و آن دمنه که ملک را بر این داشت، ساعی نمّام و شریر فتّان است. شیرْ مادر را فرمود که: دانستم، باز باید گشت. چون برفت، تأمل کرد و کسان فرستاد و لشکر را حاضر خواست، و مادر را هم خبر کرد تا بیامد. پس بفرمود تا دمنه را بیاوردند و از وی اِعراض نمود و خویشتن را در فکرت مشغول کرد. دمنه چون درِ بلا گشاده دید و راه حذر بسته، روی به یکی از نزدیکان آورد و آهسته گفت که: چیزی حادث گشته است و فکرت مَلک و فراهم آمدنِ شما را موجبی هست؟ مادر شیر گفت: ملک را زندگانی تو متفکّر گردانیده است. و چون خیانت تو ظاهر شد و دروغ که در حقّ قهرمان ناصح او گفتی، پیدا آمد، نشاید که تو را طَرفَة العینی زنده گذارد.
دمنه گفت:متقدمان در حوادث جهان هیچ حکمت ناگفته رها نکردهاند که متأخران را در انشای آن رنجی باید برد، و دیر است تا گفتهاند که: «همه تدبیرها، سُخرهٔ تقدیر است و هرچند خردمندْ پرهیز بیش کند و در صیانتِ نَفْس مبالغت بیش نماید به دام بلا نزدیک تر باشد. » و در نصیحت پادشاه سلامت طلبیدن و صحبت اشرار را دست موزهٔ سعادت ساختنْ همچنان است که بر صحیفهٔ کوثر تَعلیق کرده شود و کاه بیخته را به باد صَرصَر سپُرده آید. و هر که در خدمت پادشاهْ ناصح و یک دل باشد، خطر او زیادت است؛ برای آنکه او را دوستان و دشمنان پادشاه، جمله خصم گردند: دوستانْ از رویِ حسد و مُنافِستْ در جاه و منزلت، و دشمنانْ از وجهِ اخلاص و نصیحتْ در مصالحِ مُلک و دولت.
و برای این است که اهل حقایقْ پشت به دیوارِ امن آوردهاند و رویْ از این دنیایِ ناپایدار بگردانیده و دست از لذّات و شهوات آن بداشته و تنهایی را بر مُخالطتِ مردمان و عبادت خالق را بر خدمتِ مخلوق برگزیده؛ که در حضرت عزّتْ سهو و غفلتْ جایز نیست، و جزای نیکی، بدی و پاداش عبادت، عُقوبتْ صورت نبندد. و در احکامِ آفریدگار از قضیّتِ مَعدَلت گذر نباشد .
آنجا غلطی نیست گر اینجا غلطی است
و کارهای خلایق به خلاف آن بر انواعِ مختلف و فنونِ متفاوت رَوَد، اتفاق در آن معتبرْ نه استحقاق، گاه مُجرمان را ثوابِ کردارِ مخلصان ارزانی میدارند و گاه ناصحان را به عذاب زَلَّتِ جانیانْ مؤاخذت مینُمایند و هوا بر احوالِ ایشان غالب و خطا در افعالِ ایشان ظاهر و نیک و بد و خیر و شرّ، نزدیک ایشان یکسان .
و پادشاه موفق آن است که کارهای او به ایثارِ صواب نزدیک باشد و از طریق مضایقت دور، نه کسی را به حاجت تربیت کند و نه از بیمْ عقوبت روا دارد. و پسندیده ترِ اخلاق ملوکْ رغبت نمودن است در محاسن صواب و عزیز گردانیدنِ خدمتگارانِ مرضیّ اثر. و مَلِک میداند و حاضران هم گواهی دریغ ندارند که میان من و گاو، هیچ چیز اسباب مُنازعت و دَواعیِ مُجاذِبت و عَداوتِ قدیم و عَصَبیّت موروث که آن را غایلتی صورت شود، نبود. و او را مجال قصد و عَنایت و دستِ بدکرداری و شفقت هم نمیشناختم که از آن حَسَد و حِقدی تولّد کردی. لٰکِنْ مَلِک را نصیحتی کردم و آنچه بر خود واجب شناختم، به جای آوردم؛ و مصداقِ سخن و برهانِ دعوی بدید و بر مقتضای رای خویش کاری کرد. و بسیار کس از اهل غشّ و خیانت و تهمت و عِداوت از من ترسان شده اند، و هر آینه به مطابقتْ در خونِ من سعی خواهند کرد و به موافقتْ در من خروشند .
و هرگز گمان نداشتم که مکافاتِ نصیحت و ثمرتِ خدمتْ این خواهد بود که بقایِ من مَلِک را رنجور و متأسّف گرداند. چون شیر سخن دمنه بشنود گفت: او را به قضّات باید سپرد، تا از کارِ او تفحّص کنند، چه، در احکامِ سیاست و شرایطِ انصاف و مَعدَلتْ، بی ایضاحِ بَیّنت و الزامِ حجّت جایز نیست عزیمت را در اقامت حدود به امضا رسانیدن. دمنه گفت: کدام حاکم راست کارتر و منصف تر از کمالِ عقل و عدلِ مَلک است؟ هر مثال که دهد، نه روزگار را بدان محلِّ اعتراض تواند بود و نه چرخ را مجالِ مراجعت.
گردون گشاده چشم و زمانه گوش
هر حکم را که رای تو امضا کند همی
و بر رای متین ملک پوشیده نمانَد که هیچ چیز در کشفِ شُبهتْ و افزودنْ در نورِ بصیرتْ چون مجاهدت و تَثبُّت نیست. و من واثقم که اگر تفحّص به سزا رود، از بأس مَلک مُسَلّم مانم. و به همه حال برائت ساحت و فرط مناصحت و صدق اشارت و یمن ناصیت من معلوم خواهد شد. اما از مبالغتی در تفتیش کار من چاره نیست، که آتش از ضمیر چوب و دلِ سنگ بی جدّ تمام و جهدِ بلیغ بیرون نتوان آورد .
و اگر من خود را جُرمی شناسمی، در تدارکْ غلوْ التماسْ ننمایمی. لکن واثقم بدین تفحّص که مزید اخلاص من ظاهر گردد. و هر چیز که نسیمِ عطر دارد، به پاشیدنْ آن اثرِ طیبْ زودتر به اطراف رسد. و اگر در این کار ناقه و جَمَلی داشتمی، پس از گزاردنِ آن، فرصتها بود، بر درگاه مَلک ملازم نبودمی و پای شکسته منتظر بلا ننشستمی. و چشم میدارم که حوالتِ کار، به امینی کُنَد که از غرض و ریبت منزّه باشد و مثال دهد تا هر روز آنچه رود، به سمع مَلک برسانند، و مَلک آن را بر رای جهان نمای خود، که آینه فتح است و جامِ ظفر، بازاندازد تا من به شُبهت باطل نگردم، چه، همان موجب که کشتنِ گاوْ ملک را مباح گردانید، از آنِ من بر وی محظور کرده است.
آنگاه من خود به چه سبب این خیانت اندیشم؟ که محل و منزلت آن ندارم که از سِمَت عبودیت أنفَت دارم و طمع کارهای بزرگ و درجات بلند بر خاطر گذرانم. و هر چند مَلک را بنده ام آخر مرا از عدل عالَم آرای او نصیبی باید، که محروم گردانیدنِ من از آن جایز نباشد، و در حیات و پس از وفات، امید من از آن منقطع نگردد.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: در این بخش، مادر شیر خیانت دمنه را آشکار میکند و شیر او را در برابر لشکر احضار میکند. دمنه با سخنانی حکیمانه دربارهٔ چیرگی تقدیر، خطر خیرخواهی در خدمت شاهان و بیعدالتی کارهای آدمیان در برابر عدل الهی از خود دفاع میکند و مدعی میشود هیچ دشمنی شخصی با گاو نداشته است. شیر دستور میدهد کار او را قاضیان بررسی کنند و دمنه با چاپلوسی و اظهار اطمینان، خود خواستار تفحص دقیق به دست امینی بیغرض میشود تا بیگناهیاش ثابت شود.
هوش مصنوعی: مادر شیر میگوید دمنه که شاه را به کشتن گاو واداشت، سخنچین و فتنهانگیز است. شیر مادر را بازمیگرداند، سپس لشکر و مادر را گرد میآورد و دمنه را احضار میکند و با بیاعتنایی به او در فکر فرو میرود. دمنه از یکی از نزدیکان آهسته علت را میپرسد و مادر شیر پاسخ میدهد که زنده بودن تو شاه را به فکر انداخته است، و چون خیانت تو و دروغی که دربارهٔ آن خدمتگزار خیرخواه گفتی آشکار شده، نباید حتی یک لحظه زنده بمانی.
هوش مصنوعی: دمنه میگوید پیشینیان همهٔ حکمتها را گفتهاند و از دیرباز گفتهاند که همهٔ تدبیرها زیر فرمان تقدیر است و هرچه خردمند بیشتر احتیاط کند، به بلا نزدیکتر میشود. در خیرخواهی برای پادشاه امید سلامت داشتن و همنشینی با بدان را وسیلهٔ خوشبختی کردن مانند نوشتن بر آب و سپردن کاه بیخته به تندباد است. خدمتگزار خیرخواه و یکدل در خطر بیشتری است، زیرا دوستان شاه از روی حسد بر مقام او، و دشمنان شاه به سبب خیرخواهیاش برای کشور، همه دشمن او میشوند.
هوش مصنوعی: به همین سبب اهل حقیقت به پناه امن تکیه کرده، از دنیای ناپایدار روی گردانده، از لذتها و شهوتها دست کشیده و تنهایی را بر آمیزش با مردم و بندگی آفریدگار را بر خدمت آفریدگان برگزیدهاند؛ زیرا در درگاه خداوند خطا و غفلت راه ندارد، پاداش نیکی بدی نمیشود و جزای عبادت عقوبت نیست و در احکام او از عدالت بیرون رفتن نیست.
هوش مصنوعی: اگر در این جهان و نزد آدمیان خطا و بیعدالتی هست، در آن درگاه الهی هیچ خطایی نیست.
هوش مصنوعی: اما کارهای مردم برخلاف آن، به شیوههای گوناگون میگذرد و در آن تصادف ملاک است نه شایستگی؛ گاه به گناهکاران پاداش مخلصان میدهند و گاه خیرخواهان را به جرم تبهکاران مجازات میکنند. هوس بر حال آنان چیره است، خطا در کارشان آشکار است و نیک و بد نزدشان یکسان است.
هوش مصنوعی: پادشاه کامیاب کسی است که کارهایش به گزینش درستی نزدیک و از سختگیری دور باشد؛ نه کسی را از سر ناچاری بپرورد و نه از ترس کسی را کیفر دهد، و بهترین خوی شاهان رغبت به کار درست و گرامی داشتن خدمتگزاران شایسته است. دمنه میگوید شاه و حاضران گواهاند که میان او و گاو هیچ دشمنی کهن یا کینهٔ موروثی یا رقابتی نبود که حسد و کینه از آن زاده شود؛ او فقط وظیفهٔ خیرخواهی را انجام داد و شاه نشانهٔ راستی سخن او را دید و به رأی خود عمل کرد. اکنون بسیاری از خیانتکاران و دشمنان از او میترسند و همدست برای ریختن خون او خواهند کوشید.
هوش مصنوعی: دمنه میگوید هرگز گمان نمیکرد پاداش خیرخواهی و خدمتش این باشد که زنده ماندنش شاه را آزرده کند. شیر میگوید او را باید به قاضیان سپرد تا کارش را بررسی کنند، زیرا در قانون عدالت، اجرای حد بدون روشن شدن دلیل و اثبات حجت روا نیست. دمنه پاسخ میدهد که کدام داور از عقل کامل و عدل شاه درستکارتر است؟ هر فرمانی که شاه بدهد، نه روزگار میتواند بر آن اعتراض کند و نه فلک آن را برگرداند.
هوش مصنوعی: آسمان و روزگار چشم و گوش گشودهاند تا هر فرمانی را که رأی تو امضا کند، اجرا کنند و فرمانبردار باشند.
هوش مصنوعی: بر رأی استوار شاه پوشیده نیست که هیچ چیز مانند کوشش و درنگ در بررسی، شبهه را برطرف نمیکند و بینش را نمیافزاید. دمنه مطمئن است که اگر بهدرستی بررسی شود، از خشم شاه در امان میماند و بیگناهی، خیرخواهی، راستی سخن و نیکفرجامیاش آشکار میشود؛ ولی باید با دقت تمام کار او را کاوید، چنانکه آتش را بیکوشش فراوان از درون چوب و سنگ بیرون نمیتوان آورد.
هوش مصنوعی: اگر خود را گناهکار میدانستم، اینقدر بر بررسی اصرار نمیکردم؛ مطمئنم این تفحص اخلاص مرا بیشتر نشان میدهد، چنانکه عطر را هرچه بیشتر بپاشند بویش زودتر میپراکند. اگر در این کار غرض و سودی داشتم، پس از انجامش فرصت گریختن بود و بر درگاه شاه نمیماندم و درمانده چشم به راه بلا نمینشستم. خواهش دارم کار را به امینی بیغرض بسپارد و فرمان دهد هر روز گزارش آن را به شاه برسانند و شاه با رأی روشن خود بسنجد تا من به گمانی باطل نابود نشوم، زیرا همان دلیلی که کشتن گاو را برای شاه روا کرد، کشتن مرا بر او حرام میکند.
هوش مصنوعی: من به چه دلیل چنین خیانتی کنم؟ من آن جایگاه را ندارم که از بندگی ننگ داشته باشم و در اندیشهٔ کارهای بزرگ و مقامهای بلند باشم. هرچند بندهٔ شاهم، باید از عدل جهانآرای او بهرهای داشته باشم که محروم کردنم از آن روا نیست، و امیدم در زندگی و پس از مرگ از آن بریده نمیشود.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۴ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.