گنجور

حیدر بابا گلدیم سنی یوخلیام (قسمت دوم منظومهٔ حیدر بابا)

 
شهریار
شهریار
 

(۱)

حیدربابا گلدیم سنی یوخلیام

بیر ده یاتام قوجاغوندا یوخلیام

عمری قوام بلکه بوردا حاخلیام

اوشاقلیغا دیم بیزه گلسن بیر

آیدین گونلر آغلار یوزه گلسن بیر

(۲)

حیدربابا چکدون منی گتیردون

یوردوموزا، یوامیزا یتیردون

یوسفوی اوشاق ایکن ایتیردون

قوجا یعقوب ایتمیشسمده تاپوپسان

قاوالیوب قورد آغزینان قاپوپسان

(۳)

گدنلرین یری بوردا گورونور

خانم ننم آغ کفنین بورونور

دالیمجادور، هارا گدیم سورونور

بالا گلدون، نیه بله گژ گلدون؟

صبریم سنن گوژلشدی سن گوژ گلدون

(۴)

من گؤردوگوم کروان چاتوپ کؤچیپدی

آیریلیغن شربتینی ایچیپدی

عمرموزون کؤچی بوردان گچیپدی

گچیپ گدیپ گدر گلمز یولارا

توزی قونوپ بو داشلارا کولارا

(۵)

بوردا شیرین خاطره لر یاتوپلار

داشلاریلان باشی باشا چاتوپلار

آشنالیغین داشین بیزدن آتوپلار

من باخاندا قاوزانیللار باخیللار

بیرده یاتوپ یاندریلار یاخیللار

(۶)

قبیله میز بوردا قوروپ اجاغی

ایندی اولموش قورد قوشلارون یاتاغی

گون باتاندا سؤنر بوتون چراغی

و بلدت لیس لها انیسٌ

الا الیعافیر و الا العیسٌ

(۷)

زمان گچیر افق لرده توز قالیر

کروان کیمی اوزاقلاردا توز سالیر

دومان گلیر یورکلری چولقلیر

یورک دیر زمان کچمه، آمان دور

کچنلرده گوزوم وار بیر دایان ، دور

(۸)

روزگارین دگیرمانی فیرلانیر

مخلوق اونون دیشلرینه تولانیر

باخ که گنه بشر نجه آلانیر

همیشه لیک شادلیق بیلیر اؤزینه

قبری گؤرور توز قوندورمور یوزینه

(۹)

کهنه لرین سور سموکی دارتلوپ

قورتولانون چول چوخاسی یرتلوپ

ملا ابراهیم لاپ اریوب قورتلوپ

شیخ الاسلام سهمان قالوپ قبراخدی

نوروز علی قاچاق گچیپ قوچاخدی

(۱۰)

عاهیلارون یتمش کفن چورودوپ

جاهیلاری دنیا غمی کریدوپ

قیز گلینلر ات جانلاری اریدوپ

رخشندهنین نوه دوتور الینی

ننه قزین کورکنی گلینی

(۱۱)

چوق شکری وار، گنه گلدوخ گوروشدوخ

ایتنلردن بیتنلردن سوروشدوخ

کوسموشدوخ، آلله قویسا باریشدوخ

بیرده گوروش قسمت اولا، اولمیه

عمرلرده فرصت اولا، اولمیه

(۱۲)

بوردا خیال میدانلاری گنیشدی

داغلار داشلار بوتون منله تانیشدی

گورجک منی حیدربابا دانیشدی

بو نه سسدر سن عالمه سالوپسان

گل بیر گورک اوزون هاردا قالوپسان

(۱۳)

کجاویله بو چایدان چوق گچمیشیک

بو چشمه لردن نه سولار ایچمیشیک

بو یونجالیقلاردا کسوب بیچمیشیک

چپیشلری قیدیخلیان گونلریم

چپیش کیمی اویناخلیان گونلریم

(۱۴)

بو خرمنده آرادان خیر اویناردیخ

جومالاشوب قاریشقا تک قایناردیخ

یواش یواش باخچالارا آغناردیخ

آغاجلاردان چلینک آغاج کسردیک

قوروخجونون قورخوسوندان اسردیک

(۱۵)

بو طوله ده ساری اینک دوغاردی

خانم نم اینکلری ساغاردی

آنا ایسی دام دیواردان یاغاردی

من بزوی قوجاقلاردیم قاشماسین

دیردی باخ بایدا دولسین داشماسین

(۱۶)

بو داملاردا چوخلی جزیخ آتموشام

اوشاقلارین آشیقلارین اوتموشام

قورقوشوملی سقه آلوپ ساتموشام

اوشاق نجه هیچ زادینان شاد اولار

ایندی بیزیم غمی دوتمور دنیالار

(۱۷)

مکتب قالیر اوشاقلار درس آلیللار

هی یازیللار هی پوزیلار، یالیللار

ملا ابراهیم اوزی اوی قالیللار

آما بیزیم یولداشلاردان قالان یوخ

بونلاردان بیر بیزی یادا سالان یوخ

(۱۸)

بیر وقتینده بو مکتب پرگار ایدی

بیر مسیب، بیر ممدسن وار ایدی

بیری خلفه، بیری ورزشکار ایدی

آخود بیزله اویناماغا گدردی

ازی بیزه اویناماق ارگدردی

(۱۹)

ددیم بالام او مدسن نولوپدی

معلوم اولدی طفیل جوان الوپدی

نه وار نه وار، بورنونان قان گلوپدی

بیر یل اسیر باخیرسان ممدسن یوق

بو کتده بیر بورون قانین کسن یوق

(۲۰)

دیم دیون مسیبه نه گلدی

غلام گوردوم آغلار گوزیله گلدی

دی اودا بهالیق دوشدی الدی

دیم یازیق بیزله حاصیل بلنلر

بیتمینده آجلارینان النلر

(۲۱)

بو مکتبده شعرین شهدین دادمشام

آخوندون آغزیندان قاپوپ اودمشام

گاهداندا بیر آخوندی آلادمشام

باشیم آغریر دیوپ قاچوپ گتمیشم

باخچالاردا گدوب گوزدن ایتمیشم

(۲۲)

آزاد اولاندا مکتبدن چخاردیخ

هجوم وروپ بیریبرین سخاردیخ

یولدا هر نه گلدی وروب یخاردیخ

اوشاق دیمه ایپین قرمیش دانا ده

بیر دانادا دیمه، اللی دانا ده

(۲۳)

ملک نیاز ایتگین گدوپ یوخ اولوب

امیر اصلان سکته ایله یخیلوب

هره قاچوپ بیر دره ده سیخیلوب

چرک غمی چیخوپ خلقین آینا

هر کس قالوب اوز جاننین هاینا

(۲۴)

کتدی یازیق چراغ تاپیر یاندیرا

گوروم سیزون برقوز قالسین آندیرا

کیم بو سوزی اربابلارا قاندیرا

نه دور آخر بو ملتین گناهی

دوتسون سیزی گوروم مظلوملار آهی

(۲۵)

هر نه آلیر بها وریر قیمتی

اوجوز فقط اکینچینون زحمتی

بیتندن آرتیق بیچنون اجرتی

کند اوشاقی گدیر یولدا ایشلیه

اوردا بلکه قندی تاپا دیشلیه

(۲۶)

کتدی گلین کیمی دنیانی بزر

اوز عورتی یاماخ یاماغه دوزر

ایگنه بزر خلقی ازی لوت گزر

ایندیده وار چرشابلاری آلباخدی

اوشاقلارون قیش پاچاسی چیلپاخدی

(۲۷)

بو باخچادا آش ترهسی اکردیک

هی سو آچوپ کردیه گوز تیکردیک

چیقماق همین دریپ آشا تکردیک

فینقلشلار قاشیقلاردان آسلانی

یاغلی دیسم قوری آغزون ایسلانی

(۲۸)

بو دشلرده قوزیلاری یایاردیخ

آخماسونلار اولدوز تکین سایاردیخ

قوش قوانی چکوب داشا دایاردیخ

قوش قوان دا ایله بیل که قاباندی

قورد اوزاقدان دیر بس که چوباندی

(۲۹)

خانم ننم ناخوش اولان ایلیدی

قیش وار ایکن کولکیدی، یلیدی

قیشدا چیخدی یاغیشیدی سلیدی

یوک یاپنی هی چاتیردوخ که گداخ

سل چیمخروب، مجبوریدوخ قیداخ

(۳۰)

نیسان دوشدی بیزده دوشدوخ یاغیشا

کیم باجارا سیللریله بوغیشا

هی دیردوخ بلکه یاغیش یغیشا

بالا کیشی فایطونچمیز گلمیشدی

امامیه قهوهسنده قالمیشدی

(۳۱)

بو زمیده گدوپ گوزدن اتردیک

تونقال قوروپ سوتوللری اتردیک

دیوپ گولمک مرادینه یتردیک

ایلده گولسون، مرادینه یتیشسون

یورکلرین یارالاری بیتیشسون

(۳۲)

خلورچیلر بوردا خلور داشیردی

بو کولوکدن الاخلار دیرماشیردی

سلر کیمی، نعمت آشوپ داشیردی

هر ایش دییدون هر کیمه گورردی

جان درمانی ایستییدون ورردی

(۳۳)

ایندی بشر آج قورد تکین اودوخوپ

چومبلنتی گوز قجردوپ دوروخوپ

باخیلار که گورسونر کیم سینخوپ

توکولسنلر اونون لشین یرتسونلار

هره بر دیش انسه سیندن قیرتسونلار

(۳۴)

حیدربابا سنده دفینه لر وار

داغلار ودیعه سی، خزینه لر وار

آما سنه بنزرده سینه لر وار

بو سینه لر داغلاریله دانشور

داغلار کیمی گوگلریله قونشور

(۳۵)

گور هاردان من سنه سالدیم نفسی

ددیم قیتر، سال عالمه بو سسی

سنده یاخشی سیمرغ ایتدون مگسی

سان که قاناد وردون یله نسیمه

هر طرفدن سس وردیلر سسیمه

(۳۶)

حیدربابا سنی وطن بیلمیشدیم

وطن دیوب باش گتوروپ گلمیشدیم

سنی گؤروب گؤزیاشیمی سیلمیشدیم

حلبو که لاپ غملی غربت سندیمیش

قارا زندان، آجی شربت سندیمیش

(۳۷)

.کیم قالدی که بذه بوغون بورمادی

آتدان آتدان بزه کلک قورمادی

بیر مرد اوغول بزه هاوار دورمادی

شیطانلاری قوجاقلیوب گزدیر سیز

انسانلاری ایاخلیوب ازدیر سیز

(۳۸)

دووار اوجالدی گون بیزه دوشمدی

زندان قارالدی گؤز گؤزی سشمدی

گؤندوز گؤزی منیم لامپام گشمدی

سلده باسدی اموز دولوپ گؤل اولدی

چوق یازیغین اوی چونوپ چول اولدی

(۳۹)

اول باشی مندن استقبال اتدیز

سونان چونوب ایشیمده اخلال اتدیز

اوز ظنوزجه استادی اغفال ایدیز

عیبی یوقدور کچر گدر عمردور

قیشدا چیخار، یوزی قارا کمردور

(۴۰)

منیم یولوم محبت جاده سیدی

سؤن سؤزلریم حقون اراده سیدی

محبتون رسالت وعده سیدی

یوخسا منده بیر کسیله غرض یوخ

سیاست آدلی منده بیر مرض یوخ

(۴۱)

حق نه دیور؟ کفره قارشی گتمیوز

نوردان چیقوب ظلمات ایچره ایتمیوز

فریلداغا فرفرا تک بتمیوز

گوردوزده که اولمادی کفرین دیبی

پولدا ورسه آلماغا تیکمیش جیبی

(۴۲)

شیطان بیزیم قیبله میزی چوندریب

آلله دین یولدان بیزی دوندریب

ایلانلی چشمه یه بیزی گندریب

منت قویور که آرخوز نهر اولوب

بیز گوروروک سولار بیزه زهر اولوب

(۴۳)

حیدربابا گلیلیخ دان نه چیخار

ظلمون اوین صبر و تحمل ییخار

درویش اولان صبرون الین برک سیخار

گل قیداخ چیقاق آقا دوزینه

گچاق گنه محبتون سوزینه

(۴۴)

دینه اوشاق بیربریله سازاولسون

بلکه بو قیش بیرده چونوب یاز اولسون

چای چمن لر اردک اولسون غاز اولسون

بیزده باخوب فرحلنوب بیر اوچاق

سنیق سالخاخ قانادلاری بیر آچاق

(۴۵)

بو باخچادان آلچالاری درردیک

قیش آدینا چیقوب دامدا سرردیک

هی ده چیقوپ یالانان چوندرردیک

قیش زومارین یایدا ییوب دویاردیق

بیر کلی ده منت خلقه قویاردیق

(۴۶)

اولر قالیر اوصاحبی یوق اوزی

اجاقلارین آنجاق ایشیلدیر گوزی

گدنلرین چوق قلیپدور سوزی

بیزدنده بیر سوز قالاجاق آی آمان

کیملر بیزدن سالاجاق آی آمان

(۴۷)

بیزدن سورا کرسیلرین تویندا

کندین ناغیلاریندا سوز سویندا

قاری نه نه نین چاخماغیندا قویندا

حیدربابا ازین قاتار سوزلره

عیشقی کیمی خمار ورر گوزلره

(۴۸)

عاشیق دیر بیر نازلی یار واریمیش

عشقیندن اودلانوب یانار واریمیش

بیر سازلی سوزلی شهریار واریمیش

اودلار سونوب اونون اودی سونمیوپ

فلک چونوپ اونون چرخی چونمیوپ

(۴۹)

حیدربابا آلچاقلارون کشگ اولسون

بیزدن سورا قالانلارا عشق اولسون

کشمشلرون گلنلره مشگ اولسون

اولادیمیز مذهبنی دانماسون

هر ایچی بوش سوزلره آلدنماسون

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال ۲ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

رسته نوشته:

توضیحی در بارۀ یک بیت عربی در شعر شهریار:
در بند ۶ می‌خوانیم :
« وَ بَلدَتٍ لَیسَ لَها اَنیسُ
اِلّا الیَعافیرُ و اِلّا العیسُ »

این بیت را در گذشته برای آموزش دستور زبان عربی به کار می بردند. در نحو عربی حروف اضافه‌ای وجود دارد که به آن‌ها حروف جَرّ گفته می شود. بعد از علامت های جر اسم‌ها مجرور می‌شوند یعنی آخرین هجای آن اسم کسره می‌گیرد، در این بیت بلدتٍ بعد از حرف « و» آمده است و مجرور است. قاریان قرآن این بیت را شاهدی برای مجرور بعد از واو، در لهجۀ قریشی، می آورده اند، ولی بار شعری آن بدون آنکه بیان شود، چون آیه‌ای در دل حک می‌شده است.
این از خاطرات کودکی شاعر است که هم هموزنی بیت را به خاطر او آورده است و هم معنی آن را در شعر خود به کار برده است. ولی اگر یک بند بالاتر برویم، در بند ۵ شاعر از خاطرات شیرین کودکی خود می‌گوید و به گمان من این بیت عربی از همان خاطرات شیرین کودکی او سرچشمه گرفته است. اگر ترجمه فارسی تقریبی ای از بند ۵ به دست بدهم مطلب روشن‌تر خواهد شد:
« در اینجا خاطره های شیرین خوابیده‌اند
سر های خود را به سر سنگ‌های پیوسته اند
سنگ‌های آشنایی را از ( درون) ما پرانده اند
هنگامی که به آن‌ها می نگرم، بر می خیزند و می نگرند
دوباره به خواب می‌روند، می سوزانند و می ماسانند»
این خاطره یاد آور بازی سنگ پرانی کودکان روستائیان است. به این شکل که گروهی می خوابیدند و خود را پنهان می‌کردند، هنگامی که گروه رقیب نزدیک می‌شد بر می خاستند و سنگ می پراندند و دوباره می خوابیدند.

اگر یک ترجمۀ تقریبی از بند ۶ هم به دست بدهم منظورم روشن تر خواهد شد:

« قبیلۀ ما اجاق را در اینجا چیده ( بنا کرده ) اند
حال ( اجاق ) خوابگاه گرگان و کرکسان گردیده
پس از فرو رفتن آفتاب کل چراغ ها خاموش می گردند
شهری که انیسی ندارد
جز خران و شتران»

بیت عربی گویا خیلی قدیمی است، در اصل بیت عربی رنگ قوی کویری را در خود دارد ولی گویا شهریار به رنگ کویری آن توجه ندارد بلکه خاطرۀ نصاب الصبیانی خود را با اجاق و چراغ تلفیق کرده است.
چرا می‌گویم رنگ کویری: چون یعافیر ( مفرد آن یعفور) در قدیم به آهوانی ( آهویی) که به رنگ خاک هستند گفته می‌شده است ولی در دوره های بعدی ( شاید در ایران ) آن را به شکل عامیانه به خر هم اطلاق کرده اند. عیس هم به شتری گفته می‌شود که رنگ آن بور است. بیت عربی بدون آنکه حرفی از رنگ بزند به شکل مجازی کور سوی نبض زندگی کویری و ناتوانی آن را با رنگ دو حیوان کویری، یکی رمۀ رمان وحشی و دیگری حیوان اهلی مسافر گذران ، به تصویر می کشد. اگر بخواهیم نمونه‌ای در شعر فارسی در این زمینه بیاوریم به عنوان مثال می‌توانیم بگوییم:
آن قصر که بهرام در او جام گرفت
آهو بچه کرد و روبه آرام گرفت
( در بیت منسوب به خیام هنوز نبض زندگی بیشترمی زند ، حد اقل در حد زایش بچه آهو و آرامش روباه) ولی در بیت عربی رنگ قوی کویری نبض زندگی را تبدیل به رنگ خاک کویری زندگی کُش در می آورد:
« شهری که همدمی ندارد
جز رمۀ آهوان و شتران خاکین».
ولی اجاق در اندیشۀ عامیانۀ آذربایجانی و شاهسون خیلی قوی بوده است، ریشه‌های عمیق این اندیشه را می‌توان تا مادها و مغان هم پی گرفت. اجاق در اندیشۀ آذربایجانی هم آتشگاه است( اصل معنی لغوی آن )، هم پدران و نسل ها است ( قبیله) و هم مغ است ( سید اجاق). شهریار روی اجاق تأکید دارد که بعد از غروب آفتاب خاموش می‌گردد و ده و خانه سوت وکور می‌شود و شهری و خانه‌ای می‌شود که جز از چند حیوان صدایی از زندگی در نمی آید.

کریم نوشته:

توضیحات رسته ی عزیز در باب آن بیت عربی تقریباً درست است ولی باید اشاره کنم به این که املای ضبط شده در متن منظومه و نیز حاشیه ی رسته ی عزیز متأسفانه درست نیست و باید این گونه نوشت این بیت معروف را:
و بلدة لیس لها انیس…(یعنی با تای گرد یا مدور باید نوشته شود )
البته با توجه به این که گویا نوع واو ابتدای بیت عربی را بدرستی تشخیص ندادند در ترجمه نیز سهوی کردند و آن این که باید واو را به معنای چه بسیار و بسا ترچمه کنند.این از آدرس ثبت درست منظومه ی حیدربابا در مورد این بیت:
http://arshad66.blogfa.com/post/59/%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%86%D8%AC%DB%8C-%C2%AB%D8%AD%DB%8C%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%C2%BB-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B1
و این نیز ادرس صفحه ای که در باب انواع واو در عربی بحث طلبگی کرده است و به این بیت استشهاد کرده است:
http://islamquest.net/fa/archive/question/ar18059#
(قسم ششم از انواع واو را ببینید)

کانال رسمی گنجور در تلگرام