نصرالله منشی » کلیله و دمنه » باب الفحص عن امر دمنة » بخش ۷

و این مثل بدان آوردم تا مَلک بداند که در کار من تعجیل نشاید کرد. و به حقیقت بباید شناخت که من این سخن از بیم عقوبت و هراس هلاک نمی گویم، چه مرگ، اگر چه خواب نامرغوب است و آسایش نامحبوب، هرآینه بخواهد بود، و بسیار پای آوران از دست او سرگردان شدند، و گریختن ممکن نیست .

خیره ماند از قیام غالب او

حمله شیر و حیلت روباه

و گر مرا هزار جانستی، و بدانمی که در سپری شدن آن ملک را فایده است و رای او را بدان میلی، در یک ساعت بر ترک همه بگویمی و سعادت دو جهان در آن شناسمی. لکن ملک را در عواقب این کار نظری از فرایض است، که ملک بی تَبَع نتوان داشت، و خدمتگاران کافی را به قصد جوانب باطل از خللی خالی نماند.

تنها مانی چو یار بسیار کُشی

و به هر وقت بنده ای در معرض کفایت مهمات نیفتد، و مُرشّح اعتماد و تربیت نگردد، و هر روز خدمتگار ثابت قدم به دست نیاید و چاکرِ ناصحِ محرم یافته نشود .

سالها باید که تا یک سنگ اصلی زافتاب

لعل گردد در بدخشان یا عقیق اندر یمن

مادر شیر چون بدید که سخن دمنه به سمع رضا استماع می‌یابد بد گمان گشت، و اندیشید که ناگاه این غدرهای زراندود و دروغ‌های دلپذیر او باور دارد، که او نیک گرم سخن و چرب زبان بود، به فصاحت و زبان آوری مباهات نمودی، و مثلا این بیت ورد داشتی:

جایی که سخن باید چون موم کنم آهن

روی به شیر آورد و گفت: خاموشی بر حجت به تصدیق ماند، و از اینجا گویند که «خاموشی هم داستانیست. » و به خشم برخاست. شیر فرمود که دمنه را بباید بست و به قضات سپرد و به حبس کرد تا تفحص کار او بکند. پس از آن مادر شیر باز آمد و شیر را گفت: من همیشه بوالعجبی دمنه شنودمی، اما اکنون محقق گشت بدین دروغ‌ها که می‌گوید، و عذرهای نغز و دفع‌های شیرین که می‌نهد، و مخرج‌های باریک و مخلص‌‌های نادر که می‌جوید. و اگر مَلک او را مجال سخن دهد به یک کلمه خود را از آن ورطه بیرون آرد. در کشتن او مَلک را و لشکر را راحت عظیم است. زودتر دل فارغ گرداند و او را مدت و مهلت ندهد.

شیر گفت: کار نزدیکان ملوک حسد و منازعت و بدسگالی و مناقشت است، و روز و شب در پی یک دیگر باشند و گِرد این معانی برآیند، و هر که هنر بیش دارد در حق او قصد زیادت رود و او را بدخواه و حسود بیش یافته شود. و مکان دمنه و قربت او بر لشکر من گران آمده است. و نمی دانم که اجماع و اتفاق ایشان در این واقعه برای نصیحت من است یا از جهت عداوت او. و نمی خواهم که در کار او شتابی رود که برای منفعت دیگران مضرت خویش طلبیده باشم. و تا تفحص تمام نفرمایم خود را در کشتن او معذور نشناسم، که اِتّباع نفس و طاعت هوا رای راست و تدبیر درست را بپوشاند. و اگر به ظن خیانت اهل هنر و ارباب کفایت را باطل کنم حالی فَورت خشم تسکینی یابد، لکن غَبن آن به من بازگردد.