباید شناخت که من این سخن از بیم عقوبت و هراس هلاک نمی گویم، چه مرگ، اگر چه خواب نامرغوب است و آسایش نامحبوب، هرآینه بخواهد بود، و بسیار پای آوران از دست او سرگردان شدند، و گریختن ممکن نیست .
خیره ماند از قیام غالب او
حمله شیر و حیلت روباه
و گر مرا هزار جانستی، و بدانمی که در سپری شدن آن ملک را فایده است و رای او را بدان میلی، در یک ساعت بر ترک همه بگویمی و سعادت دو جهان در آن شناسمی. لکن ملک را در عواقب این کار نظری از فرایض است، که ملک بی تَبَع نتوان داشت، و خدمتگاران کافی را به قصد جوانب باطل از خللی خالی نماند.
تنها مانی چو یار بسیار کُشی
و به هر وقت بنده ای در معرض کفایت مهمات نیفتد، و مُرشّح اعتماد و تربیت نگردد، و هر روز خدمتگار ثابت قدم به دست نیاید و چاکرِ ناصحِ محرم یافته نشود .
سالها باید که تا یک سنگ اصلی زافتاب
لعل گردد در بدخشان یا عقیق اندر یمن
مادر شیر چون بدید که سخن دمنه به سمع رضا استماع مییابد بد گمان گشت، و اندیشید که ناگاه این غدرهای زراندود و دروغهای دلپذیر او باور دارد، که او نیک گرم سخن و چرب زبان بود، به فصاحت و زبان آوری مباهات نمودی، و مثلا این بیت ورد داشتی:
جایی که سخن باید چون موم کنم آهن
روی به شیر آورد و گفت: خاموشی بر حجت به تصدیق ماند، و از اینجا گویند که «خاموشی هم داستانیست. » و به خشم برخاست. شیر فرمود که دمنه را بباید بست و به قضات سپرد و به حبس کرد تا تفحص کار او بکند. پس از آن مادر شیر باز آمد و شیر را گفت: من همیشه بوالعجبی دمنه شنودمی، اما اکنون محقق گشت بدین دروغها که میگوید، و عذرهای نغز و دفعهای شیرین که مینهد، و مخرجهای باریک و مخلصهای نادر که میجوید. و اگر مَلک او را مجال سخن دهد به یک کلمه خود را از آن ورطه بیرون آرد. در کشتن او مَلک را و لشکر را راحت عظیم است. زودتر دل فارغ گرداند و او را مدت و مهلت ندهد.
شیر گفت: کار نزدیکان ملوک حسد و منازعت و بدسگالی و مناقشت است، و روز و شب در پی یک دیگر باشند و گِرد این معانی برآیند، و هر که هنر بیش دارد در حق او قصد زیادت رود و او را بدخواه و حسود بیش یافته شود. و مکان دمنه و قربت او بر لشکر من گران آمده است. و نمی دانم که اجماع و اتفاق ایشان در این واقعه برای نصیحت من است یا از جهت عداوت او. و نمی خواهم که در کار او شتابی رود که برای منفعت دیگران مضرت خویش طلبیده باشم. و تا تفحص تمام نفرمایم خود را در کشتن او معذور نشناسم، که اِتّباع نفس و طاعت هوا رای راست و تدبیر درست را بپوشاند. و اگر به ظن خیانت اهل هنر و ارباب کفایت را باطل کنم حالی فَورت خشم تسکینی یابد، لکن غَبن آن به من بازگردد.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: دمنه در دفاع از خود به شیر میگوید از مرگ نمیترسد، اما شاه نباید در کشتن خدمتگزاران کاردان شتاب کند، زیرا یافتن آنان دشوار است و پادشاه بییار تنها میماند. مادر شیر که از چربزبانی دمنه بیمناک است، سکوت شیر را نشانهٔ پذیرش میشمارد و شیر دمنه را برای بررسی به زندان و قاضیان میسپارد. مادر شیر بر کشتن فوری او پافشاری میکند، ولی شیر با یادآوری حسد درباریان و خطر پیروی از خشم، بر بررسی کامل پیش از هر داوری تأکید میورزد.
هوش مصنوعی: دمنه به شیر میگوید این داستان را آوردم تا شاه بداند که در کار من نباید شتاب کرد. این سخن را از ترس کیفر و کشته شدن نمیگویم، زیرا مرگ هرچند خوابی ناخواسته و آسایشی ناپسند است، سرانجام خواهد آمد. بسیاری از نیرومندان در برابر آن درمانده شدند و گریز از آن ممکن نیست.
هوش مصنوعی: در برابر چیرگی و هجوم مرگ، هم زور و حملهٔ شیر و هم نیرنگ روباه ناتوان و درمانده ماندند؛ یعنی نه زور و نه چاره هیچکدام مرگ را دور نمیکند.
هوش مصنوعی: اگر هزار جان داشتم و میدانستم که از دست رفتن آن برای شاه سودی دارد و شاه به آن مایل است، در یک لحظه از همه دست میکشیدم و خوشبختی هر دو جهان را در آن میدیدم. اما بر شاه واجب است که به پایان این کار بنگرد، چون پادشاهی بییاران و پیروان نمیماند و اگر خدمتگزاران کاردان به بهانههای بیپایه نابود شوند، کار کشور آسیب میبیند.
هوش مصنوعی: اگر یاران بسیاری را بکشی، سرانجام تنها میمانی.
هوش مصنوعی: هر زمان بندهای پیدا نمیشود که شایستهٔ انجام کارهای مهم باشد و سزاوار اعتماد و پرورش گردد؛ و هر روز خدمتگزار استوار و چاکر خیرخواه و رازدار به دست نمیآید.
هوش مصنوعی: سالها باید بگذرد تا یک سنگ معمولی با تابش آفتاب در بدخشان به لعل یا در یمن به عقیق تبدیل شود؛ یعنی یافتن و پروردن انسان کاردان و ارزشمند زمانی دراز میخواهد.
هوش مصنوعی: مادر شیر چون دید شیر سخنان دمنه را با رضایت میشنود، نگران شد که مبادا ناگهان نیرنگهای آراسته و دروغهای دلنشین او را باور کند؛ زیرا دمنه بسیار گرمسخن و چربزبان بود، به سخنوری خود مینازید و این بیت را همیشه بر زبان داشت:
هوش مصنوعی: آنجا که باید سخن گفت، با سخنوری آهن را هم مانند موم نرم میکنم؛ یعنی با زبانم سختترین دلها را رام میکنم.
هوش مصنوعی: مادر شیر به شیر گفت سکوت تو در برابر استدلال او مانند تأیید اوست، و از همین روست که میگویند خاموشی نشانهٔ همراهی است؛ و خشمگین برخاست. شیر فرمان داد دمنه را ببندند و به قاضیان بسپارند و زندانی کنند تا کارش بررسی شود. سپس مادر شیر بازگشت و گفت همیشه از شگفتیها و حیلههای دمنه شنیده بودم و اکنون با این دروغها و بهانههای زیرکانه یقین کردم؛ اگر به او فرصت سخن بدهی با یک کلمه خود را رها میکند، پس زودتر او را بکش و مهلتش مده که آسودگی تو و لشکر در آن است.
هوش مصنوعی: شیر پاسخ داد که کار نزدیکان پادشاهان حسد و ستیز و بدخواهی است و هر که هنر بیشتری دارد دشمنان بیشتری مییابد، و جایگاه دمنه بر لشکر گران آمده است؛ نمیدانم یکدلی آنان از سر خیرخواهی برای من است یا از دشمنی با او. نمیخواهم شتاب کنم و برای سود دیگران به خود زیان برسانم، و تا بررسی کامل نکنم کشتن او را روا نمیدانم، زیرا پیروی از هوس رای درست را میپوشاند؛ اگر به گمان خیانت، اهل هنر را نابود کنم، خشمم لحظهای فرو مینشیند اما زیانش به خودم بازمیگردد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۲ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.