و مرا همین بدل میآید که این موش چندین قوت بدلیریی میتواند کرد. تبری طلب تا سوراخ او بگشایم و بنگرم که او را ذخیرتی و استظهاری هست که بقوت آن اقدام میتواند نمود. در حال تبر بیاوردند، و من آن ساعت در سوراخ دیگر بودم و این ماجرا میشنودم. و در سوارخ من هزار دینار وبد. ندانستم که کدام کس نهاده بود، لکن بران میغلتید میو شاد یدل و فرح طبع من ازان میافزود،و هرگاه که ازان یا دمی کردمی نشاط در من ظاهر گشتی. مهمان زمین بشکافت تا بزر رسید، برداشت و زاهد را گفت: بیش آن تعرض نتواند رسید. من این سخن میشنودم و اثر ضعف و انکسار و دلیل حیرت و انخزال در ذات خویش میدیدم، و بضرورت از سوراخ خویش نقل بایست کرد.
و نگذشت، بس روزگاری که حقارت نفس و انحطاط منزلت خویش در دل موشان بشناختم،و توقیر و احترام و ایجاب و اکرام معهود نقصان فاحش پذیرفت، و کار از درجت تبسط بحد تسلط رسید،و تحکمهای بی وجه در میان آمد، و همان عادت بر سله جستن توقع نمودند، چون دست نداد از متابعت و مشایعت من اعراض کردند و بایک دیگر گفتند «کار او بود و سخت زود محتاج تعهد ما خواهد شد. » در جمله بترک من بگفتند و بدشمنان من پیوستند، و روی بتقریر معایب من آوردند و در نقص نفس من داستانها ساختند و بیش ذکر من بخوبی بر زبان نراندند.
و مثل مشهور است که من قل ماله هان علی اهله. پس با خود گفتم: هر که مال ندارد او را اهل و تبع و دوست و بذاذر و یار نباشد، و اظهار مودت و متانت رای و رزانت رویت بی مال ممکن نگردد، و بحکم این مقدمات میوان دانست که تهی دست اندک مال اگر خواهد که در طلب کاری ایستد درویشی او را بنشاند، و هراینه از ادراک آرزو و طلب نهمت باز ماند، چنانکه باران تابستان در اوادیها ناچیز گردد، نه بآب دریا تواند رسید و نه بجویهای خرد تواند پیوست، چه او را مددی نیست که بنهایت همت برساند. و راست گفتهاند که «هرکه بذاذر ندارد غریب باشد، ذکر او زود مدروس شود، هرکه مالی ندارد از فایده رای و عقل بی بهره ماند،در دنطا و آخرت بمرادی نرسد. »چه هرگاه که حاجتمند گشت جمع دوستانش چون بنات نعش پراگنند، و افواج غم و اندوه چون پروین گرد آید، و بنزدیک اقران و اقربا و کهتران خودخوار گردد
نه بذاذر بود بنرم و درشت
که برای شکم بود هم پشت
چو کم آمد براه توشه تو
ننگرد در کلاه گوشه تو
و بسیار باشد که بسبب قوت خویش و نفقه عیال مضطر شود بطلب روزی از وجه نامشروع، و تبعت آن حجاب نعیم آخرت گردد و شقاوت ابدی حاصل آید. خسر الدنیا و الاخرة. و حقیقت بداند که درخت که در شورستان روید و از هر جانب آسیبی مییابد نیکو حال تر از درویشی است که بمردمان محتاج باشد، که مذلت حاجت کار دشوار است. و گفته اند: عزالرجل استغناوه عن الناس. » و در ویشی اصل بلاها، و داعی دشمنایگی خلق و، رباینده شرم و مروت، و زایل کننده زور و حمیت و، مجمع شر و آفت است، و هرکه بدن درماند چاره نشناسد از آنکه حجاب حیا از میان برگیرد.
و چون پرده شرم بدرید مبغوض گردد، و بایذا مبتلا شود و شادی در دل او بپژمرد، و استیلای غم خرد را بپوشاند، و ذهن و کیاست و حفظ و حذاقت براطلاق در تراجع افتد، و آن کس که بدین آفات ممتحن گشت هرچه گوید و کند برو آید، و منافع رای راست و تدبیر درست در حق وی مضار باشد، و هرکه او را امین شمردی در معرض تهمت آرد فو گمانهای نیک دوستان در وی معکوس گردد، و بگناه دیگران ماخوذ باشد، و هرکلمتی و عبارتی که توانگری را مدح است درویشی را نکوهش است: اگر درویش دلیر باشد برحمق حمل افتد، و اگر سخاوت ورزد باسراف و تبذیر منسوب شود، و اگر در اظهار حلم کوشد آن را ضعف شمرند، وگر بوقار گراید کاهل نماید،و اگر زبان اوری و فصاحت نماید، و اگر زبان آوری و فصاحت نماید بسیارگوی نام کنند، و گر بمامن خاموشی گریزد مفحم خوانند .
و مرگ بهمه حال از درویشی و سوال مردمان خوشتر است، چه دست دردهان اژدها کردن. و از پوزشیر گرسنه لقمه ربودن بر کریم اسانن تر از سوال لئیم و بخیل. و گفتهاند «اگر کسی بناتوانیی درماند که امید صحت نباشد، یا بفراقی که وصال بر زیارت خیال مقصور شود، یا غریبیی که نه امید باز آمدن مستحکم است و نه اسباب مقام مهیا، یا تنگ دستیی که بسوال کشد، زندگانی او حقیقت مرگ است عین راحت. »
و بسیار باشد که شرم و مروت از اظهار عجز و احتیاج مانع میآید و فرط اضطرار برخیانت محرض، تا دست بمال مردمان دراز کند، اگرچه همه عمر ازان محترز بوده است. و علما گویند «وصمت گنگی بهتر از بیان دروغ، و سمت کند زفانی اولی تر از فصاحت بفحش، و مذلت درویشی نیکوتر از عز توانگری از کسب حرم. »



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: در این بخش موش (زیرک) سرگذشت خود را ادامه میدهد: مهمانِ زاهد سوراخ او را کند و هزار دیناری را که مایهٔ نیرو و دلیریاش بود برداشت، و موش ناتوان شد و ناچار جای خود را ترک کرد. پس از آن موشان که به خوراکرسانی او عادت کرده بودند از او روی گرداندند و به دشمنانش پیوستند. موش از این تجربه به تأملی دراز در زیانهای درویشی میرسد: بیمالی دوستان را پراکنده میکند، هنرها را عیب جلوه میدهد، آدمی را به حرام و خیانت میکشاند و مرگ از آن و از دستدراز کردن نزد فرومایگان بهتر است.
هوش مصنوعی: مهمانِ زاهد گفت: گمان میکنم این موش به پشتوانهٔ چیزی چنین دلیر است؛ تبری بیاورید تا سوراخش را بکنم و ببینم چه اندوختهای دارد. موش که از سوراخ دیگری میشنید، میگوید در سوراخم هزار دینار بود که نمیدانستم چه کسی نهاده، و با غلتیدن بر آن شاد و نیرومند میشدم. مهمان زمین را کند و زر را برداشت و به زاهد گفت دیگر نمیتواند آزاری برساند؛ من با شنیدن این سخن در خود سستی و حیرت دیدم و ناچار از آن سوراخ کوچ کردم.
هوش مصنوعی: چندی نگذشت که دیدم در چشم موشان خوار و بیمقدار شدهام و احترام پیشین بسیار کاهش یافت و کارشان از گستاخی به چیرگی و زورگویی رسید. همچنان انتظار داشتند مانند گذشته به سبد بپرم و برایشان خوراک بیاورم و چون نتوانستم از من روی گرداندند و گفتند کار او تمام است و بهزودی محتاج ما میشود؛ پس ترکم کردند، به دشمنانم پیوستند و عیبهایم را بازگفتند.
هوش مصنوعی: مثلی مشهور است که هر که مالش کم شود نزد خویشانش خوار میشود. با خود گفتم: بیمال نه یار و خویش میماند و نه رای و تدبیر به کار میآید؛ تنگدست اگر در پی کاری برود فقر او را از رسیدن به آرزو بازمیدارد، مانند باران تابستان که در درهها گم میشود و نه به دریا میرسد و نه به جویها. و گفتهاند هر که برادر ندارد غریب است و یادش زود فراموش میشود و بیمال از عقل خود بهرهای نمیبرد؛ چون نیازمند شود دوستانش مانند ستارگان بناتالنعش پراکنده و غمها مانند پروین بر او گرد میآیند و نزد همگنان و خویشان خوار میشود.
هوش مصنوعی: کسی که تنها برای شکم و سودِ خود پشتیبان تو باشد، در خوشی و سختی برادر راستین تو نیست.
هوش مصنوعی: هنگامی که توشهٔ راهت کم شود، دیگر کسی به شأن و بزرگی تو اعتنا نمیکند.
هوش مصنوعی: بسیار پیش میآید که درویش برای خوراک خود و خرج خانواده ناچار به روزی حرام روی میآورد و پیامد آن او را از نعمت آخرت محروم میکند و دنیا و آخرت را میبازد. درختی که در شورهزار روییده و از هر سو آسیب میبیند، حالش بهتر از درویشی است که به مردم نیازمند باشد؛ زیرا عزت مرد در بینیازی از مردم است. درویشی ریشهٔ بلاها و مایهٔ دشمنی مردم است، شرم و جوانمردی و غیرت را میبرد و گرفتارش چارهای جز کنار نهادن حیا نمییابد.
هوش مصنوعی: چون پردهٔ شرم دریده شد، درویش منفور و آزرده میشود، شادیاش میپژمرد، غم بر خردش چیره میشود و هوش و حافظهاش رو به کاستی میرود؛ هر چه بگوید و کند به زیانش تمام میشود، رای درستش زیانآور میگردد، امینشمارندگانش به او بدگمان میشوند و به گناه دیگران گرفتار میآید. هر صفتی که برای توانگر ستایش است برای درویش نکوهش است: دلیریاش نادانی، بخششاش اسراف، بردباریاش ناتوانی، وقارش تنبلی، سخنوریاش پرگویی و خاموشیاش درماندگی در سخن شمرده میشود.
هوش مصنوعی: مرگ در هر حال از درویشی و دستدراز کردن نزد مردم بهتر است؛ برای انسان بزرگوار دست در دهان اژدها کردن و از دهان شیر گرسنه لقمه ربودن آسانتر از خواهش از فرومایهٔ بخیل است. گفتهاند: کسی که به بیماری بیدرمان، یا جداییای که دیدار جز در خیال ممکن نیست، یا غربتی بیامید بازگشت و بیوسیلهٔ ماندن، یا تنگدستیای که به گدایی بکشد گرفتار شود، زندگیاش در حقیقت مرگ است و مرگ برایش آسودگی است.
هوش مصنوعی: بسیار پیش میآید که شرم و جوانمردی نمیگذارد درویش نیازش را آشکار کند و شدت ناچاری او را به خیانت و دستدرازی به مال مردم وامیدارد، هرچند همهٔ عمر از آن پرهیز کرده باشد. دانایان گفتهاند: لالی از دروغگویی بهتر است، کندزبانی از سخنوری با دشنام بهتر است، و خواری درویشی از عزت توانگریای که از راه حرام به دست آمده بهتر است.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال یک حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.