گنجور » مولانا » مثنوی معنوی » دفتر سوم » بخش ۱

مولانا » مثنوی معنوی » دفتر سوم »

بخش ۱ - سر آغاز

ای ضیاء الحق حسام الدین بیار

این سوم دفتر که سنت شد سه بار

بر گشا گنجینهٔ اسرار را

در سوم دفتر بهل اعذار را

قوتت از قوت حق می‌زهد

نه از عروقی کز حرارت می‌جهد

این چراغ شمس کو روشن بود

نه از فتیل و پنبه و روغن بود

سقف گردون کو چنین دایم بود

نه از طناب و استنی قایم بود

قوت جبریل از مطبخ نبود

بود از دیدار خلاق وجود

همچنان این قوت ابدال حق

هم ز حق دان نه از طعام و از طبق

جسمشان را هم ز نور اسرشته‌اند

تا ز روح و از ملک بگذشته‌اند

چونک موصوفی به اوصاف جلیل

ز آتش امراض بگذر چون خلیل

گردد آتش بر تو هم برد و سلام

ای عناصر مر مزاجت را غلام

هر مزاجی را عناصر مایه‌است

وین مزاجت برتر از هر پایه است

این مزاجت از جهان منبسط

وصف وحدت را کنون شد ملتقط

ای دریغا عرصهٔ افهام خلق

سخت تنگ آمد ندارد خلق حلق

ای ضیاء الحق به حذق رای تو

حلق بخشد سنگ را حلوای تو

کوه طور اندر تجلی حلق یافت

تا که می نوشید و می را بر نتافت

صار دکا منه وانشق الجبل

هل رایتم من جبل رقص الجمل

لقمه‌بخشی آید از هر کس به کس

حلق‌بخشی کار یزدانست و بس

حلق بخشد جسم را و روح را

حلق بخشد بهر هر عضوت جدا

این گهی بخشد که اجلالی شوی

وز دغا و از دغل خالی شوی

تا نگویی سِرّ سلطان را به کس

تا نریزی قند را پیش مگس

گوش آنکس نوشد اسرار جلال

کو چو سوسن صدزبان افتاد و لال

حلق بخشد خاک را لطف خدا

تا خورد آب و بروید صد گیا

باز خاکی را ببخشد حلق و لب

تا گیاهش را خورد اندر طلب

چون گیاهش خورد حیوان گشت زفت

گشت حیوان لقمهٔ انسان و رفت

باز خاک آمد شد اکال بشر

چون جدا شد از بشر روح و بصر

ذره‌ها دیدم دهانشان جمله باز

گر بگویم خوردشان گردد دراز

برگها را برگ از انعام او

دایگان را دایه لطف عام او

رزقها را رزقها او می‌دهد

زانک گندم بی غذایی چون زهد

نیست شرح این سخن را منتهی

پاره‌ای گفتم بدانی پاره‌ها

جمله عالم آکل و ماکول دان

باقیان را مقبل و مقبول دان

این جهان و ساکنانش منتشر

وان جهان و سالکانش مستمر

این جهان و عاشقانش منقطع

اهل آن عالم مخلد مجتمع

پس کریم آنست کو خود را دهد

آب حیوانی که ماند تا ابد

باقیات الصالحات آمد کریم

رسته از صد آفت و اخطار و بیم

گر هزارانند یک کس بیش نیست

چون خیالاتی عدد اندیش نیست

آکل و ماکول را حلقست و نای

غالب و مغلوب را عقلست و رای

حلق بخشید او عصای عدل را

خورد آن چندان عصا و حبل را

واندرو افزون نشد زان جمله اکل

زانک حیوانی نبودش اکل و شکل

مر یقین را چون عصا هم حلق داد

تا بخورد او هر خیالی را که زاد

پس معانی را چو اعیان حلقهاست

رازق حلق معانی هم خداست

پس ز مه تا ماهی هیچ از خلق نیست

که به جذب مایه او را حلق نیست

حلق جان از فکر تن خالی شود

آنگهان روزیش اجلالی شود

شرط تبدیل مزاج آمد بدان

کز مزاج بد بود مرگ بدان

چون مزاج آدمی گِل‌خوار شد

زرد و بدرنگ و سقیم و خوار شد

چون مزاج زشت او تبدیل یافت

رفت زشتی از رخش چون شمع تافت

دایه‌ای کو طفل شیرآموز را

تا به نعمت خوش کند پدفوز را

گر ببندد راه آن پستان برو

برگشاید راه صد بستان برو

زانک پستان شد حجاب آن ضعیف

از هزاران نعمت و خوان و رغیف

پس حیات ماست موقوف فطام

اندک اندک جهد کن تم الکلام

چون جنین بُد آدمی بُد خون غذا

از نجس پاکی برد مؤمن کذا

از فطام خون غذااش شیر شد

وز فطام شیر لقمه‌گیر شد

وز فطام لقمه لقمانی شود

طالب اشکار پنهانی شود

گر جنین را کس بگفتی در رحم

هست بیرون عالمی بس منتظم

یک زمینی خرمی با عرض و طول

اندرو صد نعمت و چندین اکول

کوهها و بحرها و دشتها

بوستانها باغها و کشتها

آسمانی بس بلند و پر ضیا

آفتاب و ماهتاب و صد سها

از جنوب و از شمال و از دبور

باغها دارد عروسیها و سور

در صفت ناید عجایبهای آن

تو درین ظلمت چه‌ای در امتحان

خون خوری در چارمیخ تنگنا

در میان حبس و انجاس و عنا

او به حکم حال خود منکر بدی

زین رسالت معرض و کافر شدی

کین محالست و فریبست و غرور

زانک تصویری ندارد وهم کور

جنس چیزی چون ندید ادراک او

نشنود ادراک منکرناک او

همچنانک خلق عام اندر جهان

زان جهان ابدال می‌گویندشان

کین جهان چاهیست بس تاریک و تنگ

هست بیرون عالمی بی بو و رنگ

هیچ در گوش کسی زیشان نرفت

کین طمع آمد حجاب ژرف و زفت

گوش را بندد طمع از استماع

چشم را بندد غرض از اطلاع

همچنانک آن جنین را طمع خون

کان غذای اوست در اوطان دون

از حدیث این جهان محجوب کرد

غیر خون او می‌نداند چاشت خورد

حاشیه‌ها

با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.

وزن:	فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
قالب شعری:	مثنوی
منبع اولیه:	ویکی‌درج
تعداد ابیات:	۶۸

رونوشت متن رونوشت نشانی نمای مشابه کتابهای چاپی (فقط رایانه)

خلاصه

هوش مصنوعی: مولانا در این بخش از مثنوی به معرفی دفتر سوم و چرایی اهمیت آن می‌پردازد. او به روح و حقیقتی که در پس جهان مادی وجود دارد اشاره می‌کند و تأکید می‌کند که قوت و زندگی واقعی انسان از خدایی است که تمامی موجودات را sustains می‌کند. مولانا با استفاده از تمثیل‌ها و استعاره‌ها، نشان می‌دهد که ریشه‌های حیات در ما فراتر از مواد و عناصر مادی است و تنها از طریق اتصال به حق، انسان می‌تواند به کمال برسد. او همچنین از درد و رنج‌های انسان‌ها در تنگنای مواد می‌گوید و تشویق می‌کند که با ترک دنیای مادی و رفتن به عمق معانی، به عالم حقیقت برسند. در پایان، به وجود عالمی فراتر از این دنیا اشاره می‌کند که باید از حجاب‌های مادی عبور کرد تا به آن دست یافت.

اخطار: خلاصه‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

برگردان به زبان ساده

# ای ضیاء الحق حسام الدین بیار

این سوم دفتر که سنت شد سه بار

هوش مصنوعی: ای ضیاء الحق حسام الدین، سومین دفتر این کتاب را بیاور که این کار، سنت و رسم همیشگی شده است.

اخطار: برگردان‌های تولید شده توسط هوش مصنوعی در بسیاری از موارد نادرستند. اگر این متن به نظرتان نادرست است می‌توانید آن را ویرایش کنید.

# بر گشا گنجینهٔ اسرار را

در سوم دفتر بهل اعذار را

هوش مصنوعی: گنجینهٔ اسرار و دانش را بگشا و شکایت‌ها و بهانه‌ها را ممکن است که در این دفتر سوم رها کن.

# قوتت از قوت حق می‌زهد

نه از عروقی کز حرارت می‌جهد

هوش مصنوعی: نیروی تو از خداوند می‌آید و نه از خون و رگ‌هایی که به خاطر حرارت بدن فعالیت دارند.

# این چراغ شمس کو روشن بود

نه از فتیل و پنبه و روغن بود

هوش مصنوعی: این چراغ که نورش از شمس (خورشید) است همیشه روشن می‌ماند، نه اینکه مانند چراغ‌های معمولی که به فتیل، پنبه و روغن وابسته‌اند، روشن باشد.

# سقف گردون کو چنین دایم بود

نه از طناب و استنی قایم بود

هوش مصنوعی: سقف آسمان که همیشه برپا است، نه به وسیله طناب یا میله‌ای ثابت شده است.

# قوت جبریل از مطبخ نبود

بود از دیدار خلاق وجود

هوش مصنوعی: قوت و نیروی جبریل (فرشته‌ای که بر پیامبران نازل می‌شود) ناشی از خوراک مادی نیست، بلکه از مشاهده و درک خالق هستی به دست می‌آید.

# همچنان این قوت ابدال حق

هم ز حق دان نه از طعام و از طبق

هوش مصنوعی: این نیرویی که به ابدال (برگزیدگان خدا) داده شده، نیز از ذات خداوند است و نه از غذا و ظرفی که طعام در آن قرار دارد.

# جسمشان را هم ز نور اسرشته‌اند

تا ز روح و از ملک بگذشته‌اند

هوش مصنوعی: جسم آن‌ها از نور ساخته شده است، به طوری که از روح و دنیای ملائکه نیز فراتر رفته‌اند.

# چونک موصوفی به اوصاف جلیل

ز آتش امراض بگذر چون خلیل

چون خداوند با عظمت ترا معرفی و تایید کرده پس همچون ابراهیم خلیل از گزند و تاثیر عیب‌ها و مرض‌ها بگذر و آزاد شو.

# گردد آتش بر تو هم برد و سلام

ای عناصر مر مزاجت را غلام

هوش مصنوعی: آتش به تو نیز تسلط پیدا می‌کند و بر تو حاکم می‌شود، ای عناصر که مزاج تو را تحت فرمان داری.

# هر مزاجی را عناصر مایه‌است

وین مزاجت برتر از هر پایه است

هوش مصنوعی: هر مزاجی از عناصر یعنی چهار عنصر اصلی طبیعی (آب، باد، آتش، خاک) تشکیل می‌شود، اما مزاج تو از همه آن‌ها والاتر و برتر است.

# این مزاجت از جهان منبسط

وصف وحدت را کنون شد ملتقط

هوش مصنوعی: این مزاج تو، که در واقع به ویژگی‌های روحی و طبیعی تو اشاره دارد، اکنون از جهان گسترش یافته و به وصف وحدت، یعنی اتحاد و یکی شدن، دست یافته است.

# ای دریغا عرصهٔ افهام خلق

سخت تنگ آمد ندارد خلق حلق

هوش مصنوعی: ای وای، فضای درک و فهم مردم بسیار تنگ شده و آنها توانایی کافی برای درک معانی عمیق را ندارند.

# ای ضیاء الحق به حذق رای تو

حلق بخشد سنگ را حلوای تو

هوش مصنوعی: ای نور حقیقت، به راستای تو، سنگ را به وسیلهٔ حلق (یعنی حلقه یا دایره) به حلوای خوشمزه تبدیل می‌کند.

# کوه طور اندر تجلی حلق یافت

تا که می نوشید و می را بر نتافت

هوش مصنوعی: کوه طور در تجلی الهی به مقام والایی رسید و از آنجا شراب معرفت را نوشید، اما از آن لذت و شورو حالی که در آنجا بود، دچار انحراف نشد.

# صار دکا منه وانشق الجبل

هل رایتم من جبل رقص الجمل

هوش مصنوعی: بیت به یک کوه اشاره دارد که مثل یک پرده، جسمی از سنگ و بی‌حرکت است. اما در واقع می‌توان آن را رقصان دید، مانند شترهایی که در دشت حرکت می‌کنند. این تصویر به عمق معنا و حالاتی اشاره دارد که از ظواهر مادی فراتر می‌رود.

# لقمه‌بخشی آید از هر کس به کس

حلق‌بخشی کار یزدانست و بس

هوش مصنوعی: هر کس به دیگری نیکی و کمکی می‌کند، اما ارشاد روح و جسم انسان تنها از سوی خداوند است و فقط اوست که می‌تواند به طور واقعی جسم و روح را به یکدیگر متصل کند.

# حلق بخشد جسم را و روح را

حلق بخشد بهر هر عضوت جدا

هوش مصنوعی: خداوند به هر کس به گونه‌ای خاص نعمت می‌دهد؛ او برای هر بخش از وجود انسان، چه جسم و چه روح، به طور جداگانه فرصتی فراهم می‌کند.

# این گهی بخشد که اجلالی شوی

وز دغا و از دغل خالی شوی

هوش مصنوعی: این لحظه به تو بزرگی و عزت می‌بخشد و از نفاق و فریب دور می‌کنی.

# تا نگویی سِرّ سلطان را به کس

تا نریزی قند را پیش مگس

هوش مصنوعی: تا زمانی که راز سلطان را به کسی نگویی، مانند قند را پیش مگس نریز. یعنی باید رازها و اسرار ارزشمند را حفظ کنی و آنها را به کسی نگوئی، چون ممکن است دیگران از آن سوءاستفاده کنند.

# گوش آنکس نوشد اسرار جلال

کو چو سوسن صدزبان افتاد و لال

هوش مصنوعی: کسی که با دقت به راز و عظمت خداوند توجه کند، همچون گل سوسن که ده‌ها زبان دارد و در عین حال خاموش است، به درون این اسرار گوش می‌سپارد.

# حلق بخشد خاک را لطف خدا

تا خورد آب و بروید صد گیا

هوش مصنوعی: خدا به خاک رحمت و لطف می‌کند تا آن خاک آب را جذب کند و از آن گیاهان زیادی بیرون بیایند.

# باز خاکی را ببخشد حلق و لب

تا گیاهش را خورد اندر طلب

هوش مصنوعی: خداوند دوباره به خاکی که حیات دارد و آن را با دلسوزی می‌بیند، محبت می‌کند تا گیاهش را بخورد و به دنبال آن برود.

# چون گیاهش خورد حیوان گشت زفت

گشت حیوان لقمهٔ انسان و رفت

هوش مصنوعی: زمانی که گیاه را حیوان می‌خورد، حیوان چاق و فربه می‌شود و در نتیجه، او هم لقمه‌ای برای انسان می‌شود و به این ترتیب به انسان منتقل می‌شود.

# باز خاک آمد شد اکال بشر

چون جدا شد از بشر روح و بصر

هوش مصنوعی: زمانی که خاک به شکل انسان درآمد و روح و بینایی از انسان جدا شد، به خاک تبدیل گشت.

# ذره‌ها دیدم دهانشان جمله باز

گر بگویم خوردشان گردد دراز

هوش مصنوعی: ذرات کوچک را دیدم که دهانشان همه باز است، اگر بگویم که آن‌ها چقدر خوردند، صحبت من طولانی می‌شود.

# برگها را برگ از انعام او

دایگان را دایه لطف عام او

هوش مصنوعی: برگ‌ها از نعمت‌های خداوند هستند و دایگان، یعنی پرستاران و مادران، لطف و کرامت او را به همه می‌رسانند.

# رزقها را رزقها او می‌دهد

زانک گندم بی غذایی چون زهد

هوش مصنوعی: خدای تعالی است که روزی‌ها را می‌دهد، زیرا گندم بدون تغذیه نمی‌تواند زهد و فایده‌ای داشته باشد.

# نیست شرح این سخن را منتهی

پاره‌ای گفتم بدانی پاره‌ها

هوش مصنوعی: این سخن را نمی‌توان به‌طور کامل توضیح داد، اما من تنها بخشی از آن را برایت گفتم تا بدانی بعضی از نکات را.

# جمله عالم آکل و ماکول دان

باقیان را مقبل و مقبول دان

هوش مصنوعی: تمام عالم را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: آکلی (خورنده) و ماکولی (خورده‌شده)، و برخلاف آنها، کسانی که در عالم باقی‌اند را باید به عنوان مقبول و مقبل شناخت.

# این جهان و ساکنانش منتشر

وان جهان و سالکانش مستمر

هوش مصنوعی: این جهان و ساکنانش در حال پخش و پراکندگی هستند، اما آن جهان و سالکان آن در جا و پایدارند.

# این جهان و عاشقانش منقطع

اهل آن عالم مخلد مجتمع

هوش مصنوعی: این جهان و عاشقان آن، ناپایدار و گذرا هستند، در حالی که اهل آن عالم مخلد (عالم جاوید) جمع و ثابت و پایدارند.

# پس کریم آنست کو خود را دهد

آب حیوانی که ماند تا ابد

هوش مصنوعی: کریم کسی است که خود را به آب حیات می‌دهد تا جاودانه بماند، به این معنا که او با بخشش و خیرخواهی خود، به زندگی و وجودش ادامه می‌دهد.

# باقیات الصالحات آمد کریم

رسته از صد آفت و اخطار و بیم

هوش مصنوعی: باقیات الصالحات (اعمال صالح که باقی می‌مانند) از آنِ کسی است که از صد آفت و خطر و ترس رهایی یافته و نیکوکار است.

# گر هزارانند یک کس بیش نیست

چون خیالاتی عدد اندیش نیست

هوش مصنوعی: هرچند که ممکن است افراد زیادی وجود داشته باشند، اما در واقع تنها یک نفر اهمیت واقعی دارد؛ زیرا شمارش تعداد افراد تنها خیالات و تصورات ذهنی است و حقیقت آن چیز دیگری است.

# آکل و ماکول را حلقست و نای

غالب و مغلوب را عقلست و رای

هوش مصنوعی: خوراک (آکل) و خورده‌شده (ماکول) به دست گلوی انسان است و برتری و ناتوانی در انسان به عقل و تدبیر او وابسته است.

# حلق بخشید او عصای عدل را

خورد آن چندان عصا و حبل را

هوش مصنوعی: حلق، به معنای گردنبند، مفهوم عدالت را به دست می‌دهد که به حاکم یا رهبری که عادل است، اعطا شده است. در این بیت، گفته می‌شود که آن شخص به اندازه‌ای بر میزان و حدود آزادی و کنترل خود می‌افزاید که مانند عصا و ریسمان است؛ به عبارتی، راهنمایی و کنترل کنیدی در دست دارد که نشان‌دهنده قدرت عدل اوست.

# واندرو افزون نشد زان جمله اکل

زانک حیوانی نبودش اکل و شکل

هوش مصنوعی: او به این دلیل که از آنچه خورده بود، اضافه‌نشده و به تعبیری از سیر و سیاحت بیشتر نشده است، زیرا در او عینیتی از نوع حیوانی وجود ندارد که به خوردن و شکل‌گیری بپردازد.

# مر یقین را چون عصا هم حلق داد

تا بخورد او هر خیالی را که زاد

هوش مصنوعی: یقین را مانند عصا به دست او دادند تا هر تصوری که به ذهنش می‌رسد را بچشد و تجربه کند.

# پس معانی را چو اعیان حلقهاست

رازق حلق معانی هم خداست

هوش مصنوعی: معانی مانند اشیاء و موجودات به ما داده می‌شوند و رازق (روزیش دهنده) این معانی تنها خداوند است.

# پس ز مه تا ماهی هیچ از خلق نیست

که به جذب مایه او را حلق نیست

هوش مصنوعی: پس از ماه، هیچ چیزی در خلقت وجود ندارد که به دلیل جوشش و وجود مایه خود، حلقه‌ای (ارتباطی) با آن نداشته باشد.

# حلق جان از فکر تن خالی شود

آنگهان روزیش اجلالی شود

هوش مصنوعی: زمانی که انسان از فکر و نگرانی‌های دنیوی خالی شود و روح او آزاد گردد، در آن شرایط از نعمت‌های بزرگ و مقام عالی برخوردار می‌شود.

# شرط تبدیل مزاج آمد بدان

کز مزاج بد بود مرگ بدان

هوش مصنوعی: تبدیل مزاج انسان به شرایط صحت و سلامت نیاز دارد و اگر مزاج او بد باشد، علت آن مرگ و نقصان است.

# چون مزاج آدمی گِل‌خوار شد

زرد و بدرنگ و سقیم و خوار شد

هوش مصنوعی: وقتی مزاج انسان به حالتی بد و نامطلوب، مانند گِل، تغییر پیدا کند، چهره‌اش زرد و بیمارگونه و مفتضح می‌شود.

# چون مزاج زشت او تبدیل یافت

رفت زشتی از رخش چون شمع تافت

هوش مصنوعی: وقتی حال او (آدمی) به هم ریخت و زشت شد، بعد از تغییر وضعیتش، زشتی از چهره‌اش رفت و مانند شمع روشن و زیبا شد.

# دایه‌ای کو طفل شیرآموز را

تا به نعمت خوش کند پدفوز را

هوش مصنوعی: مربی‌ای که کودک نوآموز را به خوبی تربیت کند و او را به نعمت‌ها و خوشی‌ها برساند.

# گر ببندد راه آن پستان برو

برگشاید راه صد بستان برو

هوش مصنوعی: اگر آن پستان (منبع شیر) مسیر وجود طفل را مسدود کند، راه صد باغ و نعمت دیگر را به روی او باز می‌کند.

# زانک پستان شد حجاب آن ضعیف

از هزاران نعمت و خوان و رغیف

هوش مصنوعی: چون مادر (یا زنی) که شیر می‌دهد، به سبب ضعف خود، مانع (دسترسی به) هزاران نعمت و سفره و غذا شده است.

# پس حیات ماست موقوف فطام

اندک اندک جهد کن تم الکلام

هوش مصنوعی: حیات ما به تربیت و پرورش مناسب بستگی دارد، بنابراین باید به‌طور مداوم و با تلاش، گفتار و رفتار خود را اصلاح کنیم و رشد کنیم.

# چون جنین بُد آدمی بُد خون غذا

از نجس پاکی برد مؤمن کذا

هوش مصنوعی: در زمان جنینی، انسان به شکل خون بود و غذایش از نوعی کثافت بود، اما مؤمن چون از پاکی بهره‌مند است، از این کثافت به دور است.

# از فطام خون غذااش شیر شد

وز فطام شیر لقمه‌گیر شد

هوش مصنوعی: از غذای خون، شیر به وجود آمد و از شیر، لقمهٔ لقمان(لقمهٔ نیک) به دست آمد.

# وز فطام لقمه لقمانی شود

طالب اشکار پنهانی شود

هوش مصنوعی: از شیر مادر که تغذیه می‌کند، طفل به جستجوی لقمه‌ای می‌افتد و چیزهایی را که هم پیداست و هم پنهان، طلب می‌کند.

# گر جنین را کس بگفتی در رحم

هست بیرون عالمی بس منتظم

هوش مصنوعی: اگر کسی دربارهٔ نوزادی که در رحم است بگوید، در واقع به جهانی بزرگ و منظم اشاره کرده است که در انتظار اوست.

# یک زمینی خرمی با عرض و طول

اندرو صد نعمت و چندین اکول

هوش مصنوعی: زمینی وجود دارد که سرشار از خرمی است و وسعت آن به قدری است که در آن صد نعمت و چیزهای زیادی یافت می‌شود.

# کوهها و بحرها و دشتها

بوستانها باغها و کشتها

هوش مصنوعی: کوه‌ها، دریاها، دشت‌ها، باغ‌ها و زراعت‌ها همگی نشانه‌های سرسبزی و زیبایی طبیعت هستند.

# آسمانی بس بلند و پر ضیا

آفتاب و ماهتاب و صد سها

هوش مصنوعی: آسمانی بسیار بلند و روشن وجود دارد که در آن آفتاب، ماه و ستاره‌های زیادی می‌درخشند.

# از جنوب و از شمال و از دبور

باغها دارد عروسیها و سور

هوش مصنوعی: از سمت‌های مختلف، یعنی از جنوب و شمال و باد کویری، باغ‌ها پر از جشن‌ها و دلدادگی‌هاست.

# در صفت ناید عجایبهای آن

تو درین ظلمت چه‌ای در امتحان

هوش مصنوعی: عجایب و اسرار خدای تو در وصف نمی‌آید، پس در این تاریکی (زندگی و مشکلات) تو چه چیزی را در آزمون (صبر و استقامت) نشان می‌دهی؟

# خون خوری در چارمیخ تنگنا

در میان حبس و انجاس و عنا

هوش مصنوعی: در این بیت، مولانا به حالتی اشاره دارد که فرد در شرایط دشوار و تنگنا قرار دارد و در عذاب و فشار احساس زندانی بودن می‌کند. خون‌خواری به معنای رنج و سختی‌هایی است که او در این وضعیت متحمل می‌شود.

# او به حکم حال خود منکر بدی

زین رسالت معرض و کافر شدی

هوش مصنوعی: او به دلیل حال خود، بدی را انکار کرد و به خاطر این رسالت، به چیزی مانند کافر تبدیل شد.

# کین محالست و فریبست و غرور

زانک تصویری ندارد وهم کور

هوش مصنوعی: این موضوع بر این نکته تأکید دارد که این حال و مقام، غیرممکن و فریبنده است و به خاطر آنکه واقعیت، تصویری ندارد، تفکر و درک انسان در این زمینه ناتوان است.

# جنس چیزی چون ندید ادراک او

نشنود ادراک منکرناک او

هوش مصنوعی: چیزی که هیچ‌گاه دیده نشده، درک کردن آن نیز ممکن نیست و کسی که آن را منکر است، در واقع از درک آن چیز ناتوان است.

# همچنانک خلق عام اندر جهان

زان جهان ابدال می‌گویندشان

هوش مصنوعی: مردم عادی در این دنیا به‌طور مداوم از جهانی دیگر صحبت می‌کنند که آن را "ابدال" می‌نامند. این جهانی که درباره‌اش می‌گویند، جاودانه و غیر از دنیای مادی است.

# کین جهان چاهیست بس تاریک و تنگ

هست بیرون عالمی بی بو و رنگ

هوش مصنوعی: این جهان مانند چاهی است تنگ و تاریک که ما را در خود اسیر کرده است؛ اما فراتر از این دنیا، عالمی وجود دارد که عاری از رنگ و بوست و حقیقتی فراتر از آنچه در این جهان می‌بینیم.

# هیچ در گوش کسی زیشان نرفت

کین طمع آمد حجاب ژرف و زفت

هوش مصنوعی: در گوش هیچ‌کس صدای آنان (حقیقت) نفوذ نکرد، زیرا طمع همچون پرده‌ای عمیق و ضخیم میان او و فهم حقیقت قرار گرفته است.

# گوش را بندد طمع از استماع

چشم را بندد غرض از اطلاع

هوش مصنوعی: طمع باعث می‌شود که انسان نتواند به خوبی بشنود و درک کند، و همچنین هدف یا انگیزه‌ای خاص او را از آگاهی و مشاهده حقیقت بازمی‌دارد.

# همچنانک آن جنین را طمع خون

کان غذای اوست در اوطان دون

هوش مصنوعی: همان‌طور که جنین به طمع خون برای تغذیه‌اش در مکان‌های پست و کم‌ارزش زندگی می‌کند.

# از حدیث این جهان محجوب کرد

غیر خون او می‌نداند چاشت خورد

هوش مصنوعی: از داستان این جهان، تنها او (جنین) غذای خود را می‌شناسد و دیگران نمی‌دانند که او چگونه تغذیه می‌کند.

پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی

راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور

بخش ۱ - سر آغاز به خوانش شهرام شریف زاده
می‌خواهید شما بخوانید؟ اینجا را ببینید.

بخش ۱ - سر آغاز به خوانش عندلیب

فعال یا غیرفعال‌سازی قفل متن روی خوانش من بخوانم

پیشنهاد مشق شعر

معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است

مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین

تا به حال ۱۶ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...

sadegh bahramian در ‫۱۵ سال و ۹ ماه قبل، چهارشنبه ۲۲ دی ۱۳۸۹، ساعت ۱۶:۴۱ نوشته:

اشعار مولوی اشعار نابی است که هرکدام برای انسان عبرتنامه ای است که وی دراشعار خود از ایات قران و احادیث امامان وپیامبر الهام گرفته است . یادرمورد داستانهای پیامبران و امامان شعر سرود. مانند;برکات پیامبر در صلح دو قبیله ی اوس و خزرج

reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link

امین کیخا در ‫۱۳ سال و ۴ ماه قبل، دوشنبه ۱۰ تیر ۱۳۹۲، ساعت ۱۶:۵۹ نوشته:

می زهد یعنی می زاید ولی معنی زهیدن تراویدن هم هست

امین کیخا در ‫۱۳ سال و ۴ ماه قبل، دوشنبه ۱۰ تیر ۱۳۹۲، ساعت ۱۷:۰۱ نوشته:

اطلاع افزون بر اگاهی ، ازدایش هم می شود .

امین کیخا در ‫۱۳ سال و ۴ ماه قبل، دوشنبه ۱۰ تیر ۱۳۹۲، ساعت ۱۷:۰۴ نوشته:

چه داستان ومثال زیبایی !

امین کیخا در ‫۱۲ سال و ۱۱ ماه قبل، دوشنبه ۴ آذر ۱۳۹۲، ساعت ۲۲:۰۳ نوشته:

فتیله را علامه دهخدا پلیته و دکتر پرتو کنه با تشدید روی ن آورده اند

امین کیخا در ‫۱۲ سال و ۱۱ ماه قبل، دوشنبه ۴ آذر ۱۳۹۲، ساعت ۲۲:۰۴ نوشته:

عروس فارسی است به معنی سفید و باید اروس نوشته شود

شهرزاد در ‫۱۱ سال و ۳ ماه قبل، سه‌شنبه ۱۳ مرداد ۱۳۹۴، ساعت ۰۹:۴۹ نوشته:

پدفوز: لب و لفج
چنین باشد بیان نور ناطق نه لب باشد نه‌ آواز و نه پدفوز
(غزلیات شمس 3/1188/5)

آرش تبرستانی در ‫۹ سال و ۹ ماه قبل، یکشنبه ۱۰ بهمن ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۱۷ نوشته:

همچنانک خلق عام اندر جهان
زان جهان ابدال می‌گویندشان
کین جهان چاهیست بس تاریک و تنگ
هست بیرون عالمی بی بو و رنگ
هیچ در گوش کسی زیشان نرفت
کین طمع آمد حجاب ژرف و زفت
یعنی زمانی که اولیا به افراد عادی می گویند این دنیا مثل یک چاه تاریک و زندان هست و دنیایی بی انتها در ورای آن وجود دارد کسی نمی پذیرد و میگوید هرچه هست همینجاست مولوی میگوید علت این انکار پرده ای ضخیم است که به دلیل طمع و دنیاپرستی در مفابل بینش این افراد قرار گرفته

آرش تبرستانی در ‫۹ سال و ۹ ماه قبل، یکشنبه ۱۰ بهمن ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۲۷ نوشته:

این جهان و ساکنانش منتشر
وان جهان و سالکانش مستمر
این جهان و عاشقانش منقطع
اهل آن عالم مخلد مجتمع
پس کریم آنست کو خود را دهد
آب حیوانی که ماند تا ابد
شرایط عالم معنا با اینجا متفاوت هست در اینجا کثرت ظهور فراوانی دارد ولی در آن طرف وحدت خود نمایی می کند این به آن دلیل است که آن جا همه به سمت حقیقت رهسپارند و منیتی وجود ندارد پس بخشنده واقعی کسی هست که خود را ببخشد و از نفسانیت و منیتش بگذرد تا به آب حیاتی واقعی دست یابد که جاودانه است

nabavar در ‫۹ سال و ۹ ماه قبل، دوشنبه ۱۱ بهمن ۱۳۹۵، ساعت ۱۶:۵۶ نوشته:

آرش جان
می فرمایید :
”شرایط عالم معنا با اینجا متفاوت هست در اینجا کثرت ظهور فراوانی دارد ولی در آن طرف وحدت خود نمایی می کند“.
آیا دلیلی علمی برین گفتار خود که بر گرفته از تقلیدی از گذشتگان به نظر میرسد دارید.
ماندگار باشید

آرش تبرستانی معناگرا در ‫۹ سال و ۹ ماه قبل، سه‌شنبه ۱۲ بهمن ۱۳۹۵، ساعت ۰۰:۳۵ نوشته:

باسلام خدمت جناب حسین1 خوشحالم که اینقدر موشکافانه به این مسایل دقت میکنید در ابتدا بگویم که مباحث متافیزیکی فوق علمی هستند و نمی توان بسیاری از آن ها را با دلایل علمی اثبات کرد اما با استفاده از فلسفه و کلام میتوان به این طور مباحث نزدیک شد اما درباره این موضوع:کثرت این دنیا که مبرهن است و نیازی به اثبات ندارد در رابطه با وحدت عالم معنا خلاصه بگویم که حقیقت واقعی یکی است و دویی در آن راه ندارد به این علت که اگر دو شی کاملا یکسان باشند پس در واقع واحدند و اگر تفاوتی داشته باشند پس یکی از آن ها کامل نیست و از دور خارج می شود علت کثرت ها در شرایط متفاوت است در حالی که در آن جهان شرایطی پایدار حاکم است که زمان و مکان بر آن راه ندارد بنابراین در آن جا وحدت شکل میگیرد این موضوع بسیار بسیط و گسترده است و اگر به آن علاقه مندید توصیه می کنم بحث وحدت وجود را دریابید

منصور در ‫۷ سال و ۱ ماه قبل، پنجشنبه ۲۱ شهریور ۱۳۹۸، ساعت ۱۴:۵۶ نوشته:

جناب حسین 1 به کتب آقای محمدجعفر مصفا مراجعه بفرمایید. به نظر میرسه تمام مسئله در ذهن انسان است نه در عالمی دیگر. بخصوص کتاب با پیر بلخ. به اعتقاد ایشان مولوی یک روانشناس بزرگ است و در توضیح این امر کار فوق‌العاده ای هم کرده آقای مصفا. ایشان قبلا روانکاو بوده اند. همچنین آثار دکتر پیمان آزاد هم خوب هستن. نیازی به بحث متافیزیک و عالمی غیر از این عالم نیست. همه چیز در ذهن است (به اعتقاد این دوستان)

دکتر صحافیان در ‫۷ سال و ۱ ماه قبل، یکشنبه ۷ مهر ۱۳۹۸، ساعت ۱۳:۳۸ نوشته:

دریافتهای جاری شده از لطف لطیف خداوند و جان روح انگیز مولانا که در اتصال جان انبیا و 14 نور برگزیده آفرینش است.
من که صلحم دایما با این پدر
این جهان چون جنتستم در نظر
چشم امید بسته ام تا در این سیر معکوس که از کاملترین دفتر مثنوی(دفتر ششم) آغاز شد،دریافتهایی پالوده از خویشتن و سرشار از جان مولانا "جلال الدین البلخی ثم الرومی" در جان اندیشه های زنده روان کنم.
بانگ آبم من به گوش تشنگان
همچو باران می رسم من ز آسمان

دریافتهای دفتر سوم مثنوی 1 مقدمه در تاکید بر حکمت به جای علم و اقبال به حسام الدین چلبی

دفتر سوم نیز مانند دفتر های دیگر با مقدمه ای به زبان عربی آغاز می شود.
خداوند تمثیل در اینجا حکمت ها را به لشکریان خداوند تشبیه می کند.
ابتدا در تفاوت علم و حکمت:
حکمت دانش هبه شده از سوی خداوند است.
مخصوص انبیا و اولیاست.
خداوند به اسم حکیم در آنها تجلی می کند و آنها مظهر اسم حکیم هستند.
کسی به این حکمت می رسد که خویشتن و خواسته های آن را کنار بگذارد و همتش جهان خاکی نباشد.
خداوند با این سپاهیان حکمت عاشقان خود را نیرومند می کند و علمشان را از جهل پاک می کند.
ای ضیاء الحق حسام الدین بیار
این سوم دفتر که سنت شد سه بار1
دفتر سوم را چون دفتر های دیگر با شوق مضاعف خود بیاور. (مولانا شمس گمشده خود را در حسام الدین پیدا کرده بود و در مجالس تااو نمی آمد سخن نمی گفت)
سنت سه بار شد:پیامبر ص هر گاه سخن می گفت آن را سه بار تکرار می کرد تا مخاطب خوب بفهمد.
قوتت از قوت حق می جهد
نه از عروقی کز حرارت می جهد
نیروی خداوند در تو بر رگهای طبیعی بدن غلبه کرده است و نور در تو هست.
قوت جبریل از مطبخ نبود
بود از دیدار خلاق وجود
توانایی جبرئیل از غذا نیست .بلکه غذای فرشتگان چنانکه غزالی می گوید مشاهده صفات خداوند است.
جسمشان را هم ز نور اسرشته اند
تا ز روح و،از ملک بگذشته اند8
چونکه موصوفی به اوصاف جلیل
زآتش امراض بگذر چون خلیل
حال که مرزهای خاکی را درنوردیدی،مانند ابراهیم از آتش خواسته ها و بیماری های فراوان نفس عبور کن.
کانال و وبلاگ آرامش و پرواز روح
arameshsahafian@

دکتر صحافیان در ‫۷ سال و ۱ ماه قبل، یکشنبه ۷ مهر ۱۳۹۸، ساعت ۱۳:۴۰ نوشته:

ادامه دریافتهای دفتر سوم مثنوی 2 اقبال و شمردن پاکی های حسام الدین2
گردد آتش بر تو هم برد و سلام
ای عناصر مر مزاجت را غلام 10
مانند خلیل از آتش سالم عبور کردی.
عناصر اربعه در حیطه تصرف توست.
ای دریغا عرصه افهام خلق
سخت تنگ آمد،ندارد خلق، حلق
فهم های آدمیان تنگ و محدود است.و مردمان حلق معنوی ندارند.همتشان فقط در حلقی است که غذا دریافت می کند.
ای ضیاء الحق،به حذق رای تو
حلق بخشد سنگ را حلوای تو
تو که نور حق هستی با مهارتی که در دریافتهای معنوی داری،به سنگ نیز حلقی برای نوشیدن این دریافتها می دهی.
کوه طور اندر تجلی حلق یافت
تا که می نوشید و،می را بر نتافت
جایی که سنگ حلق معنوی یافت؛کوه طور است که شراب تجلی خداوند را نوشید اما نتوانست تحمل کند و پودر شد.
حلق بخشد خاک را لطف خدا
تا خورد آب و،بروید صد گیا
مولانا با تردستی ویژه خود تمثیل "حلق"را گسترش می دهد:
خداوند به خاک حلق می دهد تا باران بنوشد و گل برویاند و در بیت های بعد اشاره می کند که به حیوان حلق می دهد تا گیاه را بخورد،به انسان تا حیوان را بخورد و پس از آن دوباره خاک حلق پیدا می کند تا انسان را بخورد.
ذره ها دیدم دهانشان جمله باز
گر بگویم خوردشان،گردد دراز
خداوند تمثیل حتی ذرات عالم را دارای حلق برای دریافت می بیند.
پس کریم آنست کو خود را دهد
آب حیوانی که ماند تا ابد33
اما در کثرت این حلق های مادی انسان شریف و دارای شخصیت حقیقی آن است که حلقی برای آب حیات داشته باشد.
مولانا این تمثیل را ادامه می دهد برای عصای موسی که حلق یافت تا ریسمانهای جادو را بخورد.و ادامه می دهد که در جنین حلقی برای خون و در کودکی حلقی برای شیر دارد ولی دایه مهربان از او شیر را می گیرد تا غذاهای رنگارنگ بخورد.
تو هم باید حلقی برای غذاهای رنگارنگ معنوی پیدا کنی،اما با رها کردن پستان دنیا.
کین جهان چاهی است بس تاریک و تنگ
هست بیرون،عالمی بی بو و رنگ 64
کانال و وبلاگ آرامش و پرواز روح

آ. شریفی مقدم در ‫۳ سال و ۱۰ ماه قبل، یکشنبه ۲۷ آذر ۱۴۰۱، ساعت ۱۷:۲۰ نوشته:

بیت هفدهم در شرح مثنوی دکتر کریم زمانی به این شکل آمده است:

لقمه بخشی آید از هر مرتبس / حلق بخشی کار یزدانست و بس

مرتبس: به معنای توانگر

Fateme Zandi در ‫۲ ماه قبل، شنبه ۲۴ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۱۳ نوشته:

شرح و تفسیر

استاد ارجمند جناب کریم زمانی

شرح و تفسیر بیت ۱

ای ضیاء الحق ، حُسام الدین بیار

این سوم دفتر که سُنّت شد سه بار

ای ضیائ الحق ، حسام الدین چَلَبی ، دفتر سوم را بیاور که سنّت سه بار است . [ از آنجا که حسام الدین ، نقشی بارز در خلقِ مثنویِ معنوی داشته ، لذا حضرت مولانا از روی ادب و به جهتِ تقدیر و تحسین او ، فراهم شدن سومین دفتر مثنوی را به وی نسبت می دهد . ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص 2 و شرح مثنوی معنوی شاه داعی ، ج 2 ، ص 4 ) ]

سنّت شد سه بار : اشاره دارد به احادیثی از حضرت پیامبر (ص) که استاد فروزانفر وجوه مختلف آن را ذکر کرده است . ( احادیث مثنوی ، ص 71 و 72 ) . « هر گاه پیامبر (ص) سخنی می فرمود ، آن را سه بار تکرار می کرد تا مخاطب آن را خوب بفهمد . و هر گاه بر جمعی وارد می شد . سه بار سلام می کرد » « هر گاه حضرت پیامبر (ص) نیایش می کرد . سه بار تکرار می فرمود و چون سؤال می کرد نیز آن را سه بار تکرار می فرمود »

شرح و تفسیر بیت ۲

بَرگُشا گنجینۀ اسرار را

در سوم دفتر بِهِل اِعذار را

ای حسام الدین ، گنجینه های اسرار و حقایق معنوی را به رویِ طالبان آن گشوده ساز و در دفتر سوم مثنوی ، عذر و بهانه را کنار بگذار . [ در دفتر سوم که بیماری و نالانی ، حسام الدین را دستخوش ملالی کرده است و همین نکته ظاهراََ وی را از مطالبۀ آغاز کردن دفتر تازه یی از مثنوی باز داشته است . مولانا با اشارت به مزاجِ وی خاطرنشان می کند که هر چند دنیای حسّی ، دنیای کثرات و عالَمِ اَکل و مأکول است . وی که از ابدال حق و خاصّانِ او محسوب است . البته مزاجش روحانی است . از مزاجِ عنصری تبدیل یافته است و از اینرو به قوّتِ روح ، زنده است و دستخوشِ عناصر و تبدّل و انحراف آنها نیست . ( سرّ نی ، ج 1 ، ص 52 ) . بِهِل = رها کردن ، فرو نهادن / اِعذار = بهانه کردن ، عذر آوردن ]

شرح و تفسیر بیت ۳

قوّتت از قوّتِ حق می زهد

نه از عُروقی کز حرارت می جهد

زیرا نیروی تو از نیروی حق تعالی جوشیدن می گیرد نه از رگ هایی که از حرارتِ طبیعی بدن می جنبد که این جنبش زاییده حرکتِ کارخانۀ جسمانی آدمی است .

شرح و تفسیر بیت ۴

این چراغِ شمس ، کو روشن بُوَد

نه از فتیل و پنبه و روغن بُوَد

تابیدن چراغِ خورشید که همواره روشن است . از فتیله و پنبه و روغن نیست . [ همینطور درخشش روح الهی انسان از عناصر مادّی و محسوس مایه نمی گیرد . ملاهادی سبزواری می گوید : این چراغ شمس ایهامی است به خودِ مولانا . ( شرح اسرار ، ص 188 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۵

سقفِ گردون کو چنین دائم بُوَد

نه از طناب و اُستُنی قائم بُوَد

سقفِ آسمان که همواره پابرجاست . نه متّکی به ریسمانی است و نه ستونی . [ تداعی می کند آیه 2 سورۀ رعد« خداوند است آنکه برافراشت آسمان ها را بی ستونی دیدنی » آیه 10 سورۀ لقمان همین مضمون را داراست . ]

شرح و تفسیر بیت ۶

قُوّتِ جبریل از مَطبَخ نبود

بود از دیدارِ خلّاقِ وجود

نیروی جبرئیل از غذاهای آشپزخانه ای و مادّی ناشی نمی شود . بلکه این همه قدرتِ روحانی از دیدار و شهود آفرینشگر هستی حاصل شده است .

نام جبریل سه بار در قرآنِ کریم ذکر شده ، دوبار در سورۀ بقره ، آیات 97 و 98 و یک بار در سورۀ تحریم ، آیه 4 ، این اسم ، عبرانی است و اصل آن جبرئیل به معنی مرد خدا و یا قوّتِ خداست . ( اعلام قرآن ، ص 260 ) به عقیدۀ حکما ، مقامِ قربِ حضرت جبرئیل مانند اسرافیل است و بالاتر از میکائیل و عزرائیل است . چه جبرئیل و اسرافیل ، مدار خلق بشمار آیند . زیرا افاضۀ علوم الهیه بر خلق به واسطۀ جبرئیل صورت گیرد و افاضۀ صُوَرِ مختلف بر خلایق به دستِ اسرافیل انجام شود . ( رسائل حکیم سبزواری ، ص 409 و 410 )

شرح و تفسیر بیت ۷

همچنان این قوّتِ اَبدالِ حق

هم ز حق دان ، نه از طعام و از طبق

همینطور نیروی اولیاء الله را نیز باید از جانبِ حضرت حق بدانی ، نه از طعام و سفره های رنگین . [ اَبدال = شرح بیت 264 دفتر اول ]

شرح و تفسیر بیت ۸

جسمشان را هم ز نور اِسرِشته اند

تا ز روح و ، از مَلَک بگذشته اند

جسم اولیاء الله نیز با نور الهی سرشته شده بطوریکه حتی بر روح و فرشتگان نیز سبقت گرفته است . [ گاه لطافت و صفای روح در بدن نیز تأثیر می گذارد . مثل حبابِ لامپی که از شعلۀ برق روشنی می گیرد و سراپا نور می شود . ]

شرح و تفسیر بیت ۹

چونکه موصوفی به اوصافِ جلیل

ز آتشِ اَمراض بگذر چون خلیل

از آنجا که تو به صفات حضرت پروردگار بزرگ اتّصاف یافته ای از گزند بیماری ها به سلامت باز خواهی رَست . چنانکه حضرت ابراهیم (ع) خلیل از آتش نمرودیان رهید . [ همانطور که در شرح بیت 1 همین بخش گذشت . حسام الدین هر چند گاه به علّتِ رنجوری و کسالت از ادامۀ املای مثنوی باز می ایستاد و عذرها می آورد . مولانا در اینجا به او می فرماید : که چون تو به صفاتِ الهی متّصف هستی و در زمرۀ کاملان ، لذا از هر آسیب و گزندی در امان خواهی بود . همانطور که ابراهیم خلیل الله نیز از لهیبِ آتشِ نمرودیان برَهید . مصراع دوم اشارت است به آیه 69 سورۀ انبیاء که توضیح آن در شرح بیت 547 دفتر اول گذشت . بحرالعلوم می گوید : مراد از آتش ، آتش معنوی است که همانا آتشِ فراق است . امّا اگر مراد ، آتشِ صوری و عنصری باشد . منظور این است که وقتی متخلّق به اخلاق الهی شوی همۀ موجودات ، مقهور تو شوند و تو می توانی خرق عادت کنی . ( مثنوی مولوی معنوی ، دفتر سوم ، ص 3 ) . یوسف بن احمد مولوی نیز در شرح بیت فوق گوید : ای حسام الدین چون به اخلاقِ الهی متخلّق شوی ار آتشِ امراضِ نفسانی خواهی رهید ، چنانکه ابراهیم (ع) از آتشِ نمرودیان برهید . ( المنهج القوی ، ج 3 ، ص 9 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۱۰

گردد آتش بر تو هم بَرد و سلام

ای عَناصُر مر مِزاجت را غلام

ای انسانِ کاملی که عناصر اربعه یعنی همۀ جهان در حیطۀ تصرّف و فرمان توست ، بدان که آتش برای تو نیز سرد و سازگار شود . [ مصراع اوّل اشاره است به آیه 69 سورۀ انبیاء که شرح آن در بیت 547 دفتر اول گذشت / عناصر اربعه = شرح بیت 1618 دفتر دوم ]

شرح و تفسیر بیت ۱۱

هر مِزاجی را عناصِر مایه است

وین مزاجت برتر از هر پایه است

مایۀ اصلی مزاج عامۀ خلایق ، عناصر مادّی و طبیعی است ولی مزاج روحانی تو برتر از همه است . [ مزاج = کیفیتی است که از واکنشِ متقابلِ اجزایِ ریزِ موادِ متضاد بوجود می آید . در این واکنشِ متقابل ، بخشِ زیادی از یک یا چند مادّه یا موادِ متخالف با هم می آمیزند . بر هم تأثیر می کنند و از این آمیزش ، کیفیتِ متشابهی حاصل می شود که آن را مِزاج گویند . ( قانون در طب ، ج 1 ، ص 12 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۱۲

این مِزاجت از جهانِ مُنبسط

وصفِ وحدت را کنون شد مُلتَقِط

مِزاجِ روحانی تو از عالَمِ احدیّت سرچشمه گرفته ، و به همین جهت نیز توانسته است وصف حقیقت واحد را اکتساب کند . [ جهان منبسط = اشاره دارد به ذاتِ احدیّت و هستی محض ، چنانکه در ابیات 686 تا 689 دفتر اوّل این معنا را شرح داده است / مُلتَقِط = بر گیرنده ، برچیننده ، کسب کننده ، صاحب المنهج القوی در ص 10 نوشته که «مُلتَقِط» در این بیت به معنی «جامع اوصاف الهی» می باشد . اکبرآبادی در بیان مصراع دوم می گوید : انسان کامل در ذاتِ احدیّت مستغرق شده و از کثرت گذشته و عین وحدت شده است ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص 3 ) . ملاهادی سبزواری نیز قریب همین معنا را گفته : مزاج عنصری هم مظهر توحید و عدل است . چون این مزاج وصفِ وحدت حاصل کند به عالَم وحدت و عدالت داخل شده و خلعت الهی می یابد ( شرح اسرار ، ص 188 ) . خوارزمی نیز در همین مضمون گفته است : جون تابشِ عشق ، عوارضِ اختلافات را بسوختی و چهره به انوار تجلّیاتِ احدیّت برافروختی و نقدِ خزائنِ گنج وحدت را بیندوختی ، فوجِ مَلَک کمینۀ غلامت گردد و اوجِ فلک ، ادنی مقامت شود ( جواهر الاسرار ، دفتر سوم ، ص 259 )

وجه دیگر مصراع دوم : مزاج تو از جهانِ منبسط ( عالَم هستی محض ) است که برای توصیفِ وحدت با عالَم خاکی درآمیخته است ( نثر و شرح مثنوی شریف ، دفتر سوم ، ص 27 و شرح مثنوی استعلامی ، ج 3 ، ص 226 )

شرح و تفسیر بیت ۱۳

ای دریغا عرصۀ اَفهامِ خَلق

سخت تنگ آمد ، ندارد خَلق ، حَلق

افسوس که ظرفیت درک و فهم مردم ، بسیار محدود است و مردم برای تناول غذاهای معنوی ، استعداد و گلوی مناسب ندارند .

شرح و تفسیر بیت ۱۴

ای ضیاء الحق ، به حَذقِ رأیِ تو

حلق بخشد سنگ را حلوایِ تو

ای ضیاء الحق ، تو با مهارتی که در فکر و اندیشه داری ، می توانی با حلوای ذوق و معنویات به سنگِ خاره نیز دهان و استعداد ببخشی . [ حَلق = در اینجا کنایه از استعداد و قابلیت است / حَذق = مهارت ]

بحرالعلوم گوید : از حذاقت رأی و صرفِ همّتِ تو ، قلوبِ قاسی ( = دل های سفت و سخت ) نیز می توانند فهمِ اسرار کنند . ( مثنوی مولوی معنوی ، دفتر سوم ، ص 3 )

شرح و تفسیر بیت ۱۵

کوهِ طُور اندر تجلّی حَلق یافت

تا که مَی نوشید و ، مَی را بَرنتافت

کوهِ طور بر اثرِ تجلّیِ حق ، استعداد و قابلیت فهمِ اسرارِ ربّانی را یافت . چندانکه شرابِ شهود جمال حق را نوشید ولی نتوانست آن را تحمل کند . [ اشاره است به آیه 143 سورۀ اعراف که شرح آن در بیت 26 دفتر اوّل گذشت / کوه طور = شرح بیت 1332 دفتر دوم ]

شرح و تفسیر بیت ۱۶

صارَ دَکاََ مِنهُ وَ انشقّ الجَبَل

هَل رَایتُم مِن جَبَل رَقصَ الجَمَل

بر اثر تجلّی حق ، کوهِ طور از هم دریده شد . آیا تا کنون دیده اید که کوهی همانند شتر به رقص درآید .

شرح و تفسیر بیت ۱۷

لقمه بخش ، آید از هر مُرتَبَس

حلق بخشی ، کارِ یزدان است و بس

لقمه بخشیدن از هر آدم توانگری برمی آید . ولی گلو بخشیدن تنها کارِ حق تعالی است . [ مُرتَبَس = فربه و تنومند ، درشت و گوشت آلود و توانگر ، ولی استاد نیکلسون آن را به معنی خوشه چین و جمع کننده و فراهم آورندۀ میوه های درختان ترجمه کرده است . ( فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی ، ج 8 ، ص 272 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۱۸

حَلق بخشد جسم را و روح را

حَلق بخش بهرِ هر عضوت جُدا

حق تعالی هم به جسم گلو می بخشد و هم به روح ، او به هر عضوی از اعضایت ، جداگانه گلویی می بخشد . هم جسم نیازمند غذاست و هم روح . برای تناول غذا نیز به دهان و گلو احتیاج است . جسم و روح هر کدام غذایی جداگانه دارند . ( شرح مثنوی معنوی شاه داعی ، ج 2 ، ص 6 ) . [ بنابراین هر یک از جسم و روح ، استعداد خاص خود را دارد . ]

شرح و تفسیر بیت ۱۹

این گهی بخشد که اِجلالی شوی

وز دَغا و از دَغَل ، خالی شوی

حق تعالی وقتی این استعداد معنوی و قابلیت فهمِ اسرارِ ربّانی را به تو می دهد که گرانقدر باشی و از پلیدی ها و دغل ها پاک گردی .

شرح و تفسیر بیت ۲۰

تا نگویی سرِّ سلطان را به کس

تا نریزی قند را پیشِ مَگس

تا حقایق نهفته و اسرارِ پوشیده حضرت شاه وجود را به هر کسی نگویی و شهدِ گوارایِ معارف الهی را پیش هر آدم فرومایه ای نریزی . [ مگس = مضهر ناتوانی و پستی و آلودگی است . در اینجا کنایه از آدمیان پلید و زبون و نااهل است . چنانکه حضرت مولی العارفین در فرمایش خود ، مگس را در همین معنی بکار برده . « مردم سه دسته اند : دانایی حق باور ، و آموزندۀ در راه رستگاری و مگسان خُرد و زبون که به دنبال هر بانگی می روند و با وزیدن هر باد بدان سو می گرایند . اینان از روشنی علم بهره ای ندارند و بر بنیادی استوار نایستاده اند . ( نهج البلاغه ، حکمت 139 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۲۱

گوشِ آن کس نُوشَد اسرارِ جلال

کو چو سوسن صد زبان افتاد و لال

گوشِ کسی می تواند اسرارِ الهی را بشنود که همانندِ گُلِ سوسن ، صد زبان داشته باشد ولی لال و خموش باشد . ( نُوشَد = مخفف نیوشد به معنی بشنود ( شرح اسرار ، ص 189 ) [ سوسن = گُلی است فصلی و دارای گلهای زیبا و درشت و رنگین امّا در ادبیات فارسی ، کنایه است از کسی که حرف های بسیار دارد ولی حرفی نزند . زیرا گلبرگ های سوسن فراوان است و در عین حال خموش و بی سخن . از اینرو به این گونه افراد ، «سوسن زبان» گویند . گاه نیز این تعبیر در موردِ افراد فصیح و سخنور بکار رود . ( آنندراج ، ج 3 ، ص 2512 ) در اینجا معنی اوّل مراد است . توضیح صَمت در شرح بیت 28 دفتر اوّل آمده است . ]

شرح و تفسیر بیت ۲۲

حلق بخشد خاک را لطفِ خدا

تا خورد آب و ، بروید صد گیا

لطفِ حضرت حق ، به خاک نیز گِلو می بخشد . یعنی به خاک قابلیت جذب آب می دهد تا آب را بیاشامد و سپس صد گونه گُل و گیاه از دلِ خود برویاند .

شرح و تفسیر بیت ۲۳

باز خاکی را ببخشد حَلق و لب

تا گیاهش را خورد اَندر طلب

باز خداوند به حیواناتِ پدید آمده از خاک گِلو و دهان می دهد تا در تکاپوی طبیعی ، گیاهان را بخورند . [ عبدالطیف می گوید : اشاره است به آیه 55 سورۀ طه « و از زمین بیافریدیمتان و بدان باز بریمتان و دگر بار از آن برآریمتان » ( لطائف المعنوی ، دفتر سوم ، ص 110 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۲۴

چون گیاهش خورد حیوان گشت زَفت گشت حیوان لقمۀ انسان و رفت

چون که حیوان ، گیاهان را بخورد . فربه می شود و در این صورت همین حیوان ، لقمۀ آدمی می گردد و به نیستی می رود . پس قانونِ اَکل و مأکول بر جهان حاکم است .

شرح و تفسیر بیت ۲۵

باز خاک آمد شد اَکّالِ بشر

چون جُدا شد از بشر روح و بصر

دوباره وقتی که روح و بینش از آدمی جدا شود خاک می آید و او را می خورد . [ اَکّال = بسیار خورنده ]

شرح و تفسیر بیت ۲۶

ذرّه ها دیدم دهانشان جمله باز

گر بگویم خوردشان ، گردد دراز

من ذره هایی دیدم که جملگی دهان خود را گشوده بودند . حالا اگر من بخواهم در بارۀ چگونگی خوردن آنها حرف بزنم سخن به درازا می کشد .

شرح و تفسیر بیت ۲۷

برگها را برگ از اِنعامِ او

دایگان را دایه ، لطفِ عامِ او

برگ درختان از لطف و احسانِ خداوند ساز و برگ حیات بدست می آورند و همین لطف احسانِ واسع اوست که همۀ پرورندگانِ موجودات را می پرورد . [ ملا هادی سبزواری گوید که برگِ دوم در مصراع اوّل ، به معنی سامان است . ( شرح اسرار ، ص 189 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۲۸

رزقها را رزقها او می دهد

ز آنکه گندم بی غذایی چون زَهَد ؟

حضرت حق به رزق و روزی موجودات نیز روزی می دهد . زیرا گندم چگونه می تواند بدون رزق و روزی حق تعالی نشو و نما کند . [ زَهَد = نشو نما کند ( شرح اسرار ، ص 189 )

شرح و تفسیر بیت ۲۹

نیست شرحِ این سُخن را منتها

پاره یی گفتم بدانی پاره ها

شرح این مطالب پایانی ندارد . من نمونه ای گفتم تا سایر موارد را خودت درک کنی . [ تو خود حدیثِ مفصّل بخوان از این مجمل . ]

شرح و تفسیر بیت ۳۰

جمله عالَم اَکل و مأکول دان

باقیان را مُقبِل و مقبول دان

تو باید این نکته را بدانی که این جهان ، جملگی خورنده و خورده شده است مگر آنان که به بقای حق باقی اند . اینان به حق روی می آورند و در درگاهِ الهی پذیرفته شده و مقبول اند . [ در این باب مضمون کلام ملا هادی سبزواری اینست : جماد ، غذای نبات می شود و نبات ، غذای حیوان می گردد و حیوان ، غذای انسان . این زنجیرۀ طولی همچنان ادامه دارد تا اینکه انسان ، به بقای حق باقی شود . ( شرح اسرار ، ص 189 ) مضمون کلام اکبرآبادی نیز اینست : باقیان ( = اهل الله ) که از این عالَم رسته و به آن عالَم پیوسته اند . هم مُقبِلِ حق اند و هم مقبول حق و به بقای حق باقی اند . هر چند که به ظاهر می خورند و می نوشند . ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص 3 ) ]

مقصود بیت : همۀ تنازع ها و کشمکش ها تنها در عالَم مادّه و حیات طبیعی رُخ می دهد و در مرحلۀ معنا و ماوراء مادّه ، صلح و آرامش برقرار است .

شرح و تفسیر بیت ۳۱

این جهان و ساکنانش منتشر

و آن جهان و مالکانش مُستَمِر

این جهان و ساکنانش متفرّق و از هم گسیخته اند . ولی آن جهان و ساکنانش ثابت و پایدار . [ مردم دنیا گرفتار دو قیدِ زمانی و مکانی اند . ولی اهل الله از این دو قید رَسته اند . ]

شرح و تفسیر بیت ۳۲

این جهان و عاشقانش مُنقَطع

اهلِ آن عالَم مُخَلّد مُجتمع

این جهان و هواخواهانش از یکدیگر گسیخته و متفرّق اند . ولی اهل الله ، جاودانه و با یکدیگر وحدت دارند . [ مُخَلّد = جاودان ، اگر مخلّد را قید بگیریم . با ید گفت : اهل الله همواره با یکدیگر وحدت دارند . زیرا این جهان ، عالَمِ فرق است و آن جهان ، عالَمِ جمع . ]

شرح و تفسیر بیت ۳۳

پس کریم آن است کو خود را دهد

آبِ حیوانی که مانَد تا ابد

بخشندۀ حقیقی کسی است که در کامِ جانِ خود آبِ حیات را درچکاند تا بقای جاودانه یابد . [ آب حیوان = شرح بیت 574 دفتر اول ]

وجه دیگر معنی : بخشندۀ حقیقی کسی است که هستی مجازی و امکانی خود را در راهِ حق تعالی بذل کند و به مقامِ فناء برسد و از این طریق به حیاتِ جاودان برسد .

وجه دیگر : بخشندۀ حقیقی کسی است که هستی مجازی خود را در راهِ حق تعالی بذل کند و چنین کریمی همچون آبِ حیات ، ابدی و جاودانه است . ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص 3 )

شرح و تفسیر بیت ۳۴

باقیاتُ الصّالحات آمد کریم

رَسته از صد آفت و اَخطار و بیم

بخشندۀ حقیقی ( یعنی آن کس که به جای بذل مال ، همۀ هستی خود را می بخشد و به مقامِ فناء می رسد ) نیک جاودانه است که از صد نوع گزند و خطر و بیم رهیده است .

شرح و تفسیر بیت ۳۵

گر هزاران اند ، یک کس بیس نیست

چون خیالاتِ عدداندیش نیست

اگر کریمان ( عارفان راستین ) فرضاََ هزاران نفر هم که باشند . در حقیقت یکی بیش نیستند و آنچنان نیست که کثرت اندیشان خیال می کنند . [ کثرت اندیشان خیال می کنند که کثرت و تعدّد ظاهری میان عارفانِ راستین ، کثرت و تعدّدی حقیقی است در حالیکه جوهرِ حقیقی و معنوی ایشان یکی بیش نیست . چه جملکی آنان در حقیقت الله و وجودِ واجب ، محو و فانی به بقای حق باقی شده اند . ( شرح مثنوی ولی محمد اکبرآبادی ، دفتر سوم ، ص 4 و شرح اسرار ، ص 189 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۳۶

اَکل و مأکول را حلق است و نای

غالب و مغلوب را عقل است و رای

خورنده و خورده شده هر کدام برای خود حلق و گلویی دارند ، و نیز هر غالب و مغلوبی دارای خِرد و اندیشه است . [ این عالَم به اعتبار اینکه مظهر حیّ است . در حقیقت دارای قوای روحانیه است و به این لحاظ صاحبِ درک و اندیشه . ]

شرح و تفسیر بیت ۳۷

حلق بخشید او عصایِ عدل را

خورد آن چندان عصا و حَبل را

حق تعالی به عصایِ موسی (ع) حلق و گلویی داد و آن عصا ، چندین عصا و ریسمان را فرو بلعید . [ اشاره است به آیه 45 سورۀ شعراء « پس فکندند رَسَن ها و چوبدستی های خویش و گفتند به عزتِ فرعون که ماییم چیرگان . پس موسی نیز عصای خود فکند و همۀ تزویرهای آنان را فرو خورد » برخی گویند که ساحران فرعونی ، جیوه در عصاهای کاواک می ریختند و چون در مجاورت حرارتِ آفتاب می نهادند آن عصاها به حرکت درمی آمد و غریو از ناظران برمی خاست . ]

شرح و تفسیر بیت ۳۸

و اندرو افزون نشد ز آن جمله اَکل

ز آنکه حیوانی نبودش اکل و شکل

عصای موسی (ع) با وجود اینکه آن همه رَسَنو عصای ساحران را فرو بلعیده بود بر حجم آن چیزی افزوده نشد زیرا شکل و غذای آن از جنس حیوان نبود .

شرح و تفسیر بیت ۳۹

مَر یقین را چون عصا هم حلق داد

تا بخورد او هر خَیالی را که زاد

حق تعالی به یقین نیز همانند عصا ، حلق و گلویی بخشیده تا هر خیالِ یاوه ای را که در قلب پدید می آید فرو بلعد . [ یقین = محو کنندۀ اوهام و خیالاتِ بی اساس است . شرح بیت 860 دفتر دوم . خوارزمی گوید : عصایی که از دستِ صاحب دولتی تأثیر یافت مشرف به حلقی شد که چندین هزار حِبال و عصیّ سخره را یک لقمه ساخت . پس یقینی که از اهل الله فایض گردد چگونه حِبال وساوس و خیالات و عِصیّ اوهام و حِبالات را فرو نبرد و چرا چون آتش ، عالَمِ خَس و خاشاکِ شُبهات را نخورد . ( جواهر الاسرار ، دفتر سوم ، ص 364 ) خیال در اصطلاحِ مولانا ، ظنون و اوهامی است که گاه بر لوحِ ذهن سایه می افکند . ]

شرح و تفسیر بیت ۴۰

پس معانی را چو اعیان حلق هاست

رازقِ حلقِ معانی هم خداست

پس نتیجه می گیریم که عالَمِ معانی و حقایقِ غیر طبیعی نیز مانند موجوداتِ مادّی و طبیعی ، حلق و گلویی دارند و بخشنده حلق و گلو به عالَمِ معانی نیز حق تعالی است .

شرح و تفسیر بیت ۴۱

پس ز مَه تا ماهی هیچ از خلق نیست

که به جذبِ مایه او را حلق نیست

بنابراین از ماه تا ماهی ، یعنی از آسمان گرفته تا زمین ، هیچ موجودی نیست که برای جذبِ ماده غذایی دهانی نداشته باشد . [ به توضیح سَمَک و سِماک در شرح بیت 587 دفتر اول رجوع کنید ]

شرح و تفسیر بیت ۴۲

حلقِ جان از فکرِ تن خالی شود

آنگهان روزیش اِجلالی شود

هر گاه گلوی جان و روان آدمی از وسوسه های جسمانی آسوده شود . در آن صورت به روزی های طیّبه الهی دست خواهد یافت . یعنی از هوس ها بگذر تا به حیاتِ طیّبه رسی .

شرح و تفسیر بیت ۴۳

شرط ، تبدیلِ مِزاج آمد ، بدان

کز مِزاجِ بَد بُوَد مرگِ بَدان

این نکته را بدان که شرطِ آسوده شدن روح از وساوس و شهوات ، دگرگون شدن مَزاج باطنی انسان است . مرگِ بدکاران نیز زاییدۀ مزاج بدِ روحی آنان است .

شرح و تفسیر بیت ۴۴

چون مزاجِ آدمی گِل خوار شد

زرد و بَد رنگ و سَقیم و خوار شد

وقتی که انسان مزاجاََ به گِل خوردن عادت کند . چهره ای زرد و بَدرنگ و حالی بیمار و زار پیدا می کند . [ در طبِ قدیم ، میل به گِل خواری یکی از بیماری های معده به شمار می آمده است . و اطباء سببِ آن را ازدیاد اَخلاطِ بَد در معده می دانستند . ( خفّی علایی ، ص 176 ) و گاه برای درمان و تداویِ پاره ای از بیماری ها برخی از گِل های مأکول را برای بیمار تجویز می کردند . امّا وقتی گِل خواری به صورت میلِ شدید (ویار) درمی آمد . خود مولّدِ بیماری هایی در اعضای گوارشی بیمار می شد و از آن جمله رنگِ پوستِ او را تباه و نامناسب می کرد . ( مخزن الادویه ، ص 591 ) . مولانا در اینجا گِل خواری را کنایه از گرایش به شهوات و نفسانیات و تمتّعات دنیوی می داند . یعنی هر گاه آدمی غرق در شهوات و لذایذ مادّی شود . دچار بیماری روحی و عدمِ تعادل روانی می شود . ]

شرح و تفسیر بیت ۴۵

چون مزاجِ زشتِ او تبدیل یافت

رفت زشتی از رُخَش ، چون شمع تافت

هر گاه مِزاجِ بَدِ آدمی تبدیل یابد ، زشتی رخساره اش محو شود و همچون شمع بتابد . [ همینطور وقتی مِزاجِ روحی انسان به معنویت و کمال گرایش پیدا کند . پژمردگی و افسردگی را محو و زائل کند و به جای آن شور و نشاطِ روحی جایگزین سازد . ]

شرح و تفسیر بیت ۴۶

دایه یی کو طفلِ شیرآموز را

تا به نعمت خوش کند پَدفوز را ؟

کجاست آن دایۀ حقیقی روح و روان که شیرخواره را از شیرِ طبیعت بگیرد و کامش را با نعمت های معنا و کمال شیرین سازد ؟ [ پَدفُوز = نوزاد و کودک شیرخواره ]

شرح و تفسیر بیت ۴۷

گر ببندد راهِ آن پستان بَر او

برگشاید راهِ هر بُستان بَر او

اگر آن دایه ، راهِ پستان را به روی نوزاد ببندد . در عوض ، راهِ صد نوع باغ را به روی او می گشاید .

شرح و تفسیر بیت ۴۸

ز آنکه پستان شد حجابِ آن ضعیف

از هزاران نعمت و خوان و رَغیف

زیرا شیرِ پستان ، طفل را از تناول هزاران نعمت و طعام و قرصِ نان محروم داشته است . [ همینطور اگر دایه حقیقی ، اطفال طریقت را به ریاضت و ترک امیال و شهوات عادت دهد . باغ هایی از معارف و اسرار در مقابلشان گشوده شود و به هزاران نوع از طعام های معنوی و غذاهای الهی دست می یازند . ]

شرح و تفسیر بیت ۴۹

پس حیاتِ ماست موقوفِ فِطام

اندک اندک جَهد کن تَمّ الکلام

بنابراین ، نتیجه می گیریم که حیاتِ معنوی و زندگانی جاودانۀ ما وابسته به این است که از شیرِ مادّی یعنی لذّات و شهواتِ حیوانی پرهیز کنیم . تو نیز در راهِ پرهیز از لذّات و شهوات حیوانی بکوش . سخن به پایان رسید . [ فِطام = در لغت به معنی از شیر باز گرفتن است . و در مصطلحاتِ صوفیه ، کنایه است از انقطاع از عادات و اخلاقِ زشت و کفّ نَفس از شهوات جسمانی و تجدیدِ حیاتِ روحانی که در واقع با « ولادت ثانیه » و « حیات دوم » متحد می شود . ( مولوی نامه ، ج 2 ، ص 273 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۵۰

چون جَنین بود آدمی بُد خون غذا

از نجس پاکی بَرَد مؤمن ، کذا

تا وقتی که انسان به صورت جنین در رَحِمِ مادر است از خون تغذیه می کند . همینطور وقتی که آدمی اسیرِ زهدان دنیا است به ناپاکی ها آلوده است .مؤمن از طعام های ناپاک اجتناب می کند و به طعام پاک می رسد . نیز مؤمن ، ناپاکی ها را به پاکی بَدَل کند . چنانکه جنین ، خونِ ناپاک را به نسوجِ پاک دگر سازد . [ مؤمنِ صاحبدل خود را به حیاتِ دنیوی مقیّد نمی کند . بلکه خود را به تولدِ دوم می رساند و از زهدان دنیا پای به عرصۀ عقبی می نهد و زندگی طیّبه می یابد . بنابراین همانطور که ولادت نخستین ، جَنین را از خوردن خون باز می دارد . مُردن از عالَمِ حس و رهیدن از کمندِ محسوسات نیز روح را از طعام های جسمانی باز می گیرد . شاه داعی می گوید : مؤمن نیز چنین باشد که از مُردارِ دنیا چون به حدِ ضرورت خورد پاکی بَرَد . ( شرح مثنوی شاه داعی ، ج 2 ، ص 10 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۵۱

از فِطامِ خون ، غذایش شیر شد

وز فِطامِ شیر ، لقمه گیر شد

وقتی که چَنین از فضا و غذای پُر خونِ رَحِم باز گرفته شود . شیر ، غذای او می گردد . و هنگامی که او از شیر گرفته شود به خوردن دیگر غذاها می پردازد .

شرح و تفسیر بیت ۵۲

از فِطامِ لقمه ، لقمانی شود

طالبِ اِشکارِ پنهانی شود

و هنگامی که انسان از غذاهای حسّی بازگرفته شود . به حکیمی فرزانه مبدّل می گردد . و خواهان صیدِ اسرارِ ربّانی و حقایق پنهانی می شود . [ لقمان ، در این بیت مظهرِ حکیمی دانا و عالِمی ربّانی است . شرح احوال او در بیت 1961 دفتر اول آمده است . خوارزمی گوید : تو را نیز ای طفلِ طریقت ، حال چنان است که تا از حَبسِ رَحِم طبیعت بیرون نیایی ، دیده به تماشای اراضی و قلوب و آسمان های غیوب نگشایی و تا دهان از خون خوردن دواعی نَفس و هوی نشویی . از پستان لطفِ الهی شیرِ تجلّی اسم و صفتی نجویی . ( جواهر الاسرار ، دفتر سوم ، ص 368 ) ]

شرح و تفسیر بیت ۵۳

گر جَنین را کس بگفتی در رَحِم

هست بیرون ، عالَمی بس منتظم

اگر مثلا کسی با زبان حال به جَنین بگوید : بیرون از فضایِ رَحِم جهانی بسیار با نظم و شکوه وجود دارد .

شرح و تفسیر بیت ۵۴

یک زمین خرّمی با عرض و طول

اندرو صد نعمت و چندین اُکُول

این جهانِ با شکوه ، زمینی سبز و خرّم و پهناور دارد و در آن صد نوع نعمت و خوردنی وجود دارد . [ اُکُول = جمع اُکُل به معنی میوه ها ، خوردنی ها ، روزی ها ]

شرح و تفسیر بیت ۵۵

کوه ها و بحرها و دشت ها

بوستان ها ، باغ ها و کِشت ها

در این جهانِ شکوهمند ، کوه ها و دریاها و هامون ها و باغ ها و بوستان ها و کشتزارهایی وجود دارد .

شرح و تفسیر بیت ۵۶

آسمانی بس بلند و پُر ضیا

آفتاب و ماهتاب و صد سُها

آسمانی بسیار بلند و درخشان و آفتابی عالمتاب و مهتاب و ستارگانِ بی شمار وجود دارد . [ سُها = نام ستاره ای است خُرد و بسیار پنهان که در قدیم قوۀ بینایی را با آن می آزمودند . ]

شرح و تفسیر بیت ۵۷

از جنوب و از شمال و از دَبور

باغ ها دارد عروسی ها و سور

از سمتِ جنوب و شمال و غرب بادهایی می وزد و این جهان دارای باغ و جشن و سروهایی است . [ دَبُور = بادی که از سمت مغرب می وزد . مقابل باد صبا که از مشرق می وزد . ]

شرح و تفسیر بیت ۵۸

در صفت ناید عجایب های آن

تو در این چه یی در امتحان ؟

شگفتی های این جهان را نمی توان وصف کرد . تو ای انسانِ اسیر در رَحِمِ تاریک ، از چه رو به رنج و تَعَب گرفتار شده ای ؟ [ وجه دیگر معنی مصراع دوم : تو در این ظلمتکدۀ دنیا چه می کنی ؟ مسلماََ برای امتحان و آزمایش مانده ای . ]

شرح و تفسیر بیت ۵۹

خون خوری در چارمیخِ تنگنا

در میانِ حبس و اَنجاس و عَنا

تو در زندان و تنگنای رَحِم و در میان ناپاکی ها و رنجها از خون تغذیه می کنی . [ اَنجاس = جمع نجس به معنی پلید و آلوده ]

شرح و تفسیر بیت ۶۰

او به حکمِ حالِ خود مُنکر بُدی

زین رسالت مُعرض و کافر شدی

جَنین به اقتضای حال و هوای خود ، این سخنان را انکار می کند و از این پیام رُخ برمی تابد و نمی پذیرد . [ همینطور است حالِ اسیران رَحِمِ این دنیا که دعوت انبیاء و اولیاء را پیرامونِ حیاتِ طیّبه منکر می شوند . ]

شرح و تفسیر بیت ۶۱

کین مُحالست و فریب است و غرور

ز آنکه تصویری ندارد وهمِ کور

جَنین با زبان حال می گوید : نخیر ، این که بیرون از رَحِم نیز جهانی وجود دارد ناممکن و فریبنده و گمراه کننده است . زیرا قوۀ واهمۀ نابینا از چیزهایی که ندیده تصوّرِ صحیحی ندارد .

شرح و تفسیر بیت ۶۲

جنسِ چیزی چون ندید اِدراکِ او

نشنود اِدراکِ منکرناکِ او

از آنرو که ادراکِ او چنین چیزی را ادراک نکرده ، ادراکِ انکار کنندۀ او این سخنان و توضیحات را نیز نخواهد پذیرفت . [ چند بیت اخیر مقدمه ای بود برای طرح مطلبی که در ابیات بعد خواهد آمد . مولانا در ابیاتِ بعدی بیان می دارد که اولیای الهی به عامۀ مردم توصیه می کنند که این جهان با همۀ آب و رنگ ، چاهی بیش نیست و نباید بدان وابسته شد . امّا با همۀ اینها ، این کلماتِ اولیاء در گوشِ آنان نفوذ نمی کند . ]

شرح و تفسیر بیت ۶۳

همچنان که خلقِ عام اندر جهان

ز آن جهان ، اَبدال می گویندشان

همینطور است حالِ عوام النّاس در این دنیا ، اولیاء الله در بارۀ آن جهان به آنها سخنانی می گویند ولی عوام النّاس هیچ توجهی نمی کنند . اَبدال = شرح بیت 264 دفتر اوّل ]

شرح و تفسیر بیت ۶۴

کین جهان چاهی است بس تاریک و تنگ

هست بیرون عالَمی بی بُو و رنگ

اولیاء الله به مردم می گویند : دنیای فعلی مانندِ چاهی بسیار تنگ و تاریک است . ولی بیرون از این چاه ، جهانی مجرّد از مادّه و مدّت و کیفیت های محسوس وجود دارد .

شرح و تفسیر بیت ۶۵

هیچ در گوشِ کسی زایشان نَرَفت

کین طمع آمد حجابِ ژرف و زَفت

ولی این سخنان به گوشِ هیچیک از آنان فرو نمی رود . زیرا آزمندی ، حجابی گران و ستبر است .

شرح و تفسیر بیت ۶۶

گوش را بندد طمع از اِستماع

چشم را بندد غَرَض از اِطّلاع

همانطور که آزمندی و طمع ، گوشِ هوش را از شنیدن سخنان اولیاء الله می بندد . غرض ورزی نیز دیدۀ باطن را از دیدن و معرفت یافتن می بندد .

شرح و تفسیر بیت ۶۷

همچنانکه آن جَنین را طَمعِ خون

کان غذای اوست در اوطانِ دون

چنانکه ، طمع نسبت به خوردن سبب می شود که جَنین در جاهای پست بماند و از خون تغذیه کند . [ اوطانِ دون = وطن ها و جاهای پست ، تعبیری است از رَحِم که در ابیات قبل نیز توصیفی اینگونه گذشت . ]

شرح و تفسیر بیت ۶۸

از حدیثِ این جهان ، محجوب کرد

غیرِ خون ، او می نداند چاشت خَورد

جَنین براثرِ طمع بستن به غذای خون ، نتوانست توصیفاتی را که در بارۀ این جهان به او گفته اند بپذیرد . زیرا او به جز خون غذایی نمی شناسد . [ و این وصفِ دنیا پرستان است که جز شهوات حیوانی به چیزی نمی گرایند و کمال و معنایی را نمی پذیرند . ]

منابع و مراجع :

شرح جامع مثنوی معنوی – دفتر سوم – تالیف کریم زمانی – انتشارات اطلاعات

ای ضیاء الحق حسام الدین بیار دی

برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.

	غیرفعال و فعال کردن دوبارهٔ حالت چسبانی نوار ابزار به بالای صفحات
	راهنمای نوار ابزار
	پیشخان کاربر
	اشعار و ابیات نشان‌شدهٔ کاربر
	اعلان‌های کاربر
	ادامهٔ مطالعه (تاریخچه)
	خروج از حساب کاربری گنجور
	لغزش به پایین صفحه
	لغزش به بالای صفحه
	لغزش به بخش اطلاعات شعر
	فعال یا غیرفعال کردن لغزش خودکار به خط مرتبط با محل فعلی خوانش
	فعال یا غیرفعال کردن شماره‌گذاری خطوط
	کپی نشانی شعر جاری در گنجور
	کپی متن شعر جاری در گنجور
	همرسانی متن شعر جاری در گنجور
	نشان کردن شعر جاری
	ویرایش شعر جاری
	ویرایش خلاصه یا برگردان نثر سادهٔ ابیات شعر جاری
	شعر یا بخش قبلی
	شعر یا بخش بعدی

ورود به گنجور

بخش ۱ - سر آغاز

تازه‌های نرم‌افزار گنجور