بخش ۱ - در توحید باری تعالی
ای درون پرور برون آرای
وی خردبخش بی‌خرد بخشای
خالق و رازق زمین و زمان
حافظ و ناصر مکین و مکان
همه از صنع تو مکان و مکین
همه در امر تو زمان و زمین
آتش و آب و باد و خاک سکون
همه در امر قدرتت بی‌چون
عرش تا فرش جزو مُبدَع تست
عقل با روح پیک مسرَع تست
در دهان هر زبان که گردانست
از ثنای تو اندرو جانست
نامهای بزرگ محترمت
رهبر جود و نعمت و کرمت
هریک افزون ز عرش و فرش و ملک
کان هزار و یکست و صد کم یک
هریکی زان به حاجتی منسوب
لیک نامحرمان از آن محجوب
یارب از فضل و رحمت این دل و جان
محرم دید نام خود گردان
کفر و دین هر دو در رهت پویان
وحده لا شریک له گویان
صانع و مکرم و توانا اوست
واحد و کامران نه چون ما اوست
حی و قیّوم و عالم و قادر
رازق خلق و قاهر و غافر
فاعل جنبش است و تسکین است
وحده لا شریک له اینست
عجز ما حجّت تمامی اوست
قدرتش نائب اسامی اوست
لا و هو زان سرای روز بهی
بازگشتند جَیب و کیسه تهی
برتر از وهم و عقل و حسّ و قیاس
چیست جز خاطر خدای شناس
هرکجا عارفی است در همه فرش
هست چون فرش زیر نعلش عرش
هرزه داند روان بیننده
آفرین جز به آفریننده
آنکه داند ز خاک تن کردن
باد را دفتر سخن کردن
واهب العقل و مُلهم الالباب
مُنشیء النفس و مُبدع الاسباب
همه از صُنع اوست کون و فساد
خلق را جمله مبدء است و معاد
همه از او بازگشت بدو
خیر و شر جمله سرگذشت بدو
اختیار آفرین نیک و بد اوست
باعث نفس و مُبدع خرد اوست
او ز ناچیز چیز کرد ترا
خوار بودی و عزیز کرد ترا
هیچ دل را به کُنه او ره نیست
عقل و جان از کمالش آگه نیست
دل عقل از جلال او خیره
عقل جان با کمال او تیره
عقل اوّل نتیجه از صفتش
راه داده ورا به معرفتش
سست جولان ز عزّ ذاتش وهم
تنگ میدان ز کُنه وصفش فهم
عقل را پر بسوخت آتش او
از پی رشگ کرد مَفرش او
نفس در موکبش ره آموزیست
عقل در مکتبش نو آموزیست
چیست عقل اندرین سپنج سرای
جز مزوّر نویس خط خدای
نیست از راه عقل و وهم و حواس
جز خدای ایچ کس خدای شناس
عزّ وصفش که روی بنماید
عقل را جان و عقل برباید
عقل را خود کسی نهد تمکین
در مقامی که جبرئیل امین
کم ز گنجشکی آی از هیبت
جبرئیلی بدان همه صولت
عقل کانجا رسید سر بنهد
مرغ کانجا پرید پر بنهد
هرچ را هست گفتی از بُن و بار
گفتی او را شریک هش می‌دار
جز به حسّ رکیک و نفس خبیث
نکند در قِدم حدیث حدیث
در ره قهر و عزّت صفتش
کُنه تو بس بود به معرفتش
چند از این عقل ترّهات انگیز
چند ازین چرخ و طبع رنگ آمیز
عقل را خود به خود چو راه نمود
پس به شایستگی ورا بستود
کاول آفریده‌ها عقل است
برتر از برگزیده‌ها عقل است
عقل کل یک سخن ز دفتر او
نفس کل یک پیاده بر درِ او
عشق را داد هم به عشق کمال
عقل را کرد هم به عقل عقال
عقل مانند ماست سرگردان
در ره کُنه او چو ما حیران
عقل عقل است و جان جانست او
آنکه زین برترست آنست او
با تقاضای عقل و نفس و حواس
کی توان بود کردگار شناس
گرنه ایزد ورا نمودی راه
از خدایی کجا شدی آگاه
با انتخاب متن و لمس متن انتخابی می‌توانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر درباره توحید و صفات باری‌تعالی است. در این سروده، سنایی بر عظمت و وحدت خداوند تأکید میکند و به خلقت و رازق بودن او اشاره میکند. او همه موجودات را نشانه‌ای از قدرت و اراده الهی می‌داند و تأکید میکند که فهم و شعور انسانی در درک عمق صفات الهی ناتوان است. سنایی عقل و عشق را نیز در ارتباط با خداوند بررسی میکند و می‌گوید که هر تلاشی برای شناخت خدا بدون او محال است. نهایتاً، او بر این باور است که برای شناخت واقعی خداوند باید از قیدهای حس و عقل فراتر رفت.
ای خدایی که درون انسانها را می‌پروری و به زیبایی می‌آرایی؛ ای کسی که عقل و خرد می‌بخشی و بر نادانی و ناتوانی بندگانت رحمت می‌آوری.
آفریننده و روزی‌رسان زمین و زمان تویی؛ نگهدارنده و یاور همه موجودات و مکان‌ها نیز تویی.
همه مکان‌ها و ساکنان آنها آفریده تو هستند و زمان و زمین نیز در قلمرو فرمان و اراده تو قرار دارند.
چهار عنصر اصلی جهان، یعنی آتش و آب و باد و خاک، همگی در برابر قدرت بی‌چون و چرای تو فرمان بردارند.
از عرش آسمان تا فرش زمین، همه آفریده و پدیدآمده از اراده تو هستند. عقل و روح نیز پیام‌آوران و فرستادگان شتابان در قلمرو آفرینش تو هستند.
هر زبانی که در دهان موجودی به حرکت درمی‌آید، جان و حقیقت ستایشش از تو سرچشمه میگیرد.
نامهای بزرگ و مقدس تو، راهنمای بخشندگی، نعمت و کرم بی‌پایانت هستند.
هر یک از نامهای بزرگ تو از عرش و فرش و فرشتگان فراتر است؛ شمار آنها هزار و یک نام است.
هر یک از آن نام‌ها با نیاز و خواسته‌ای تناسب دارد، اما کسانی که شایستگی و معرفت لازم را ندارند، از حقیقت و اسرار آن نام‌ها بی‌بهره‌اند.
خدایا، به فضل و رحمت خود، دل و جان مرا چنان شایسته و پاک کن که به شناخت و مشاهده حقیقت نامهای خودت راه یابم.
کفر و دین، هر دو در مسیر هستی و در قلمرو اراده تو حرکت می‌کنند؛ و او یکتاست و شریکی ندارد.
آفریننده، بزرگوار و توانا اوست؛ یگانه و بی‌نیاز و صاحب کمال مطلق است، نه مانند ما که گرفتار نقص و نیازیم.
او زنده جاودان، برپادارنده همه هستی، دانا و تواناست؛ روزی‌رسان آفریدگان، چیره بر همه و آمرزنده گناهان است.
او سرچشمه هر حرکت و سکون است؛ و حقیقت توحید همین است که هیچ موجودی در اصل هستی و قدرت، مستقل از او نیست.
ناتوانی ما خود دلیلی روشن بر قدرت مطلق خداوند است؛ صفات و نامهای الهی نیز جلوه‌ها و نشانه‌های قدرت او هستند.
لا و هو، یعنی نفی همه غیر خدا و اثبات حقیقت او، از آن سرای روشن و بلند بازمی‌گردند، درحالی‌که جیب و کیسه‌شان خالی است.
خداوند فراتر از خیال، عقل محدود، حواس و سنجش‌های ذهنی است. پس چه چیزی جز دلی که خدا را از راه معرفت و شناخت حضوری می‌شناسد، می‌تواند به این حقیقت نزدیک شود؟
هرجا عارفی حقیقی در جهان وجود دارد، عرش با همه عظمتش در برابر مقام معرفت او همچون فرشی زیر پای اوست.
روح و جان انسان بینا، هر ستایشی را که به غیر آفریننده اختصاص یابد، بیهوده می‌داند؛ زیرا ستایش سزاوار خود آفریننده است.
آن خدایی که از خاک، بدن انسان را آفرید و به باد و نفس انسان توانایی سخن گفتن بخشید.
او بخشنده عقل و الهام‌بخش خردهاست؛ آفریننده جان و پدیدآورنده همه اسباب و علت‌های جهان است.
پیدایش و نابودی همه موجودات به آفرینش او وابسته است؛ آغاز و بازگشت همه آفریدگان نیز به سوی اوست.
همه چیز از او آغاز میشود و به سوی او بازمی‌گردد؛ خیر و شر نیز در قلمرو علم و اراده او قرار دارند.
آفریننده نیروی اختیار و امکان انتخاب نیک و بد، خداوند است؛ اوست که نفس و عقل را پدید آورده است.
تو را از نیستی به هستی آورد؛ در آغاز چیزی نبودی و او به تو وجود و عزت بخشید.
هیچ دلی نمی‌تواند به حقیقت و ذات نهایی خداوند راه یابد؛ عقل و جان نیز نمی‌توانند به تمامیت کمال او احاطه پیدا کنند.
دل و عقل در برابر عظمت و جلال خداوند حیران و مبهوت میشوند؛ حتی عقل و جان نیز در برابر کمال نامحدود او از شناخت کامل ناتوان‌اند.
عقل نخستین آفریده از صفات الهی است و خداوند از طریق همین عقل، راه شناخت خود را به انسان نشان داده است.
خیال در برابر عزت و عظمت ذات خداوند از حرکت و پرواز بازمی‌ماند و فهم انسان در شناخت حقیقت صفات او نیز میدان محدودی دارد.
آتش عظمت الهی بال و پر عقل را سوزاند؛ گویی عقل از شدت شگفتی و حیرت در برابر او، از پرواز بازمانده است.
نفس در کاروان معرفت خداوند هنوز شاگردی تازه‌کار است و عقل نیز در مکتب او همچنان دانش‌آموزی نوآموز است.
در این جهان گذرا، عقل چیست جز نویسنده‌ای که نقش و نشانه‌های قدرت خداوند را ثبت میکند؟
از راه عقل، خیال و حواس به‌تنهایی، هیچکس نمی‌تواند خداوند را آنگونه که هست بشناسد؛ شناخت حقیقی به هدایت خود او نیاز دارد.
وقتی عظمت صفات الهی جلوه‌گر شود، عقل و جان انسان چنان مجذوب و مبهوت میشوند که اختیار و توان معمول خود را از دست می‌دهند.
آیا عقل انسانی می‌تواند در مقامی ادعای قدرت و استواری کند که حتی جبرئیل امین نیز در برابر عظمت الهی فروتن و ناتوان است؟
از هیبت و عظمت آن مقام، جبرئیل با آن همه شکوه و قدرت، در برابر خداوند همچون گنجشکی کوچک و ناتوان است.
عقلی که به آن آستان برسد، سر فرود می‌آورد و پرنده‌ای که به آنجا پرواز کند، بال و پرش را فرو می‌گذارد.
هر چیزی را که از ریشه و شاخه و اجزای جهان موجود می‌دانی، اگر آن را مستقل از خداوند فرض کنی، برای او شریکی در نظر گرفته‌ای.
هوش مصنوعی: جز با حس زشت و نفس ناپاک، سخنی در قدمت نمی‌گوید.
در برابر قهر و عظمت صفات خداوند، همین ناتوانی و محدودیت تو برای شناخت جایگاه خودت کافی است.
تا کی می‌خواهی به سخنان بی‌پایه عقل مغرور دل ببندی و تا کی اسیر تصورات رنگارنگ درباره جهان و طبیعت باشی؟
هنگامی که خداوند خود راه شناخت را به عقل نشان داد، عقل نیز شایسته دید که او را بستاید و به عظمتش اعتراف کند.
زیرا عقل نخستین آفریده الهی و از برگزیده‌ترین مخلوقات است.
عقل کل، با همه عظمتش، تنها یک سطر از کتاب بی‌پایان معرفت خداوند است و نفس کل در برابر او همچون خدمتگزاری در آستان اوست.
خداوند عشق را به عشق، کمال بخشید و عقل را نیز با نیروی عقل محدود و مقید ساخت.
عقل نیز مانند انسان در شناخت حقیقت ذات الهی سرگردان و حیران است و به مقصد نهایی معرفت نمی‌رسد.
عقل همان عقل است و جان همان جان؛ اما خداوند حقیقتی فراتر از این مراتب است. او نه عقل است و نه جان، بلکه آفریننده و برتر از همه آن‌هاست.
با تکیه صرف بر خواسته‌ها و توانایی‌های عقل، نفس و حواس محدود انسانی، چگونه می‌توان خداوند را به حقیقت شناخت؟
اگر خود خداوند راه شناختش را به انسان نشان نمیداد، انسان چگونه می‌توانست از وجود و حقیقت او آگاه شود؟
در حال بارگذاری آرایه‌های ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
همین شعر » بیت ۱
ای درون پرور برون آرای
وی خردبخش بی‌خرد بخشای
خواجه شاعران از اینجا گفت
«ای درون پرور برون آرای »
چون بیامد بوعده بر سامند
آن کنیزک سبک زبام بلند
برسن سوی او فرود آمد
گفتی از جنبشش درود آمد
جان سامند را بلوس گرفت
[...]
چیست آن کاتشش زدوده چو آب
چو گهر روشن و چو لؤلؤ ناب
نیست سیماب و آب و هست درو
صفوت آب و گونه سیماب
نه سطرلاب و خوبی و زشتی
[...]
ثقة الملک خاص و خازن شاه
خواجه طاهر علیک عین الله
به قدوم عزیز لوهاور
مصر کرد و ز مصر بیش به جاه
نور او نور یوسف چاهی است
[...]
ابتدای سخن به نام خداست
آنکه بی‌مثل و شبه و بی‌همتاست
خالق الخلق و باعث الاموات
عالم الغیب سامع الاصوات
ذات بیچونش را بدایت نیست
[...]
الترصیع مع التجنیس
تجنیس تام
تجنیس تاقص
تجنیس الزاید و المزید
تجنیس المرکب
[...]
معرفی ترانه‌هایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتب‌سازی حاشیه‌ها: محبوب‌ترین | جدیدترین | قدیمی‌ترین
تا به حال ۲۹ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیه‌گذاری باید در گنجور نام‌نویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.