آن بحر اندوه آن راسختر از کوه آن آفتاب الهی آن آسمان نامتناهی آن اعجوبه ربانی آن قطب وقت ابوالحسن خرقانی رحمةالله علیه سلطان سلاطین مشایخ بود و قطب اوتاد و ابدال عالم و پادشاه اهل طریقت و حقیقت و متمکن کوه صفت و متعین معرفت دایم به دل در حضور و مشاهده و به تن در خضوع ریاضت و مجاهده بود و صاحب اسرار حقایق و عالی همت و بزرگ مرتبه و در حضرت آشنایی عظیم داشت و در گستاخی کروفری داشت که صفت نتوان کرد. نقل است که شیخ بایزید هر سال یک نوبت به زیارت دهستان شدی به سرریگ که آنجا قبور شهداست چون بر خرقان گذر کردی باستادی و نفس برکشیدی مریدان از وی سؤال کردند که شیخا ما هیچ بوی نمیشنویم گفت: آری که از این دیه دزدان بوی مردی میشنوم مردی بود نام او علی و کنیت او ابوالحسن به سه درجه از من پیش بود بار عیال کشد و کشت کند و درخت نشاند.
نقلست که شیخ در ابتدا دوازده سال در خرقان نماز خفتن به جماعت بکردی و روی به خاک بایزید نهادی و به بسطام آمدی و باستادی و گفتی بار خدایا از آن خلعت که بایزید را دادهٔ ابوالحسن را بویی ده آنگاه بازکشتی وقت صبح را به خرقان بازآمدی و نماز بامداد به جماعت به خرقان دریافتی بر طهارت نماز خفتن.
نقلست که وقتی دزدی بسر باز میشده بود تا پی او نتوانند دیدن و نتوانند برد شیخ گفته بود در طلب این حدیث کم از دزدی نتوانم بود تا بعد از آن از خاک بایزید بسر باز میشده بود و پشت بر خاک اونمیکرد تا بعد از دوازده سال از تربت آواز آمد که ای ابوالحسن گاه آن آمد که بنشینی شیخ گفت: ای بایزید همی همتی بازدار که مردی امی ام و از شریعت چیزی نمیدانم و قرآن نیاموختهام آوازی آمد ای ابوالحسن آنچه مرا دادهاند از برکات تو بود شیخ گفت: تو به صدد و سی و اند سال پیش از من بودی گفت: بلی و لکن چون به خرقان گذر کردمی نوری دیدمی که از خرقان به آسمان برمیشدی و سی سال بود تا به خداوند به حاجتی درمانده بودم بسرم ندا کردند که ای بایزید به حرمت آن نور را به شفیع آر تا حاجت برآید گفتم خداوندا آن نور کیست هاتفی آواز دادکه آن نور بندهٔ خاص است و او را ابوالحسن گویند آن نور را شفیع آر تاحاجت تو برآید شیخ گفت: چون به خرقان رسیدم در بیست و چهارم روز جمله قرآن بیاموختم و بروایتی دیگر است که بایزید گفت: فاتحه آغاز کن چون به خرقان رسیدم قرآن ختم کردم.
نقلست که باغکی داشت یکبار بیل فرو برد نقره برآمد دوم بار فرو برد زر برآمد سوم بار فرو برد مروارید وجواهر برآمد ابوالحسن گفت: خداوندا ابوالحسن بدین فریفته نگردد من به دنیا از چون تو خداوندی بر نگردم.
و گاه بودی که گاو میبستی چون وقت نماز درآمدی شیخ در نماز شدی و گاو همچنان شیار میکردی تاوقتی که شیخ بازآمدی.
نقلست که عمربوالعباسان شیخ را گفت: بیا تاهر دو دست یکدیگر گیریم و از زیر این درخت بجهیم و آندرختی بود که هزار گوسفند در سایهٔ او بخفتی شیخ گفت: بیا تا هر دو دست لطف حق گیریم و بالای هر دو عالم بجهیم شیخ گفت: بیا که نه به بهشت التفات کنیم ونه بدوزخ.
روزی شیخ المشایخ پیش آمد طاسی پر آب پیش شیخ نهاده بود شیخ المشایخ دست در آب کرد و ماهی زنده بیرون آورد شیخ ابوالحسن گفت: از آب ماهی نمودن سهل است از آب آتش باید نمودن شیخ المشایخ گفت: بیا تا بدین تنور فرو شویم تازنده کی برآید شیخ گفت: یا عبدالله بیا تا بنیستی خود فرو شویم تا بهستی او که برآید شیخ المشایخ دیگر سخن نگفت.
نقلست که شیخ المشایخ گفت: سی سالست که از بیم شیخ ابوالحسن نخفتهام و در هر قدم که پا در نهادم قدم او در پیش دیدهام تا به جایی که دوسالست تا میخواهم در بسطام پیش ازو به خاک بایزید رسم نمیتوانم که او از خرقان سه فرسنگ آمده است و پیش از من آنجا رسیده مگر روزی در اثنای سخن شیخ همی گفته است هر که طالب این حدیثست قبلهٔ جمله اینست و اشارت بانگشت کالوج کرد چهار انگشت بگرفته ویکی بگشوده آن سخن با شیخ المشایخ مگر بگفته بودند او از سر غیرت بگفته است که چون قبلهٔ دیگر پدید آمد ما این قبله را راه فرو بندیم بعد از آن راه حج بسته آمد که در آن سال هر که رفت سببی افتاد که بعضی هلاک شدند و بعضی راه بزدند و بعضی ترسیدند تا دیگر سال درویشی شیخ المشایخ را گفت: خلق را از خانهٔ خدابازداشتن چه معنی دارد تا شیخ المشایخ اشارتی کرد تا راه گشاده شد بعد از آن درویشی گفت: این بر چه نهیم که آنهمه خلق هلاک شدند گفت: آری جائی که پیلان را پهلوی هم بسایند سارخکی چند فرو شوند باکی نبود.
نقلست که وقتی جماعتی به سفری همی شدند و گفتند شیخا راه خایف است ما را دعاء بیاموز تا اگر بلائی پدید آید آندفع شود شیخ گفت: چون بلای روی بشما نهد از ابوالحسن یاد کنید قوم را آن سخن خوش نیامد آخر چون برفتند راهزنان پیش آمدند و قصد ایشان کردند یک تن از ایشان درحال از شیخ یاد کرد و از چشم ایشان ناپدید شد عیاران فریاد گرفتند که اینجا مردی بود کجا شد او را نمیبینیم و نه بار و ستور او را تا بدان سبب بدو و قماش او هیچ آفت نرسید و دیگران برهنه و مال برده بماندند چون مرد را بدیدند به سلامت به تعجب بماندند تا او گفت: سبب چه بود چون پیش شیخ بازآمدند بپرسیدند که برای الله را آن سر چیست که ما همه خدای را خواندیم کار ما بر نیامد و این یک تن ترا خواند از چشم ایشان ناپدید شد شیخ گفت: شما که حق را خواندید به مجاز خواندید و ابوالحسن به حقیقت شما بوالحسن را یاد کنید بوالحسن برای شما خدای را یاد کند کار شما برآید که اگر به مجاز و عادت خدای را یاد کنید سود ندارد.
نقلست که مریدی از شیخ درخواست کرد که مرادستوری ده تا به کوه لبنان شوم و قطب عالم را ببینم شیخ دستوری داد چون به لبنان رسید جمعی دید نشسته روی به قبله و جنازهٔ درپیش و نماز نمیکردند مرید پرسید که چرا بر جنازه نماز نمیکنید گفتند تا قطب عالم بیاید که روزی پنج بار قطب اینجا امامت کند مرید شاد شد یک زمان بود همه ازجای بجستند گفت: شیخ را دیدم که در پیش استاد و نماز بکرد و مرا دهشت افتاد چون به خود بازآمدم مرده را دفن کردند شیخ برفت گفتم این شخص که بود گفتند ابوالحسن خرقانی گفتم کی بازآید گفتند بوقت نماز دیگر من زاری کردم که من مرید اویم و چنین سخن گفتهام شفیع شوید تا مرا به خرقان برد که مدتی شد تا در سفرم پس چون وقت نماز دیگر درآمد دیگرباره شیخ را دیدم در پیش شد چون سلام بداد من دست بدو درزدم و مرا دهشت افتادو چون به خود بازآمدم خود را بر سر چهار سوی ری دیدم روی به خرقان آوردم چون نظر شیخ بر من افتاد گفت: شرط آنست که آنچه دیدی اظهار نکنی که من از خدای درخواست کردهام تابدین جهان و بدان جهان مرا از خلق بازپوشاند و از آفریده مرا هیچکس ندید مگر زندهٔ و آن بایزید بود.
نقلست که امامی به سماع احادیث میشد به عراق شیخ گفت: اینجا کس نیست که استادش عالیتر است گفت: نه همانا شیخ گفت: مردی امیام هرچه حق تعالی مرا داد منت ننهاد و علم خود مرا داد منت نهاد گفت: ای شیخ تو سماع از که داری گفت: از رسول علیه السلام مرد را این سخن مقبول نیامد شبانه به خواب دید مهتر را صلی الله علیه که گفت: جوانمردان راست گویند دیگر روز بیامد وسخن آغاز کرد به حدیث خواندن جائی بودی که شیخ گفتی این حدیث پیغامبر نیست گفتی بچه دانستی شیخ گفت: چون توحدیث آغاز کردی دو چشم من بر ابروی پیغامبر بود علیه السلام چون ابرو در کشیدی مرا معلوم شدی که ازین حدیث تبرا میکند.
عبدالله انصاری گوید که مرا بند بر پای نهادند و به بلخ میبردند در همه راه با خود اندیشه همی کردم که بهمه حال بر این پای من ترک ادبی رفته است چون در میان شهر رسیدم گفتند مردمان سنگ بر بام آوردهاند تا در تو اندازند اندرین ساعت مرا کشف افتاد که روزی سجادهٔ شیخ بازمیانداختم سرپای من بدانجا بازآمد در حال دیدم که دستهای ایشان همچنان بماند و سنگ نتوانستند انداخت.
نقلست که چون شیخ بوسعید بر شیخ رسید قرصی چند جوین بود معدود که زن پخته بود شیخ او را گفت: ایزاری بر زیر این قرصها انداز و چندانکه میخواهی بیرون میگیر و ایزاری برمگیر زن چنان کرد نقلست که چون خلیق بسیار گرد آمدند قرص چندانکه خادم همی آورد دیگر باقی بود تایکبار ایزار برداشتند قرصی نماند شیخ گفت: خطا کردی اگر ایزار برنگرفتی همچنان تا قیامت قرص از آن زیر بیرون میآوردندی چون از نان خوردن فارغ شدند شیخ بوسعید گفت دستوری بود تا چیزی برگویند شیخ گفت: ما را پروای سماع نیست لیکن بر موافقت تو بشنویم بدست بر بالشی میزدند و بیتی برگفتند و شیخ در همه عمر خویش همین نوبت به سماع نشسته بود مریدی بود شیخ را ابوبکر خرقی گفتندی و مریدی دیگر در این هر دو چندان سماع اثر کرد که رگ شقیقهٔ هر دو برخاست و سرخی روان شد بوسعید سربرآورد وگفت: ای شیخ وقت است که برخیزی شیخ برخاست و سه بار آستین بجنبانید و هفت بار قدم بر زمین زد جمله دیوارهای خانقاه درموافقت او در جنبش درآمدند بوسعید گفت: باش که بناها خراب شوند پس گفت: بعزةالله که آسمان و زمین موافقت ترا در رقصند چنین نقل کردهاند که درآن حوالی چهل روز طفلان شیر فرا نستدند.
نقلست که شیخ بوسعید گفت: شبلی و اصحاب وی در سایهٔ طوبی موافقت کردند و من گوشهٔ مرقع شبلی دیدم در آن ساعت که در وجودبود و طواف همی کرد پس شیخ گفت: ای بوسعید سماع کسی را مسلم بود که از زیر تا عرش گشاده بیند و از زیر تا تحت الثری پس اصحاب را گفت: اگر از شما پرسند که رقص چرا میکنید بگوئید بر موافقت آن کسان برخاستهایم که ایشان چنین باشند و این کمترین پایه است در این باب.
نقلست که شیخ بوسعید و شیخ ابوالحسن خواستند که بسط آن یک بدین درآید و قبض این یک بدان شود یکدیگر را در برگرفتند هر دو صفت نقل افتاد شیخ بوسعید آن شب تا روز سر بزانو نهاده بود و میگفت و میگریست و شیخ ابوالحسن همه شب نعره همی زد و رقص همی کرد چون روز شد شیخ ابوالحسن بازآمد و گفت: ای شیخ اندوه به من باز ده که مارا با آن اندوه خود خوشتر است تا دیگر بار نقل افتاد پس بوسعید را گفت: فردا به قیامت درمیاکه تو همه لطفی تاب نیاری تا من نخست بروم و فزع قیامت بنشانم آنگاه تو درآی پس گفت: خدا کافری را آن قوت داده بود که چهار فرسنگ گوهی بریده بود و میشد تا بر سر لشکر موسی زند چه عجب اگر مؤمنی را آن قوت بدهد که فزع قیامت بنشاند پس شیخ بوسعید بازگشت و سنگی بود بر درگاه محاسن در آن جا مالید شیخ ابوالحسن از بهر احترام او را فرمود تا آن سنگ را برکندند و به محراب بازآوردند پس چون شب درآمد بامداد آن سنگ باز بجای خود آمده بود دیگرباره به محراب باز بردند دیگر شب همچنان بدرگاه بازآمده بود همچنین تا سه بار ابوالحسن گفت: اکنون همچنان بر درگاه بگذارید که شیخ بوسعید لطف بسی میکند پس بفرمود تا راه از آنجا برانداختند و دری دیگر بگشادند پس شیخ ابوالحسن چون بوداع او آمد گفت: من ترا بولایت عهد خویش برگزیدم که سی سال بود که از حق میخواستم کسی را تا سخنی چند از آنچه در دل دارم با او گویم که کسی محرم نمییافتم که بدو بگویم چنانکه او را شنود تا که ترا فرستادند لاجرم شیخ بوسعید آنجا سخن نگفته است زیادتی گفتند چرا آنجا سخن نگفتی گفت: ما را باستماع فرستاده بودند پس گفت: از یک بحر یک عبارت کننده بس و گفت: من خشت پخته بودم چون به خرقان رسیدم گوهر بازگشتم.
نقلست که شیخ بوسعید گفت: بر منبر و پسر شیخ ابوالحسن آنجا حاضر بود که کسانی که از خودنجات یافتند و پاک از خود بیرون آمدند از عهد نبوت الی یومنا هذا بعقدی رسیدند و اگر خواهید جمله برشمرم و اگر کس از خودپاک شد پدر این خواجه است و اشارت به پسر ابوالحسن کرده و استاد ابوالقاسم قشیری گفت: چون به ولایت خرقان درآمدم فصاحتم برسید و عبارتم نماند از حشمت آن پیر تا پنداشتم که از ولایت خود معزول شدم.
نقل است که بوعلی سینا بآوازهٔ شیخ عزم خرقان کرد چون به وثاق شیخ آمد شیخ بهیزم رفته بود پرسید که شیخ کجاست زنش گفت: آن زندیق کذاب را چه میکنی همچنین بسیار جفا گفت: شیخ را که زنش منکر او بودی حالش چه بودی بوعلی عزم صحرا کرد تا شیخ را بیند شیخ را دید که همی آمد و خرواری در منه بر شیری نهاده بوعلی از دست برفت گفت: شیخا این چه حالتست گفت: آری تا ما بارچنان گرگی نکشیم یعنی زن شیری چنین بار ما نکشد پس بوثاق بازآمد بوعلی بنشست و سخن آغاز کرد و بسی گفت: شیخ پارهٔ گل در آب کرده بود تا دیواری عمارت کند دلش بگرفت برخاست و گفت مرا معذور دار که این دیوار عمارت میباید کرد و بر سر دیوار شد ناگاه تبر از دستش بیفتاد بوعلی برخاست تا آن تبر بدست باز دهد پیش از آن که بوعلی آنجا رسید آن تبر برخاست و بدست شیخ باز شد بوعلی یکبارگی اینجا از دست برفت و تصدیقی عظیم بدین حدیثش پدید آمد تا بعد از آن طریقت به فلسفه کشید چنانکه معلوم هست.
نقلست که عضدالدوله را که وزیر بود در بغداد درد شکم برخاست جمله اطبا را جمع کردند در آن عاجز ماندند تا آخر نعلین شیخ به شکم او فرو نیاوردند حق تعالی شفا نداد.
نقلست که مردی آمد و گفت: خواهم که خرقه پوشم شیخ گفت: ما را مسئلهٔ است اگر آنرا جواب دهی شایسته خرقه باشی گفت: اگر مرد چادرزنی در سر گیرد زن شود گفت: نه گفت: اگر زنی جامهٔ مردی هم درپوشد هرگز مرد شود گفت: نه گفت: تو نیز اگر در این راه مرد نهٔ بدین مرقع پوشیدن مرد نگردی.
نقلست که شخصی بر شیخ آمد و گفت: دستوری ده تا خلق را به خدا دعوت کنم گفت: زنهار تا به خویشتن دعوت نکنی گفت: شیخا خلق را به خویشتن دعوت توان کرد گفت: آری که کسی دیگر دعوت کند و ترا ناخوش آید نشان آن باشد که دعوت به خویشتن کرده باشی.
نقلست که وقتی سلطان محمود وعده داده بود ایاز را خلعت خویش را در تو خواهم پوشیدن و تیغ برهنهٔ بالای سر تو برسم غلامان من خواهم داشت چون محمود به زیارت شیخ آمد رسول فرستاد که شیخ را بگوئید که سلطان برای تو از غزنین بدینجا آمد تو نیز برای او از خانقاه بخیمهٔ او درآی و رسول را گفت: اگر نیاید این آیت برخوانید قوله تعالی واطیعواالله و اطیعواالرسول واولوالامر منکم رسول پیغام بگذارد شیخ گفت: مرا معذور دارید این آیت برو خواندند شیخ گفت: محمود را بگوئید که چنان در اطیعواالله مستغرقم که در اطیعواالرسول خجالتها دارم تا باولی الامر چه رسد رسول بیامد و به محمود بازگفت: محمود را رقت آمد و گفت: برخیزید که او نه از آن مرد است که ما گمان برده بودیم پس جامهٔ خویش را بایاز داد و در پوشید و ده کنیز ک را جامه غلامان دربرکرد و خود به سلاح داری ایاز پیش و پس میآمد امتحان را روی به صومعه شیخ نهاد چون از در صومعه درآمد و سلام کرد شیخ جوا بداد اما بر پا نخاست پس روی به محمود کرد و در ایاز ننگرید محمود گفت: بر پا نخاستی سلطان را و این همه دام بود شیخ گفت: دام است اما مرغش تونهٔ پس دست محمود بگرفت و گفت: فراپیش آیی چون ترا فراپیش داشتهاند محمود گفت: سخنی بگو گفت: این نامحرمان را بیرون فرست محمود اشارت کرد تا نامحرمان همه بیرون رفتند محمود گفت: مرا از بایزید حکایتی برگو شیخ گفت: بایزید چنین گفته است که هر که مرادید از رقم شقاوت ایمن شد محمود گفت: از قدم پیغامبر زیادت است و بوجهل و بولهب و چندان منکران او را همی دیدند و از اهل شقاوتند شیخ گفت: محمود را که ادب نگه دارد و تصرف در ولایت خویش کن که مصطفی را علیه السلام ندید جز چهار یار او و صحابهٔ او و دلیل بر این چیست قوله تعالی و ترا هم ینظرون الیک و هم لایبصرون محمود را این سخن خوش آمد گفت: مرا پندی ده گفت: چهار چیز نگهدار اول پرهیز از مناهی و نماز به جماعت و سخاوت و شفقت بر خلق خدا محمود گفت: مرا دعا بکن گفت: خود درین گه دعا میکنم اللهم اغفر للمؤمنین و المؤمنات گفت: دعای خاص بگو گفت: ای محمود عاقبتت محمود باد پس محمود بدرهٔ زر پیش شیخ نهاد شیخ قرص جوین پیش نهاد گفت: بخور محمود همی خاوید و در گلوش میگرفت شیخ گفت: مگر حلقت میگیرد گفت: آری گفت: میخواهی که ما را این بدرهٔ زرتو گلوی ما بگیرد برگیر که این را سه طلاق دادیم محمود گفت: در چیزی کن البته گفت: نکنم گفت: پس مرا از آن خود یادگاری بده شیخ پیراهن عودی از آن خود بدو داد محمود چون باز همی گشت گفت: شیخا خوش صومعهٔ داری گفت: آنهمه داری این نیز همی بایدت پس در وقت رفتن شیخ او را بر پا خاست محمود گفت: اول که آمدم التفات نکردی اکنون بر پای میخیزی این همه کرامت چیست و آن چه بود شیخ گفت: اول در رعونت پادشاهی و امتحان درآمدی و بآخر درانکسار و درویشی میروی که آفتاب دولت درویشی بر تو تافته است اول برای پادشاهی تو برنخاستم اکنون برای درویشی بر میخیزم پس سلطان برفت بغزا درآن وقت به سومنات شد بیم آن افتاد که شکسته خواهد شد ناگاه از اسب فرود آمد و به گوشهٔ شد و روی بر خاک نهاد و آن پیراهن شیخ بر دست گرفت و گفت: الهی بحق آبروی خداوند این خرقه گه ما را برین کفار ظفر دهی که هرچه از غنیمت بگیرم بدرویشان دهم ناگاه ار جانب کفار غباری و ظلمتی پدید آمد تا همه تیغ در یکدیگر نهادند و میکشتند و متفرق میشدند تا که لشکر اسلام ظفر یافت و آن شب محمود به خواب دید که شیخ میگفت: ای محمود آبروی خرقه ما بردی بر درگاه حق که اگر در آن ساعت در خواستی جملهٔ کفار را اسلام روزی کردی.
نقلست که شیخ یک شب گفت: امشب در فلان بیابان راه میزنند وچندین کس را مجروح گردانیدند و از آن حال پرسیدند راست همچنان بود وای عجب همین شب سر پسر شیخ بریدند ودر آستانه او نهادند و شیخ هیچ خبر نداشت زنش که منکر او بود میگفت: چه گوئی کسی را که از چندین فرسنگ خبر باز میدهد و خبرش نباشد که سر پسر بریده باشند ودر آستانه نهاده شیخ گفت: آری آن وقت که ما آن میدیدیم پرده برداشته بود و این وقت که پسر را میکشتند پرده فرو گذاشته بودند پس مادر سر پسر را بدید گیسو ببرید و بر سر نهاد و نوحه آغاز کرد شیخ نیز پارهٔ از محاسن ببرید و بر آن سر نهاد گفت: این کار هر دو هر دو پاشیدهایم و ما را هر دو افتاده است و گیسو بریدی و من نیز ریش ببریدم.
نقلست که وقتی شیخ در صومعه نشسته بود با چهل درویش و هفت روز بود که هیچ طعام نخورده بودند یکی بر در صومعه آمد با خرواری آرد وگوسفندی و گفت: این صوفیان را آوردهام چون شیخ بشنود گفت: از شما هر که نسبت به تصوف درست میتواند کرد بستاند من باری زهره ندارم که لاف تصوف زنم همه دم درکشیدند تا مرد آن آرد و آن گوسفند بازگردانید.
نقلست که شیخ گفت: دو برادر بودند ومادری هر شب یک برادر بخدمت مادر مشغول شدی و یک برادر به خدمت خداوند مشغول بود آن شخص که به خدمت خدا مشغول بود با خدمت خدایش خوش بود برادر را گفت: امشب نیز خدمت خداوند بمن ایثار کن چنان کرد آن شب به خدمت خداوند سر بسجده نهاد در خواب دید که آوازی آمد که برادر ترا بیامرزیدیم وترا بدو بخشیدیم او گفت: آخر من به خدمت خدای مشغول بودم و او به خدمت مادر مرا در کار اومیکنید گفتند زیرا که آنچه تو میکنی ما از آن بینیازیم ولیکن مادرت از آن بینیاز نیست که برادرت خدمت کند.
نقلست که چهل سال شیخ سر بر بالین ننهاده همچنین درین مدت نماز بامداد بر وضوی نماز خفتن کرد روزی ناگاه بالشی خواست اصحاب شاد گشتند گفتند شیخا چه افتاد گفت: بوالحسن استغنا و بینیازی خدای تعالی امشب بدید و مصطفی گفته است صلی الله علیه و سلم که هر که دو رکعت نماز بکند و هیچ اندیشهٔ دنیا بر خاطرش نگذرد در همه گناه ازوی بریزد چنانکه آن روز که ازمادر زاده بود احمد حنبل به حکم این حدیث این نماز بگزارد که هیچ اندیشهٔ دنیا بر او گذر نکرد و چون سلام داد پسر را بشارت داد که آن نماز بگزاردم چنانکه اندیشهٔ دنیا درنیامد مگر این حکایت شیخ را بگفتند شیخ گفت: این بوالحسن که دراین کلاته نشسته است سی سال است تا بدون حق یک اندیشه بر خاطر او گذر نکرده است.
نقلست که روزی مرقع پوشی از هوا درآمد پیش شیخ پا بر زمین میزد ومیگفت: جنید وقتم و شبلی وقتم بایزید وقتم شیخ بر پا خاست و پا بر زمین زد و گفت: مصطفی وقتم و خدای وقتم و معنی همان است که در اناالحق حسین منصور شرح دادم که محو بود و گویند که عیب بر اولیاء نرود از خلاف سنت چنانکه گفت: علیه السلام انی لاجد نفس الرحمن من قبل الیمن.
نقلست که روزی در حالت انبساط کلماتی میگفت. به سرش ندا آمد که بوالحسنا نمیترسی از خلق گفت: الهی برادری داشتم او از مرگ همی ترسیدی اما من نترسم. گفت: شب نخستین از منکر و نکیر ترسی گفت: اشتر که چهار دندان شود از آواز جرس نترسد. گفت: از قیامت و صعوبات او ترسی گفت: میاندیشم که فردا چون مرا از خاک برآری و خلق را در عرصات حاضر کنی من در آن موقف پیراهن بوالحسنی خود از سر برکشم و در دریای وحدانیت غوطه خورم تا همه واحد بود وبوالحسن نماند موکل خوف و مبشر رجای بر من باز ننشیند.
نقلست که شبی نماز همی کرد آوازی شنود که هان بوالحسنو خواهی که آنچه از تو میدانم با خلق بگویم تا سنگسارت کنند شیخ گفت: ای بار خدایا خواهی تا آنچه از رحمت تو میدانم و از کرم تو میبینم با خلق بگویم تا دیگر هیچ کس سجودت نکند آواز آمد نه از تو نه از من.
ویکبار میگفت: الهی ملک الموت را به من مفرست که من جان بوی ندهم که نه ازو ستدهام تا باز بدو دهم من جان از تو ستدهام و جز تو به کسی ندهم.
و گفت: سر به نیستی خود فرو بردم چنانکه هرگز وادید نیابم تا سر به هستی تو برآرم چنانکه به تو بیک ذره بدانم گفت: در سرم ندا آمد که ایمان چیست گفتم خداوندا آن ایمان که دادی مرا تمامست.
و گفت: ندا آمد که تو مایی و ما تو میگوئیم نه تو خداوندی و ما بندهٔ عاجز.
و گفت: از حضرت خطاب ندا میآمد که مترس که ما ترا از خلق نخواستهایم.
و گفت: خدای عزو جل از خلق نشان بندگی خواست و از من نشان خداوندی.
و گفت: چون به گرد عرش رسیدم صف ملائکه پیش باز میآمدند و مباهات میکردند که ما کروبیانیم و معصومانیم من گفتم ما هواللهیانیم ایشان همه خجل گشتند و مشایخ شاد شدند به جواب دادن من ایشان را.
و گفت: خداوند تعالی در فکرت به من بازگشاد که ترا از شیطان بازخریدهام و به چیزی که آنرا صفت نبود پس بدانکه او را چون داری.
و گفت: همه چیزها را غایت بدانم الا سه چیز را هرگزغایت ندانستم غایت کید نفس ندانستم و غایت درجات مصطفی علیه السلام و غایت معرفت.
و گفت: مرا چون پارهٔ خاک جمع کردندی پس بادی بانبوه در آمد و هفت آسمان و زمین از من پر کرد و من خود ناپدید.
و گفت: خداوند ما را قدمی داد که بیک قدم از عرش تا بثری شدیم و از ثری به عرش بازآمدیم پس بدانستیم که هیچ جا نرفتهایم خداوند ندا کرد که من بندهٔ آنکس را که قدم چنین بود او کجا رسیده باشد من نیز گفتم دراز سفرا که ماییم و کوتاها سفرا که ماییم چند همی گردم از پس خویش.
و گفت: چهارهزار کلام از خدا بشنودم که اگر بده هزار فرارسیدی نهایت نبودی که چه پدید آمدی.
وگفت: چنان قادر بودم که اگر پلاس سیه خواستم که دیبائی رومی گردد چنان گردید سپاس خدای را تعالی و تقدس همچنان است یعنی دل از دنیا و آخرت ببرم و به خدا باز برم.
و گفت: آنکس که ازو چندان راه بود به خدا که از زمین تا آسمان و از آسمان تا به عرش و از عرش تا به قاب قوسین و از قاب قوسین تا به مقام نور نیک مرد نبود اگر خویشتن را چند پشهٔ فرانماید.
و گفت: وامی ام نیک بالای حق یعنی همگی من آنچه هست در حق محو است به حقیقت و آنچه مانده است خیال است.
و گفت: اگر آنچه در دل من است قطرهٔ بیرون آید جهان چنان شود که در عهد نوح علیه السلام.
و گفت: آنگاه نیز که من از شما بشده باشم و در پس کوه قاف یکی را از پسران من ملک الموت آمده باشد و جان میگیرد و باوی سخنی میکند من دست ازگور برکنم و لطف خدای بر لب و دندان او بریزم.
و گفت: چیزی که از آن خدای در من همی کردند من نیز روی به خدای باز کردم و گفتم الهی اگر مرا چیزی دهی که از گاه آدم تا به قیامت بر لب هیچ کس از تو نگشته بود کومن بازماندهٔ هیچکس نتوانم خورد.
وگفت: هر نیکوئی که ازعهد آدم علیه السلام تا این ساعت و ازین ساعت تا به قیامت با پیری کرد تنها با پیر شما کرد و هر نیکوئی که با پیران و مریدان کرد تنها با شما کرد.
و گفت: هر شب آرام نگیرم نماز شام تا حساب خویش با خدای بازنکنم.
و گفت: کارخویش را باخلاص ندیدم تا آفریدهٔ تنهائی خویشتن را ندیدم.
و گفت: اگر خدای عزوجل روز قیامت که همه خلق را که در زمان من هستند به من بخشد از آنجا که آفتاب برآید تا آنجا که آفتاب فرو شود بدین چشم گه در پیش دارم بازننگرم و از بزرگ همتی که به درگاه خداوند دارم.
و گفت: عرش خدا بر پشت ما ایستاده بود ای جوانمردان نیرو کنید و مرد آسا باشید که بارگرانست.
و گفت: چه گویند در مردی که قدم نه به ویرانی دارد ونه به آبادانی و خدای تعالی او را درمقامی میدارد که روز قیامت خدا او را برانگیزاند و همه خلق ویرانی و آبادانی به نور او برخیزند و همه خلق را بدو بخشند که دعا نکند درین جهان و شفاعت نکند درآن جهان.
و گفت: در سرای دنیا زیر خاربنی باخداوند زندگانی کردن از آن دوستر دارم که در بهشت زیر درخت طوبی که ازو من خبری ندارم.
و گفت: اینجا نشسته باشم گاه گاه از آن قوت خداوند چندان با من باشد که گویم دست بر کنم و آسمان از جای برگیرم و اگر پای بر زمین زنم به نشیب فرو برم و گاه باشد که به خویشتن بازنگرم روی با خدای کنم و گویم با این تن و خلق که مرا هست چندین سلطنت بچه کار آید.
و گفت: چشندهام و خود ناپدید و شنوندهام و خود ناپدید و گویندهام و خود ناپدید.
و گفت: دست از کار بازنگرفتهام تا چنان ندیدم که دست به هوا فراز کردم هوا در دست من شوشه زر کردند و دست بدان فراز نکردم به سبب آنکه کرامت بود و هر که از کرامت فرا گیرد آن در بروی ببندند و دیگرش نبود.
و گفت: فرو شوم که ناپدید شوم در هر دو جهان و یا برآیم که همه من باشم زنهار تامرده دل و قرا نباشی.
و گفت: به سنگ سپید مسئله بازپرسیدم چهار هزار مسئله مرا جواب کرد در کرامت.
و گفت: بدان کسی که من تمنی نان گستاخی کنم شما بدانید که او از ملایکه فاضلتر است.
و گفت: شبانروزی بیست و چهار ساعت است در ساعتی هزار بار به مردم و بیست و سه ساعت دیگر را صفت پدیدنیست.
و گفت: در روز مردم بروزه و به شب در نماز بود بامید آنکه به منزل رسد و منزل خود من بودم.
و گفت: از آن چهار ماهگی باز در شکم مادر بجنبیدم تا اکنون همه چیزی یاد دارم آن وقت نیز که بدان جهان شده باشم تا به قیامت آنچه برود و آنچه بخواهد رفت بتو بازنمایم پس گفت: مردم گویند فلان کس امام است امام نبود آنکس که از هرچه او آفریده بود خبر ندارد از عرش تا بثری و ازمشرق تا مغرب.
و گفت: مرا دیداریست اندر آدمیان ودیداریست درملایکه و همچنین در جنیان ودر جهنده و پرنده و همه جانوران و از هرچه بیافریده است از آنچه به کنارهای جهانست نشان توانیم داد بهتر از آنچه به نواحی و کردبرکرد ماست.
و گفت: اگراز ترکستان تا بدر شام کسی را خاری در انگشت شود آن از آن منست و همچنین از ترک تا شام کسی را قدم در سنگ آید زیان آن مراست و اگر اندوهی در دلیست آن دل از آن منست.
و گفت: شگفت: نه از خویشتن دارم شگفت: از خداوند دارم که چندین بازار بیآگاهی من اندر اندرون پوست من پدید آورد پس آخر مرا از آن آگاهی داد تا من چنین عاجز ببودم در خداوندی خدای تعالی.
و گفت: در اندرون پوست من دریائی است که هرگاه که بادی برآید از این دریامیغ و باران سربرکند ازعرش تا بثری باران ببارد.
وگفت: خداوند مرا سفری در پیش نهاد که در آن سفر بیابانها و کوهها بگذاشتم و تلها و رودها و شیب و فرازها و بیم و امیدها و کشتی ودریاها از ناخن وموی تا انگشت پای همه را بگذاشتم پس بعد از آن بدانستم که مسلمان نیستم گفتم خداوندا نه نزدیک خلق مسمانم و به نزدیک تو زنار دارم زنارم ببر تا پیش تومسلمان باشم.
و گفت: باید که زندگانی چنان کنید که جان شما بیامده باشد و در میان لب و دندان ایستاده که چهل سالست تا جان من میان لب و دندان ایستاده است.
گفتند سخن بگوی گفت: این جایگاه که من ایستادهام میتوانم گفت: اگر آنچه مرا با اوست بگویم چون آتش بود که در پنبه افکنی دریغ میدارم که با خویشتن باشم در سخن او به زبان خویش گفتن و شرم میدارم که با او ایستاده باشم سخن تو گویم.
و گفت: درین مقام که خدا مرا داده است خلق زمین و ملائکه آسمان را راه نیست اگر بدینجای چیزی بینم جز از شریعت مصطفی از آنجا بازپس آیم که من در کاروانی نباشم که اسفهسالار آن محمد نباشد و گفت: پیری کراسه در دست گفت: من سخن از اینجا گویم تو از کجا گوئی گفت: وقت من وقتی است که در سخن نگنجد.
و گفت: خلق را اول و آخریست آنچه به اول نکند به آخرشان مکافات کنند خداوند تعالی مرا وقتی داد که اول و آخر به وقت من آرزومند است.
وگفت: من نگویم که دوزخ و بهشت نیست من گویم که دوزخ و بهشت را به نزدیک من جای نیست زیرا که هر دو آفریده است و آنجا که منم آفریده را جای نیست.
و گفت: من بندهام که هفت آسمان و زمین به نزدیک من اندیشهٔ من است هرچه گویم ثناء او بود مرا زیر و زبر نیست پیش و پس نیست راست و چپ نیست.
و گفت: درختی است غیب ومن بر شاخ آن نشستهام وهمه خلق بزیر سایه آن نشسته.
و گفت: عمر من مرا یک سجده است و گفت: با خاص نتوانم گفت: که پرده بدرند و با عام نتوانم گفت: که بوی راهی نبرند و با تن خویش نتوانم گفت: عجب آرد زبان ندارم که ازو با او گویم کسی گفت: از اینجا که هستی باز آی گفت: نتوان آمد و ما منا الاله مقام معلوم گفت: بعرش گفت: بعرش چکنم که عرش اینجاست گفت: وقتی بر من پدید آمد که همه آفریده بر من بگریست.
و گفت: کسی بایستی که میان او و خدای حجابی نبودی تا من بگفتمی که خدای تعالی بامحمد چه کرده بود تا دل و زبانش بشدی و بیفتادی.
و گفت: چون حق تعالی با من بلطف درآمد ملایکه را غیرت آمد بریشان بپوشید و مرا نیست گردانید از آفریده و از خود باخود میکرد اگر نه آن بودی که او را بر چنین حکمت است والاکرام الکاتبین مرا ندیدندی.
و گفت: بیست سالست تا کفن من از آسمان آورده است و اندر سرما افکنده و ما سر از کفن بیرون کرده و سخن میگوییم.
وگفت: در رحم مادر بسوختم چون به زمین آمدم بگداختم چون به حد بلاغت رسیدم پیر گشتم.
و گفت: وقتی چیزی چون قطره آب در دهان من میچکید و باز پوشیده میشد و اگر پوشیده نگشتی من میان خلق نماندمی.
و گفت: همه آفریده او چون کشتی است و ملاح منم و بردن آن کشتی مرا مشغول نکند از آنچه من در آنم.
و گفت: حق تعالی مرا فکرتی بداد که هرچه او آفریده است در آن بدیدم در آن بماندم شغل شب و روز در من پوشید آنکه فکرت بینائی گردید گستاخی و محبت گردید هیبت وگران باری گردید از آن فکرت بیگانگی او درافتادم و جائی رسیدم که فکرت حکمت گردید و راه راست و شفقت بر خلق گردید بر خلق او کسی مشفق ترا از خود ندیدم گفتم کاشکی بدل همه خلق من بمردمی تا خلق را مرگ نبایستی دید کاشکی حساب همه خلق با من بکردی تا خلق را به قیامت حساب نبایستی دید کاشکی عقوبت همه خلق مرا کردی تا ایشان را دوزخ نبایستی دید.
و گفت: خداوند تعالی دوستان خویش را به مقامی دارد که آانجا حد مخلوق نبود و بوالحسن بدین سخن صادق است اگر من از لطف او سخن گویم خلق مرا دیوانه خواند چنانکه مصطفی علیه السلام را اگر با عرش بگویم بجنبد اگر با چشمه آفتاب بگویم از رفتن باز ایستد.
و گفت: حق تعالی مرا فرمود که ترا به بدبختان ننمایم با آنکس نمایم که مرا دوست دارد من اورا دوست دارم اکنون مینگرم تا کرا آورد هر کس را که امروز درین حرم آورد فردا او را آنجا با من حاضر کند وگفتم الهی نزدیک خود بر از حق تعالی ندا آمد که مرا بر تو حکم است ترا همچنان میدانم تا هر که من او را دوستدارم بیاید و ترا بیند و اگرنتواند آمدن نام تو او را بشنوانیم تاترا دوست گیرد که ترا از پاکی خویش آفریدم ترا دوست ندارند به جز پاکان.
و گفت: چون بتن به حضرت او شدم دل را بخواندم بیامد پس ایمان و یقین عقل ونفس بیامدند دل را بمیان این هر چهار درآوردم یقین و اخلاص را برگرفت و اخلاص عمل را بگرفت تا بحق رسیدم پس مقامی پدید آمد که از آن خوش ندیدم همه حق دیدم پس آن هر چهار چیز که آنجا برده بودم محتاج من گردانید.
و گفت: من از هر چه دون حقست زاهد گردیدم آن وقت خویشتن را خواندم از حق جواب شنیدم بدانستم که از حق درگذشتم لبیک اللهم لبیک زدم محرم گردیدم حج کردم در وحدانیت طواف کردم بیت المعمور مرا زیارت کرد کعبه مرا تسبیح کرد ملایکه مرا ثنا گفتند فوری دیدم که سرای حق در میان بود چون بسرای حق رسیدم از آن من هیچ نمانده بود.
و گفت: دو سال بیک اندیشه درمانده بودم مگر چشم در خواب شد که آن اندیشه از من جدا شد شما پندارید که این راه آسانست.
وگفت: اگر مرا یابید بدان مدهید که بر آب یا بر هوا بروند و بدانها مدهید که تکبیر اول به خراسان فرو بندند و سلام به کعبه بازدهند که آنهمه مقدار پدیدست و ذکر مؤمن را حد پدید نیست برای خدا.
وگفت: بمن رسید که چهارصد مرد از غربااند گفتم که اینان چهاند برفتم تا به دریائی رسیدم تا به نوری رسیدم بدیدم غرباآن بودند که ایشان را به جز خدا هیچ نبود.
و گفت: نخست چنان دانستم که امانتی بما برنهاده است چون بهتر در شدم عرش از امر خدا سبکتر بود از آن چون بهتر در شدم خداوندی خویش بما برنهاده آمد وشکری که بارگران است.
و گفت: من شما را از معامله خویش نشان ندهم من شما را نشان که دهم از پاکی خداوند و رحمت ودوستی او دهم که موج بر موج برمیزند و کشتی بر کشتی برمیشکند.
و گفت: پنجاه سالست که از حق سخن میگویم که دل و زبان مرا بدان هیچ ترقی نیست.
و گفت: هرگز ندانستم که خدای تعالی با مشتی خاک و آب چندان نیکوئی کند که با من بکرد بغیر از مصطفی بمن رسید یقینم بودی که او را باور داشتن واجبست و این بر من معاینه است به جز حاجت نبود.
و گفت: اینکه شما از من میشنوید از معامله من است یا از عطاء اوست مرا از توحید او با خلق هیچ نشاید گفت: کهٔ بر جائی بمانید وبه مثل چنان بود که پاره آنش درکاه افگنی.
و گفت: من از آنجا آمدهام با زآنجا دانم شدن بدلیل و خبر ترا نپرسم از حق ندا آمد که ما بعد مصطفی جبرائیل را بکس نفرستادیم گفتم به جز جبرائیل هست وحی القلوب همیشه با من است.
و گفت: هفتاد و سه سال با حق زندگانی کردم که سجده بر مخالفت شرع نکردم و یک نفس بر موافقت نفس نزدم و سفر چنان کردم که از عرش تا بثری هر چه هست مرا یک قدم کردند.
وگفت: از حق ندا چنین آمد که بنده من اگر باندوه پیش من آئی شادت کنم و اگر بانیاز آئی توانگرت کنم و چون ز آن خویش دست بداری آب و هوا را مسخر تو کنم.
و گفت: علما گویند خدای را به دلیل عقل بباید دانست عقل خود بذات خود نابیناست به خدا راه ندانست بخدای تعالی بخود او را چون توان دانست بسیاری که اهل خود بودند به آفریده در همگی گردیدند مشاهده دست گرفتم و از آفریده ببریدم راه به خدا نمودم و اینجا که منم آفریده نتواند آمد.
و گفت: همه گنجهای روی زمین حاضر کردند که دیدار من بر آن افکنند گفتم غره باد آنکه به چنین چیزها غره شود از حق ندا آمد که بوالحسن دنیا را بتو در نصیب نیست از هر دو سرای ترا منم.
و گفت: خداوند من زندگانی من در چشم من گناه گردانید.
وگفت: تا دست از دنیا بداشتم هرگز با سرش نشدم و تا گفتم الله بهیچ مخلوق بازنگردیدم.
و گفت: پیر گشتم هنگام رفتن است هرچه در اعمال بنده آید من به توفیق خدای بکردم وهرچه عطای او بود با بندگان به منت مرا بداد این سخن گاه از معامله گویم و گاه از عطا خلق را از آنجا راه نیست مرکراهابزاری که پنجاه سال بوالحسن مرکراها بزارد تا مرگ مؤمن خوش کردند.
و گفت: خواهید که با خضر علیه السلام صحبت کنید صوفی گفت: خواهم گفت: چند سال بود ترا گفت: شصت سال گفت: عمر از سر گیر ترا او آفریده صحبت با خضر کنی تا صحبت من با اوست درتمنای من نیست که با هیچ آفریده صحبت کنم.
و گفت: خلق مرا نتوانند نکوهیدن و ستودن که بهر زبان که ازمن عبارت کنند من به خلاف آنم.
و گفت: بهشت در فنا بر تابهشتیان را کجا بری و دوزخ در فنا برم تادوزخیان را کجا بری.
و گفت: خدای تعالی روز قیامت گوید بندگان مرا شفاعت کن گویم رحمت ز آن تواست بنده ز آن تو شفقت تو بر بنده بیش از آن است که از آن من.
و گفت: وقت بهمه چیزی در رسد و هیچ چیز بوقت در نرسد خلق اسیر وقت اند و بوالحسن خداوند وقت هرچه من ازوقت خویش گویم آفریده از من بهزیمت شود جان جوانمردان ازوقت مصطفی علیه السلام تا قیامت بهستی حق اقرار دهد.
وگفت: بهستی او درنگرستم نیستی من به من نمود چون نیستی خود من نگریستم هستی خود به من نمود در این اندوه بماندم تا بادلی که بود از حق ندا آمد که بهستی خویش اقرار کن گفتم به جز تو کیست که بهستی تو اقرار دهند نه گفتهٔ شهدالله.
و گفت: چون حق تعالی این راه بر من بگشاد در روشن این راه چندان فرق بود که هر سال گفتیا از کفر به نبوت شدم چندان تفاوت بود.
وگفت: روز وشب گه بیست وچهار ساعتست مرا یک نفس است و آن نفس از حق و با حقست دعوی من با خلقست اگر پای آنجا بر نهم که همتست بجای بر رسم که ملایکه حجابت را آنجا راه نبود.
و گفت: دوش جوانمردی گفت: آه آسمان و زمین بسوخت شیخ گفت: آن کسان را که آنجا آورد همه با نور دیدم بعضی را بیشتر و بعضی را کمتر گفتم الهی آنچه در اینان بیافریده باینان و انمای گفت: بوالحسن حکم دنیا مانده است اگر اینان رابا اینان وانمایم دنیا خراب شود.
و گفت: از خویشتن سیر شدم خویشتن را فرا آب دادم غرقه نشدم و فرا آتش دادم بنسوخت آنکه این خلق خورد چهارماه و دو روز ازخلق بازگرفتم بنمرد سر بر آستان عجز نهادم فتوح سر در کرده تا به جایگاهی برسیدم که صفت نتوان کرد.
و گفت: بدیدار بایستادم خلق آسمان و زمین را بدیدم معامله ایشان مرا بهیچ نیامد بدانچه میدیدم ز آن او از حق ندا آمد که تو و همه خلق نزدیک من همچنانید که این خلق نزدیک تو.
و گفت: من نه عابدم ونه زاهد نه عالم و نه صوفی الهی تو یکیایی من از آن یکی تو یکیام.
و گفت: چه مرد بود که با خداوند این چنین نایستد که آسمان و زمین و کوه ایستاده است هرکه خویشتن را به نیک مردی نماید نه نیک است که نیکی صفت خداوند است.
و گفت: اگر خواهی که به کرامت رسی یک روز بخور و سه روز مخور سیم روز بخور پنج روز مخور پنجم روز بخور چهارده روز مخور اول چهارده روز بخور ماهی مخور اول ماهی بخور چهل روز مخور اول چهل روز بخور چهارماه مخور اول چهار ماه بخور سالی مخور آنگاه چیزی پدید آید چون ماری چیزی بدهان در گرفته در دهان تو نهد بعد از آن هرگز از تو نخوری شاید که من ایستاده بودم و شکم خشک بوده آن مار پدید آمد گفتم الهی بواسطه نخواهم در معده چیزی وادید آمد بویاترا ز مشک خوشتر از شهد سر به حلق من برد از حق ندا آمد ما ترا از معدهٔ تهی طعام آوریم و از جگر تشنه آب اگر آن نبودی که او را حکمست از آنجا خوردمی که خلق ندیدی.
و گفت من کار خویش باخلاص ندیدم تا به جز او کسی را میدیدم چون همه او رادیدم اخلاص پدید آمد بینیازی او را درنگرستم کردار همه خلق پر پشهٔ ندیدم بر حمت او نگریستم همه خلق را چند ارزن دانه ندیدم ازین هر دو چه آید آنجا.
و گفت: از کار خدا عجب بماندم که چندین سال خرد از من ببرده بود و مرا خردمند به خلق مینمود.
و گفت: الهی چه بودی که دوزخ و بهشت نبودی تا پدید آمدی که خدا پرست کیست.
و گفت: خداوند بازار من بر من پیدا کرد درین بازار بعضی گفتنی بود و بعضی شنودنی و بعضی نیز دانستنی چون درین بازار افتادم بازارها از پیش من برگرفت.
وگفت: خداوند بندگی من بر من ظاهر کرد اول و آخر خویش قیامت دیدم هر چه باول به من بداد به آخر همان داد از موی سر تا به ناخن پای پل صراط گردانید.
و گفت: از خویشتن بگذشتی صراط واپس کردی.
وگفت: هر کس را از این خداوند رستگاری بود ما را اندوه دایم بود خدا قوت دهاد تا ما این بار گران بکشیم.
و گفت: عجب بماندهام از کردار این خداوند که از اول چندین بازار در درون این پوست بنهاد بیآگاهی من پس آخر مرا از آن آگاه کرد تا من چنین متحیر گردیدم یا دلیل المتحرین زدنی تحیرا.
و گفت: کله سرم عرشست و پایهای تحت الثری و هر دو دست مشرق و مغرب و گفت: راه خدای را عددنتوان کرد چندانکه بنده است به خدا راهست بهر راهی که رفتم قومی دیم گفتم خداوندا مرا براهی بیرون بر که من و تو باشیم خلق در آن راه نباشد راه اندوه در پیش من نهاد گفت: اندوه باری گرانست خلق نتواند کشید.
وگفت: هر که به نزدیک خدا مرد است نزدیک خلق کودک است و هرکه نزدیک خلق مردست آنجا نامردست این سخن را نگه دارید که در وقتیام که آنرا صفت نتوان کرد.
و گفت: هر که این سخنان بشنود و بداند که من خدای را ستودهام بعزش بردارند و هر که پندارد که خود را ستودهام بذلش بردارند که این سخنان من از دریای پاکست ز آن خلق در وی برخه نیست.
و گفت: عافیت را طلب کردم در تنهائی یافتم و سلامت در خاموشی.
و گفت: در دل ندا آمد از حق که ای بوالحسن فرمان مرا ایستاده باش که من زندهام که نمیرم تا ترا حیوتی دهم که در آن حیوة مرگ نبود و هر چه ترا از آن نهی کردم دور باش از آن که من پادشاهیام که ملک مرا زوال نیست تا ترا ملکی دهم که آنرا زوال نباشد.
و گفت: هرکه مرا بشناخت بدوستی حق را دوست داشت و هر که حق را دوست داشت به صحبت جوانمردان پیوست و هر که به صحبت جوانمردان پیوست به صحبت حق پیوست.
و گفت: زبان من به توحید گشاده شد آسمانها و زمینها را دیدم که گرد بر گرد من طواف میکردند و خلق از آن غافل.
و گفت: بدل من ندا آمد از حق که مردمان طلب بهشت میکنند و به شکر ایمان قیام نکردهاند مرا از من چیزی دیگر میطلبند.
و گفت مزاح مکنید که اگر مزاح را صورتی بودی او را زهره نبودی که در آن محلت که با من بودمی درآید.
و گفت: عالم بامداد برخیزد طلب زیادتی علم کند و زاهد طلب زیادتی زهد کند و بوالحسن دربند آن بود که سرروی بدل برادری رساند.
و گفت: هرکه مرا چنان نداند که من در قیامت بایستم تا او را در پیش نکنم در بهشت نشود گو اینجا میا و برمن سلام مکن.
و گفت: چیزی به من درآمد که مرا سی روز مرده کرد از آنچه این خلق بدان زندهاند از دنیا و آخرت آنگاه مرا زندگانی داد که در آن مرگ نبود.
و گفت: اگر من برخری نشینم و از نشابور در آیم و یک سخن بگویم تا قیامت دانشمند بر کرسی ننشیند.
و گفت: با خلق خدا صلح کردم که هرگز جنگ نکردم و با نفس جنگی کردم که هرگز صلح نکردم.
وگفت: اگر آن بودی که مردمان گویند که به پایگاه بایزید رسید و بیحرمتی کرد والا هرچه بایزید باخدا بگفته است و بیندیشیده من با شما بگفتمی و عجب اینست که ازو نقل میکنند که گفته است هرچه بایزید با اندیشه آنجا رسیده است بوالحسن بقدم آنجا رسیده است و گفت: این جهان به جهانیان واهشتیم و آن جهان به بهشتیان و قدم بر نهادیم جائی که آفریده را راه نیست.
و گفت: چنانکه ما را پوست بدر آید بدر آمدم.
وگفت: که بایزید گفت نه مقیم ونه ماسفر و من مقیم دریکی او سفر میکنم و گفت: روز قیامت من نگویم که من عالم بودم یا زاهد یا عابد گویم تو یکیی من ز آن یکی تو بودم.
و گفت: بدینجا که من رسیدم سخن نتوانم گفت: که آنچه مراست با او اگر با خلق بگویم خلق آن برنتابد و اگر این چه او راست با من بگوید چون آتش باشد ببیشه درافکنی دریغ آیدم که با خویشتن باشم و سخن او گویم.
و گفت: تا خداوند تعالی مرا از من پدید آورد بهشت در طلب من است و دوزخ در خوف من و اگر بهشت و دوزخ اینجا که من هستم گذر کنند هر دو با اهل خویش در من فانی شوند چه امید و بیم من از خداوند من است و جز اوکیست که ازو امید و بیم بود.
وگفت: تکبیر فرضی خواستم پیوست بهشت آراسته و دوزخ تافته و رضوان و مالک پیش من آوردند تکبیر احرام پیوستم بینائی من برجا بود که نه بهشت دیدم ونه دوزخ رضوان را گفتم درآی درین نفس نصیب خویش یابی فرا درآمد و در سیصد و شصت و پنج رگ من چیزی ندید که ازوبیم داشت.
و گفت: هرکسی بر در حق رفتند چیزی یافتند و چیزی خواستند و بعضی خواستند و نیافتند و باز جوانمردان را عرضه کردند نپذیرفتند وباز بوالحسن نپذیرفت و باز بوالحسن را ندا آمد که همه چیز به تو دهیم مگر خداوندی گفتم الهی این داد و دهم ازمیان برگیر که میان بیگانگان رود و این از غیرت بود که نباید کهٔ بیگانگی بود.
و گفت: اندیشیدم وقتی که از من آرزومند تربندهٔ هست خداوند تعالی چشم باطن من گشاده کرده تا آرزومندان او را بدیدم شرم داشتم از آرزومندی خویش خواستم که بدین خلق وانمایم عشق جوانمردان تا خلق بدانستندی که هر عشق عشق نبود تا هر که معشوق خود را بدیدی شرم داشتی که گفتی من ترا دوست دارم.
و گفت: خلق آن گویند که ایشان را با حق بود و بوالحسن آن گوید که حق را با و بود.
و گفت: سی سالست تا روی فرا این خلق کردهام و سخن میگویم و خلق چنان دانند که من با ایشان میگویم من خود با حق میگویم بیک سخن با این خلق خیانت نکردم به ظاهر و باطن باحق و اگر محمد علیه السلام ازین در درآید مرا ازین سخن خاموش نباید بود.
و گفت: پدرم و مادرم از فرزند آدم بود اینجا که منم نه آدم است و نه فرزندان جوانمردی راستی با خدایست و بس.
و گفت: به قفا باز خفته بودم از گوشهٔ عرش چیزی قطره قطره میچکید بدهانم و در باطنم حلاوت پدید میآمد.
و گفت: بخواب دیدم من وبایزید و اویس قرنی در یک کفن بودیمی.
و گفت: در همه جهان زنده ما را دید و آن بایزید بود.
نقلست که روزی این آیت را همی خواند قوله تعالی ان بطش ربک لشدید گفت: بطش من سختر از بطش اوست که او عالم و اهل عالم را گیرد و من دامن کبریائی او گیرم.
و گفت: چیزی بر دلم نشان شد از عشق که در همه عالم کس را محرم آن نیافتم که باوی بگویم.
و گفت: فردا خدای تعالی گوید به من هرچه خواهی بخواه گویم بار خدایا عالم تری گوید همت تو ترا بدادم جز آن حاجت خواه گویم الهی آن جماعت خواهم که دروقت من بودند و از پس من تا به قیامت به زیارت من آمدند ونام من شنیدند ونشنیدند از حق تعالی ندا آید که در دار دنیا آن کردی که ما گفتیم ما نیز آن کنیم که تو خواهی.
و گفت: خدای تعالی همه را پیش من کند رسول علیه السلام گوید اگر خواهی ترا از پیش جاه کنم گویم یا رسول الله من دار دنیا تابع تو بودم اینجا نیز پس روتوم بساطی از نور بگستراند ابوالحسن و ژنده جامگان او بر آنجا جمع آیند مصطفی را بدان جمع چشم روشن شود اهل قیامت همه متعجب بمانند فرشتگان عذاب میگذرند میگویند اینان آن قومند که ما را از ایشان هیچ رنگی نیست.
و گفت: مصطفی علیه السلام فردا مردانی را عرضه دهد که در اولین و آخرین مثل ایشان نبود حق تعالی بوالحسن را درمقابله ایشان آورد و گوید ای محمد ایشان صفت تواند بوالحسن صفت منست.
و گفت: خدای تعالی بمن وحی کرد وگفت: هرکه ازین رود تو آبی خورد همه بتو بخشیدم.
و گفت: روز قیامت من نه آنم که زیارتیان خویش را شفاعت کنم که ایشان خود شفاعت دیگران کنند.
و گفت: هرکه استماع سخن ما کرد و کند کمترین درجتش آن بود که حسابش نکنند فردا.
و گفت: بماوحی کردند که همه چیزی ارزانی داشتم غیر الخفیة.
و گفت: که بوالحسن اویم گاه او بوالحسن منست معنی آنست چون بوالحسن در فنا بودی بوالحسن او بودی و چون در بقا بودی هرچه دیدی همه خود دیدی و آنچه دیدی بوالحسن او بودی معنی دیگر آنست که درحقیقت چون الست و بلی او گفت: پس آن وقت که بلی جواب داد بوالحسن او بود بوالحسن ناموجود پس بوالحسن او بوده باشد معنی این در قرآن است که میفرماید قوله تعالی و مارمیت اذرمیت ولکن الله رمی.
و گفت: نردبانی بینهایت بازنهادم تا به خدا رسیدم قدم بر نخست پایه نردبان که نهادم به خدا رسیدم معنی آنست که بیک قدم به خدا رسیدن دنی است و چندان نردبان بینهایت نهادن متدنی یکی سفر است فی نورالله ونورالله بینهایت است.
و گفت: مردمان گویند خدا و نان و بعضی گویند نان و خدا و من گویم خدا بینان خدا بیآب خدا بیهمه چیز.
و گفت: مردمان را با یکدیگر خلافست تا فردا او را ببینند یا نه بوالحسن داد و ستد بنقد میکند که گداء که نان شبانگاه ندارد و دستار از سر برگیرد ودامن بزیر نهد محال بود که بنسیه فروشد.
و گفت: از هرچه دون حق است زاهد گردیدم آنگاه خویش را خواندم و گفت: من درولایت تو نیایم که مکر تو بسیار است.
و گفت: اگر بر بساط محبتم بداری در آن مست گردم در دوستی تو و اگر بر بساط هیبتم بداری دیوانه گردم در سلطنت تو چون نور گستاخی سر برزند هر دو خود من باشم و منی من توی.
وگفت: روی به خدا بازکردم گفتم این یکی شخص بود که مرا بتو خواند و آن مصطفی بود علیه السلام چون ازو فروگذری همه خلق آسمان و زمین را من بتو خوانم و این بیان حقیقت است باثبات شریعت.
و گفت: روی به خدا باز کردم و گفتم الهی خوشی بتو در بود اشارت به بهشت کردی.
و گفت: خدای تعالی در غیب بر من بازگشاد که همه خلق را از گناه عفو کنم مگر کسی را که دعوی دوستی من کرده باشد من نیز روی بدو بازکردم و گفتم اگر از آن جانب عفو پدید نیست ازین جانب هم پشیمانی پدید نیست بکوش تا بکوشیم که بر آنچه گفتهایم پشیمان نیستیم.
و گفت: روی به خدا بازکردم گفتم الهی روز قیامت داوری همه بگسلد و آن داوری که میان من و تست نگسلد.
و گفت: چون به جان نگرم جانم درد کند و چون بدل نگرم دلم درد کند چون به فعل نگرم قیامتم درد کند چون به وقت نگرم درد توم کنی الهی نعمت توفانی است و نعمت من باقی و نعمت تو منم و نعمت من توی.
و گفت: الهی هرچه تو بامن گوئی من با خلق تو گویم و هرچه تو با من دهی من خلق ترا دهم.
و گفت: الهی حدیث تواز من نپذیرند.
و گفت: که هیچکس نبود با اونشسته و میگفت: تو مرا چیزی گفتی که درین جهان نیاید و من تو را جوابی دادم که در هر دو جهان نیاید و چنین بسیار بودی که جوابی همی دادی و کسی حاضرنبودی.
گفت: الهی روز بزرگ پیغامبران برمنبرهای نور نشینند و خلق نظارهٔ ایشان بود و اولیای تو بر کرسیها نشینند ازنور خلق نظاره ایشان بود ابوالحسن بر یگانگی تو نشیند تا خلق نظاره تو بود.
و گفت: الهی سه چیز از من بدست خلق مکن یکی جان من که من جان از تو گرفتم به ملک الموت ندهم و روز و شب با من توی کرام الکاتبین درمیان چه کار دارند و دیگر سؤال منکر ونکیر نخواهم که نور یقین تو با ایشان دهم تا بتو ایمان نیارند دست و انکیرم.
و گفت: اگر بندهٔ همه مقامها بپاکی خود بگذارد هستی حق هیچ آشکارا نشود تا هرچه ازو فرو گرفته است با او ندهند.
و گفت: الهی مرا در مقامی مدار که گویم خلق و حق یاگویم من و تو مرا درمقامی دار که در میان نباشم همه تو باشی.
و گفت: الهی اگر خلق را بیازارم همینکه مرا بینند راه بگردانند و چندانکه تو را بیازردیم تو با مایی.
و گفت: این راه پاکان است الهی باتو دستی بزنم تا بتو پیدا گردم در همه آفریده یا فرو شوم که ناپدید گردم صدق آن برسیدم آن نیافتم که کرامت هر زاهد پرسیدم و روز و شب بر من حذر بود که بر من گذر کرد خضر علیه السلام که آمد در حذر بود.
و گفت: چون دو بود همتا بود یکی بود همتا نبود.
و گفت: الهی هر چیزی که از آن منست در کار تو کردم و هرچه از آن تو استدر کار تو کردم تا منی از میان برخیزد وهمه تو باشی.
و گفت: در همه حال مولای توام و از آن رسول تو و خادم خلق تو.
و گفت: هشتاد تکبیر بکردم یکی بر دنیا دوم بر خلق سیم بر نفس چهارم بر آخرت پنجم بر طاعت و این را با خلق بتوان گفت: و دیگر را مجال نیست.
و گفت: چهل گام برفتم بیک قدم از عرش تاثری بگذاشتم دیگران را صفت نتوان کرد و اگر این با کسی بگوئی که میان وی و خداوند حجابی نبود دل و جانش بشود.
و گفت: الهی اگر میان من و تو بودی چنین نبودی کسی بایستی که زندگانیش بخدای بودی تا من صفت تو با ابو بکردمی که این خلق زنده نهاند.
و گفت: اگر این رسولان و بهشت ودوزخ نبودی من هم ازین بودمی که امروز هستم از دوستی تو و از فرمانبرداری تو از بهر تو.
و گفت: چون مرا یاد کنی جان من فدای تو باد و چون دل من ترا یاد کند نفس من فدای دل من باد.
و گفت: الهی اگر اندامم درد کند شفاتو دهی چون توم درد کنی شفا که دهد.
و گفت: الهی مرا تو آفریدی برای خویش آفریدی از مادر برای تو زادم مرا به صید هیچ آفریده مکن.
و گفت: از بندگان تو بعضی نماز و روزه دوست دارند و بعضی حج و غزا و بعضی علم و سجاده مرا از آن باز کن که زندگانیم و دوستیم جز از برای تونبود.
و گفت: الهی اگر تنی بودی و دلی بودی از نور هم ترا نشایستی فکیف تنی ودلی چنین آشفتگی ترا شاید.
و گفت: الهی هیچ کس بود ازدوستان تو که نام تو بسزا برد تا بینایی خود بکنم و در زیر قدم او نهم و یا هستند در وقت من تاجان خود فدای او کنم و یا از پس من خواهند بود.
و گفت: الهی مرا بدین خلق چنین نمودی که سر بدان گریبان برکردهام که ایشان برکردهاند اگر بدیشان فرانمودی که من سر به کدام گریبان برکردهام چه کردندی.
وگفت: خداوند من در دنیا چندان که خواهم از تو لاف بخواهم زد فردا هرچه خواهی با من بکن.
و گفت: الهی ملک الموت ترا بفرست تا جان من بستاند و من جان او بستانم تا جنازه هر دو به گورستان برند و گفت: الهی گروهیاند که ایشان روز قیامت شهید خیزند که ایشان در سبیل تو کشته شده باشند و من آن شهید خیزم که به شمشیر شوق تو کشته شده باشم که دردی دارم که تاخدای من بود آن دردمی بود و درد را جستم نیافتم درمان جستم نیافتم اما درمان یافتم.
و گفت: در همه کارها طلب پیش بود پس یافت الا درین حدیث که پیش یافته بود پس طلب و مردان را گفتند پای آبله گردید و مردان بیآبله رسیدند نامردان را پای آبله کند و مردان را نشستنگاه.
و گفت: بایزید مردان را گفت: که حق گفت: هر که مرا خواهد کرامتها کنم و هر که ترا که بایزیدی خواهد نیستش کنم که هیچ جایش پدید نیارم اکنون شما چه گوئید گفتند اگر نیز نیست نکند جان را خواهیم.
و گفت: اگر بنده آفریده در پیش حق بایستد چنانکه دو بیکی بود گفت: چنانکه خلق از پیش او برخیزد اونیز درخویشتن برسد همی خورد و طعم ندامد سرما و گرما برو گذر میکند و خبرش نبود و چون از خویشتن برسد به جز حق هیچ نبود.
وگفت: کس بود که بهفتاد سال یک بار آگاه نبود و کس بود که به پنجاه سال و کس بود به چهل سال و کس بود به بیست سال و کس بود بهر سال و کس بود بهرماه و کس بهروقت نماز و کس بود که برو احکام میراند و او را ازین جهان و از آن جهان خبر نبود.
و گفت: آسان آسان نگوییا که من مردیام تا هفتاد سال معامله خویش چنانکه تکبیر اول به خراسان پبوندی و سلام به کعبه باز دهی زیر تا بعرش وزیر تا بثری بینی همه را همچون بینمازی زنان بینی آن وقت بدانکه مردی نهٔ.
و گفت: هرکه در دار دنیادست به نیک مردی بدر کند باید تا از خدا آن یافته بود که بر کنار دوزخ بایستد به قیامت و هر کرا خدای بدوزخ میفرستد او دست او میگیرد و بهشت میبرد.
و گفت: از خلقان بعضی به کعبه طواف کنند و بعضی به آسمان بیت المعمور و بعضی بگرد عرش و جوانمردان در یگانگی او طواف کنند.
و گفت: همه کس نماز کنند وروزه دارند ولیکن مردان مردست که شصت سال دیگر که فرشتهٔ بروهیچ ننویسد که او را از آن شرم باید داشت از حق و حق را فراموش نکند بیک چشم زخم مگر بخسبد آنچه مشاهده بود که گویند در بنی اسرائیل کس بودی که سالی در سجود بودی و دو سال در مشاهده این بود که این امت دارد که یک ساعت فکرت این بنده با یک ساله سجود ایشان برابر بود.
و گفت: میباید که دل خویش چون دریا بینی که آتش ازمیان آن موج برآید وتن در آتش بسوزد درخت وفا از میان آن سوخته برآید میوهٔ بقاء ظاهر حاصل شود و چون میوه بخوری آب آن میوه بگذر دل فرو شود فانی شوی در یگانگی او.
و گفت: خدای را بر روی زمین بندهٔ است که در دل او نوری گشاده است از یگانگی خویش که اگر هر چه از عرش تاثری هست گذر در آن نور کند بسوزد چنانکه پر گنجشگی که باتش فرو داری دانشمندی گفت: چیزی پرسیدم گفت: این زمان نتوانی دانست تا بدان مقام رسی که بروزی هفتاد بار بمیری و به شبی هفتاد بار و کارش چهل سال چنین زندگانی بود.
و گفت: این چه در اندرون پوست اولیا بود اگر چند ذره میان دو لب و دندان او بیاید همه خلق آسمان و زمین در فزع افتد.
و گفت: خدای را بر پشت زمین بندهٔ است که به شب تاریک خفته بود و لحاف در سر کشیده پس ستاره آسمان میبیند که در آسمان میگردد و ماه را همچنین و طاعت و معصیت همه خلایق میبیند که بآسمان میبرند و میبیند که روزی خلقان از آسمان به زمین میآید و ملایکه را میبیند که از آسمان به زمین و از زمین به آسمان میروند و خورشید را میبیند که در آسمان گذر میکند.
و گفت: کسی را که همگی او خداوند فراگرفته بود از موی سر تا اخمص قدم او همه بهستی خدای اقرار دهد و گفت مردان خدای تعالی همیشه بودند و همیشه باشند.
و گفت: الست بربکم را بعضی شنیدند که نه من خداام و بعضی شنیدند که نه من دوست شماام و بعضی چنان شنیدند که نه همه منم.
و گفت: خدای تعالی باولیاء خویش لطف کرد و لطف خدا چون مگر خدا بود.
وگفت: هر که از خدا به خدا نگرد خلق را نبیند.
و گفت: مثل جان چون مرغی است که پری به مشرق دارد و پری به مغرب و پاء بثری و سر بدانجا که آنرا نشان نتوان کرد.
وگفت: دوست چون با دوست حاضر آید همه دوست را بیند خویشتن را نبیند.
و گفت: آنرا که اندیشه بدل درآید که از آن استغفار باید کردن دوستی را نشاید.
و گفت: سرجوانمردان را خدای تعالی بدان جهان و بدین جهان آشکارا نکند و ایشان نیز آشکارا نکنند.
و گفت: اندکی تعظیم به از بسیاری علم و عبادت وزهد.
و گفت: خدای تعالی موسی را علیه السلام گفت: لن ترانی زبان همه جوانمردان از این سؤال و سخن خاموش گردید.
و گفت: چشم جوانمردان بر غیب خداوند بود تا چیزی بر دل ایشان افتد تا بچشند آنچه اولیا وانبیاء چشیدهاند دل جوانمردان به باری دربود که اگر آن بار بر آفریده نهند نیست شود و اولیاء خود را خود میدارد تا آن بار بتوانند کشید والا رگ و استخوان ایشان از یکدیگر بیامدی.
و گفت: چه مردی بود که مثل فتوح او چون مرغی شود که خانهاش زرین بود چه مردی بود که حق تعالی او را براهی ببرد که آن راه مخلوق بود.
و گفت: خدای تعالی را بر پشت زمین بندهٔ هست که او خدای را یاد کند همه شیران بول بیفگنند ماهیان در دریا از رفتن فروایستند ملایکه آسمان در هیبت افتند آسمان و زمین وملایکه بدان روشن بباشند.
وگفت: همچنین خدای تعالی را بندگانند بر پشت زمین که خدای را یاد کنند ماهی در دریا از رفتن باز ایستد زمین در جنبیدن آید خلق پندارند که زلزله است و همچنین بندهٔ هست او را که نور او بهمهٔ آفریده برافتد چون خدای را یاد کند از عرش تا بثری بجنبد.
و گفت: از آن آب محبت که در دل دوستان جمع کرده است اگر قطرهٔ بیرون آید همهٔ عالم پر شود که هیچ آب در نشود و اگر از آن آتش که در دل دوستان پدید آورده است ذرهٔ بیرون آید از عرش تا بثری بسوزد.
و گفت: سه جای ملایکه از اولیاء هیبت دارند یکی ملک الموت در وقت نزع دوم کرام الکاتبین دروقت نبشتن سوم نکیر و منکر دروقت سؤال.
و گفت: آنرا که او بردارد پاکی دهد که تاریکی درو نبود قدرتی دهد که هرچه گوید بباش بباشد میان کاف ونون.
وگفت: گروهی را باوّل خداوند ندانستند که بآخر هم بود خدا ما را از ایشان گناد وگروهی از بندگان آنهااند که خدای تعالی ایشان را بیافرید ندانستند که باول ایشان را خداوند است تا به آخر و آخر ایشان قیامت.
وگفت: ندا آمد از آسمان که بندهٔ من آنرا که تو میجوئی باول خود نیست بآخر چون توان یافت که این راهیست از خدا به خدا بنده آن بازنیاید مردی را گفت: آنجا که ترا کشتند خون خویش دیدی پس گفت: بگو که آنجا مرا کشتند هیچ آفریده نبود که خون جوانمردان بروی مباحست.
و گفت: چون بعمر خویش درنگریستم همه طاعت خویش هفتاد و سه ساله یک ساعت دیدم و چون به معصیت نگریستم درازتر از عمر نوح دیدم.
و گفت: تا بیقین ندانستم که رزق من بروست دست از کار بازنگرفتم و تاعجز خلق ندیدم پشت بر خلق نیاوردم.
وگفت: جوانمردی به کنار بادیه رسید به بادیه فرونگریست و باز پس گردید وگفت: من اینجا فرونگنجم یعنی آنچه منم.
و گفت: چنان باید بودن که ملایکه که بر شما موکلاند بارضا ایشان را واپس فرستی و یا اگر نه چنان باید بود که شبانگاه دیوان از دست ایشان فراگیری و آنچه بباید ستردن بستری و آنچه بباید نبشتن بنویسی و اگرنه چنان بودند که شبانگاه که آنجا باز شوند گویند نه نیکی بودش ونه بدی خداوند تعالی بگوید من نیکویی ایشان با شما بگویم.
و گفت: مردان خدای را اندوه و شادی نبود و اگر اندوه و شادی بود هم ازو بود.
و گفت: صحبت با خدای کنید با خلق مکنید که دیدنی خداست و دوست داشتنی خدا و آنکس که بوی نازید خداست و گفتنی خداست و شنودنی خداست.
وگفت: کس بود که در سه روز به مکه رود و بازآید و کس بود که در شبانروزی و کس بود که در شبی و کس بود که در چشم زخمی پس آنکه در چشم زخمی برود و باز آید قدرت بود.
و گفت: تاخدای تعالی بنده رادر میان خلق دارد فکرتش از خلق جدا نشود چون دل اورا از خلق جدا کند در مخلوقش فکرت نبود فکرتش با خداوند بود یعنی در دلش فکرت بنماند.
و گفت: خدای تعالی مؤمنی را هیبت چهل فرشته دهد و این کمترین هیبت بودش که داده بود و آن هیبت از خلقان باز پوشد تا خلقان با ایشان عیش توانند کرد.
وگفت: اگر کسی اینجا نشسته بود چشمش بلوح برافتد روابود و من فراپذیرم ولیکن باید که نشانش با من دهد.
و گفت: اگرخدایتعالی را بخرد شناسی علمی با تو بود و اگر بایمان شناسی راحتی با تو بود و اگر به معرفت شناسی دردی با تو بود.
و گفت: که علی دهقان گفت: که مرد بیک اندیشه ناصواب که بکند دو ساله راه از حق تعالی بازپس افتد.
و گفت: عجب دارم ازین شاگردان که گویند پیش استاد شدیم ولیکن شما دانید که من هیچکس را استاد نگرفتم که استاد من خدا بودتبارک و تعالی و همه پیران را حرمت دارم دانشمندی ازو سئوال کرد که خرد و ایمان و معرفت را جایگاه کجاست گفت: تو رنگ اینها را به من نمای تامن جایگاه ایشان باتو نمایم دانشمند را گریه برافتاد بگوشهٔ نشست.
شیخ را گفتند مردان رسیده کدام باشند گفت: از مصطفی علیه السلام درگذشتی مرد آن باشد که او را هیچ ازین درنیاید و تا مخلوق باشی همه دریابد یعنی از عالم امر باش نه از عالم خلق.
و گفت: مردان از آنجا که باشند سخن نگویند بستر بازآیند تا شنونده سخن فهم کند.
و گفت: همه کس نازد بدانچه داند تا بداند که هیچ نداند چون بدانست که هیچ ندانست شرم دارد از دانش خود تاآنگاه که معرفتش به کمال باشد.
و گفت: خداوند را بتهمت نباید دانست و بپنداشت نباید دانست که گوئی دانیش و ندانیش خدای را چنان باید دانست که هرچه میدانیش گوئی کاشکی بهتر دانستمی.
و گفت: بنده چنان بهتر بود که از خداوند خویش نه به زندگانی واشود نه به مرگ.
وگفت: چون خدای تعالی را بسوی خویش راه نماید و سفر و اقامت این بنده دریگانگی او بود و سفر و اقامت او بسر بود.
و گفت: دل که بیمار حق بود خوش بود زیرا که شفاش جز حق هیچ نبود.
و گفت: هرکه با خدای تعالی زندگانی کند دیدنیها همه دیده بود و شنیدنیها همه شنیده و کردنیها کرده و دانستنی دانسته.
و گفت: بباری آسمان و زمین طاعت با انکار جوانمردان هیچ وزن نیارد.
و گفت: درین واجار بازاریست که آنرا بازار جوانمردان گویند ونیز بازار حق خوانند از آن راه حق شما آنرا دیدهاید گفتند نه گفت: در آن بازار صورتها بودنیکو چون روندگان آنجا رسند آنجا بمانند و آن صورت کرامت بود و طاعت بسیار و دنیا و آخرت آنجا بمانند و به خدا نرسند بنده چنین نیکوتر که خلق را بگذارد و با خدا به خلوت در شود و سر بسجده نهد و به دریای لطف گذر کند و بیگانگی حق رسد و از خویشتن برهد همه بروی میراند و او خود در میان نه.
و گفت: این علم را ظاهر ظاهری و باطن باطنی علم ظاهر و ظاهر ظاهر آنست که علماء میگویند و علم باطن آنست که جوانمردان با جوانمردان میگویند و علم باطن باطن راز جوانمردان است با حق تعالی که خلق را آنجا راه نیست.
وگفت: تا تو طالب دنیا باشی دنیا بر تو سلطان بود وچون از وی روی بگردانی تو بروی سلطان باشی.
و گفت: درویش کسی بود که او رادنیا و آخرت نبود و نه در هر دو نیز رغبت کند که دنیا و آخرت از آن حقیرترند که ایشان را با دل نسبت بود.
و گفت: چنانکه از تو نماز طلب نمیکند پیش از وقت تو نیز روزی مطلب پیش از وقت.
و گفت: جوانمردی دریائیست بسه چشمه یکی سخاوت دوم شفقت سیم بینیازی از خلق و نیازمندی به حق.
وگفت: نفس که از بنده برآید و به حق شود بنده بیاساید نظر که از خداء به بنده آید بنده را برنجاند.
و گفت: از حال خبر نیست و اگر بود آن علم بود نه حال یا به حق راهست یا بحق کسی را راه نیست همه آفریده در بوالحسن جای گیرد و بوالحسن را در خویشتن یک قدم جای نیست.
و گفت: از هر قومی یکی بردارد و آن قوم را بدو بخشد قومی را به دوستی گرفت و از خلق جدا واکرد.
و گفت: در گوشهٔ بنشیند و روی به من فرا کنید.
و گفت: مردان که بالا گیرند به پاکی بالا گیرند نه به بسیاری کار.
و گفت: اگر ذره نیکوئی خویش بر تو بگشاید در عالم کسی نباشد که تو را از وی بباید شنیدم یا بباید گفتن.
و گفت: علماء گویند که ما وارثان رسولیم رسول را وارث ماایم که آنچه رسول بود بعضی ماداریم رسول درویشی اختیار کرد ودرویشی اختیار ماست با سخاوت بود و با خلق نیکو بود و بیخیانت بود با دیدار بود رهنمای خلق بود بیطمع بود شر و خیر از خداوند دید با خلقش غش نبود اسیر وقت نبود هرچه خلق از او بترسند نترسید وهرچه خلق بدو امید دارند او نداشت بهیچ غره نبود و این جمله صفات جوانمردان است رسول علیه السلام دریایی بود بیحد که اگر قطرهٔ از آن بیرون آید همه عالم و آفریده غرق شود درین غافله که ماییم مقدمه حق است آخرش مصطفی است بر قفا صحابهاند خنک آنها که درین قافلهاند و جانهاشان با یکدیگر پیوسته است که جان بوالحسن را هیچ آفریده پیوند نکرد.
و گفت: بسی جهد بباید کرد تا بدانی که نشایی و بسیار بباید دید که بینی که نشایی.
و گفت: دعوی کنی معنی خواهند و چون معنی خواهند و چون معنی پدید آید سخن بنماند که از معنی هیچ نتوان گفت.
وگفت: خدای تعالی همه اولیا و انبیا را تشنه درآورد و تشنه ببرد.
و گفت: این نه آندریاست که کشتی بازدارد که صدهزار بر خشکی این دریا غرق شوند بلکه به دریا نرسند اینجا چه باز دارد خدا و بس.
و گفت: رسول علیه السلام در بهشت شود خلقی بیند بسیار گوید الهی اینان بچه درآمدند گوید برحمت هر که برحمت خدا درآید بدر شود جوانمردان به خدا درشوند ایشان را براهی برد خدا که در آن راه خلق نبود.
و گفت: هزار منزلست بنده را به خدا اولین منزلش کرامات است اگر بنده مختصر همت بود بهیچ مقامات دیگر نرسد.
وگفت: راه دو است یکی راه هدایت و دیگر راه ضلالت آنچه راه ضلالتست آن راه بنده است به خداوند و آنچه راه هدایت است راه خداوند است به بنده پس هر که گوید بدو رسیدم نرسید وهر که گوید بدویم رسانیدند رسید.
و گفت: هر که او را یافت بنماند و هر که او را نیافت بنمرد.
وگفت: یک ذره عشق از عالم غیب بیامد و همه سینهای محبان ببوید هیچکس را محرم نیافت همه با غیب شد.
و گفت: در هر صد سال یک شخص از رحم مادر بیاید که او یگانگی خدای را شاید.
و گفت: او را مردانی باشند مشرق و مغرب علی و ثری در سینهٔ ایشان پدید نیاید.
و گفت: هر آن دلی که بیرون از خدای درو چیزی دیگر بود اگر همه طاعتست آن دل مرده است.
گفتند دلت چگونه است گفت: چهل سال است تا میان من ودل جداء انداختهاند.
و گفت: مادر فرزند را چند بار گوید مادر ترا میراد بنه تواند مرد و لیکن در آن گفت: صادق باشد و گفت: سه چیز با خداء نگاهداشتن دشوار است سر با حق و زبان با خلق و پاکی در کار.
و گفت: چیز میان بنده و خدا حجاب بتواند کردن مگر نفس همه کس ازین بنالیدند به خدا و پیغمبران نیز بنالیدند.
و گفت: دین را از شیطان آن فتنه نیست که از دو کس عالمی بر دنیا حریص و زاهدی از علم برهنه و صوفی را گفت: اگر برنائی را با زنی در خانه کنی سلامت یابد و اگر باقرایی در مسجد کنی سلامت نیابد.
و گفت: نگر تا از ابلیس ایمن نباشد که در هفتصد درجه در معرفت سخن گوید.
و گفت: از کارها بزرگتر ذکر خدای است و پرهیز و سخاوت و صحبت نیکان.
و گفت: هزار فرسنگ بشوی تا از سلطانیان کسی را نبینی آن روز سودی نیک کرده باشی.
وگفت: اگر مؤمن را زیارت کنی باید که ثواب آن به صد حج پذیرفته ندهی که زیارت مؤمن را ثواب بیشتر است از صدهزار دینار که بدرویشان دهی چون زیارت مؤمن کنی باعتقاد گیری که خدای تعالی بر شما رحمت کرده است.
و گفت: قبله پنج است کعبه است که قبلهٔ مؤمنان است و یدگر بیت المقدس که قبله پیغامبران و امتان گذشته بوده است و بیت المعمور بآسمان که آنجا مجمع ملایکه است و چهارم عرش که قبله دعاست و جوانمردان را قبله خداست فاینماتولو افثم وجه الا و گفت: این راه همه بلا و خطرست ده جای زهرست یازدهمین جای شکرست.
و گفت: تا نجویندت مجوی که آنچه جوئی چون بیابی بتو ماند و چون تو بود.
وگفت: بهرمندتر از علم آنست که کاربندی و از کار بهتر آنست که بر تو فریضهست و گفت: چون بنده عز خویش فراخدای دهد خدای تعالی عز خویش بر آن نهد و باز به بنده دهد تا بعز خدا عزیز شود.
وگفت: خردمندان خدای را به نور دل بینند ودوستان بنور یقین و جوانمردان بنور معاینه.
پرسیدند که تو خدای را کجا دیدی گفت: آنجا که خویشتن ندیدم.
و گفت: کسانی بودند که نشان یافت دادند و ندانستند که یافت محالست و کسانی بودند که نشان مشاهده دادند و ندانستند که مشاهده حجابست.
و گفت: هرکه بر دل و اندیشه حق و باطل درآید او را او ز رسیدگان نشماریم.
و گفت: من نگویم که کار نباید کرد ترا اما بباید دانستن که آنچه میکنی تو میکنی یا بتو میکنند آن بازرگانی اینست که بنده با سرمایه خداوند میکند چون سرمایه باخداوند دهی تو با خانه شوی ترا باول خداوندست و بآخر هم خداوند ودر میانه هم خداوند و بازار تو ازو رواست نی تو هر که به نصیب خویش بازار بیند او را آنجا راه نیست.
و گفت: همه مجتهدات از سه بیرون نبود یا طاعت تن بود یا ذکر به زبان یا فکر دل مثل این چون آب بود که به دریا در شود به دریا کجا پدید آید این سه تمام.
و گفت: آنگاه که دریا پدید آید جمله معامله او و از آن جمله جوانمردان غرقه شود جوانمردی آن بود که فعل خویش نهبینی وگفت: که فعل تو چون چراغ بود و آن دریا چون آفتاب آفتاب چون پدید آید به چراغ چه حاجت بود وگفت: ای جوانمردان هشیار باشید که اور ا به مرقع و سجاده نتوانید دید هر که بدین دعوی بیرون آید او را کوفته گردانند هرچه خواهی گو باش جوانمردی بود که نفس و جانی نبود روز قیامت خصم خلق خلقست و خصم ما خداوند است چون خصم او بود داوری هرگز منقطع نشود او ما را سخت گرفته است و ما او را سخت تر.
و گفت: با خدای بزرگ همت باشید که همت همه چیزی بتو دهد مگر خداوندی و اگر گوید خداوندی نیز بتو دهم بگویی که دادن و دهم صفت خلقست بگوی الله بیجای الله بیخواست الله بیهمه چیزی هستی آنرا نیکو بود که میخورده بود.
و گفت: تا کی گوئی صاحب رای و صاحب حدیث یکبار بگوی ای الله بیخویشتن یا بگوی الله بسزای او.
و گفت: کسانی میآیند با گناه بعضی میآیند با طاعت این نه طریق است که با این هیچ درگنجد تو هر دو را فراموش کن چه ماند الله هر که بوقت گفتار و اندیشه خدای را با خویشتن نبیند در این دو جای بآفت درافتد.
وگفت: همه خلق درآنند که چیزی آنجا برند که سزای آنجا بود از اینجا آنجا چیزی برند که آن غریب بود و آن نیستی بود.
و گفت: امام آن بود که بهمه راهها رفته بود.
وگفت: از طاعت خلق آسمان و زمین آنجا چه زیادت پدید آمده است تا از آن تو پدید آید زیادتی کردن چه افزایی ازمعامله چندان بس که شریعت را بر تو تقاضائی نبود و از علم چندانی بس بود که بدانی که او ترا چه فرموده است و از یقین چندان بس بود که بگویی و بدانی که آنچه روزی تست به تو آید و از زهد چندان بس بود که بدانی که آنچه تو میخوری روزی تست تا نگویی که این خورم یا آن خورم.
و گفت: خدای تعالی با بنده چندان نیکوئی بکند که مقام او بعلیین بود اگر به خاطر او درآید که از رفیقان من کسی بایستی تا بدیدی او رانیک مردی نرسد.
و گفت: آسمان بشماری پس خدای را بدانی بدانکه راه بر تو دراز بود به نور یقین برو تا راه بر تو کوتاه گردد.
و گفت: بایست و میگوئی الله تا در فنای شوی.
و گفت: بر همه چیزی کتابت بود مگر بر آب و اگر گذر کنی بر دریا از خون خویش بر آب کتابت کن تا آن کزبیتو درآید داند که عاشقان و مستان و سوختگان رفتهاند.
و گفت: چون ذکر نیکان کنی میغی سپید برآید و عشق ببارد ذکر نیکان عام را رحمت است و خاص را غفلت.
و گفت: مومن از همه کس بیگانه بود مگر از سه کس یکی از خداوند دوم از محمد علیه السلام سیم از مؤمنی دیگر که پاکیزه بود.
وگفت: سفر پند است اول به پای دوم بدل سیم جهت چهارم بدیدار پنجم در فناء نفس.
و گفت: در عرش نگرستم تا غایت مردمان جویم و غایتهائی دیدم که مردان خدا در آن بینیاز بودند بینیازی مردان غایت مردان بود که چون چشم ایشان به پاکی خداوند برافتد بینیازی خویش بینند.
و گفت: مردانی که از پس خدا شوند چیزی از آن خدا بر ایشان آید هرچه بدیشان در بود از ایشان فرو رفت از زکوة و روزه و قرآن و تسبیح و دعا که از آن خداوند درآمد وجایگاه بگرفت یعنی که هر طاعت که بعد از آن کنند نه ایشان کنند برایشان برود که هزار مرد در شرع برود تا یکی پدید آید که شرع درورود.
و گفت: صوفی را نود و نه عالمست یکی عالم از عرش تاثری و از مشرق تا مغرب همه را سایه کند و نود و هشت را در وی سخن نیست و دیدار نیست صوفئی روزی است که به آفتابش حاجت نیست و شبی است بیماه و ستاره که به ماه و ستارهاش حاجت نیست.
و گفت: آنکس را که حق او را خواهد راهش او نماید پس راه بر وی کوتاه بود.
و گفت: طعام و شراب جوانمردان دوستی خدا بود.
و گفت: هر کس که غایب است همه ازو گویند آنکس که حاضر است ازو هیچ نتوان گفت.
وگفت: خدای تعالی بر دل اولیای خویش از نور بنائی کند و بر سر آن بنا بنائی دیگر و همچنین بر سر این یکی دیگر تا به جایگاهی که همگی او خدا بود.
و گفت: خداوند از هستی خود چیزی درین مردان پدید کرده است اگر کسی گوید این حلول بود گویم این نورالله میخواهند خلق الخلق فی ظلمته ثم عرش علیهم من نوره.
و گفت: خداوند بنده را بخود راه بازگشاید چون خواهد که برود در یگانگی او رود و چون بنشیند دریگانگی او نشیند پس هر که سوخته بود به آتش یا غرقه بود به دریا با او نشیند.
و گفت: درویش آن بود که در دلش اندیشه نبود میگوید و گفتارش نبود میبیند و میشنود و دیدار و شنوائیش نبود میخورد ومزه طعامش نبود حرکت و سکون و شادی و اندوهش نبود.
و گفت: این خلق بامداد و شبانگاه درآیند میگویند میجوییم ولیکن جوینده آنست که او راجوید.
و گفت: مهری بر زبان برنه تا نگویی جز از آن خدا و مهری بر دل نه تا نیندیشی جز از خدا و همچنین مهری بر معامله و لب دندان نه تا نورزی کار جز باخلاص و نخوری جز حلال.
و گفت: چون دانشمندان گویند من تو نیمن باشی و چون نیمن تو چهار یک باش.
و گفت: تا نباشید همه شما باشید خدا میگوید اینهمه خلق من آفریدهام ولیکن صوفی نیافریدهام یعنی معدوم آفریده نبود یک معنی آنست که صوفی از عالم امرست نه ازعالم خلق.
و گفت: صوفی تنیست مرده ودلیست نبوده و جانیست سوخته.
و گفت: یک نفس با خدا زدن بهتر از همه آسمان و زمین.
وگفت: هرچه برای خدا کنی اخلاصست و هرچه برای خلق کنی ریا.
و گفت: عمل چون شیرست چون پای بگردنش کنی روباه شود.
و گفت: پیران گفتهاند چون مرید بعلم بیرون شود چهار تکبیر در کار او کن و او را از دست بگذار.
و گفت: باید که در روزی هزار بار بمیری و باز زنده شوی که زندگانی یابی هرگز نمیری.
و گفت: چون نیستی خویش بوی دهی او نیز هستی خویش بتو دهد.
و گفت: باید که پایت را آبله برافتد از روش و یا تنت را از نشستن و دلت را از اندیشه هر که زمین را سفر کند پایش را آبله برافتد و هر که سفر آسمان کند دل را افتد و من سفر آسمان کردم تا بر دلم آبله افتاد.
و گفت: هر که تنها نشیند باخداوند خویش بود و علامت او آن بود که اوخدای خویش را دوست دارد.
و گفت: استاد بوعلی دقاق گفته است که از آدم تا به قیامت کس این راه نرفت که راه مغیلان گرفته است مرا بدین از اولیاء و انبیا خوار میآمد که اگر آن راه که بنده به خدا شود مغیلان گرفته است آن راه که از خدا به بنده آید چیست.
و گفت: آدم تا به قیامت کس اگر آن راه که ترا بر تو آشکاری کند شهادت و معرفت و کرامت وجود بر تو آشکارا کرده بود تا همه مخلوقات چون خویشتن را بر تو آشکارا کند آنرا صفت نبود.
و گفت: خدای تعالی لطف خویش را برای دوستان دارد و رحمت خویش برای عاصیان.
وگفت: با خدای خویش آشنا گرد که غریبی که به شهر آشنائی دارد با کسی آنجا قوی دلتر بود.
و گفت: هر که دنیا و عمر بسر کار خدای در نتوان کرد گو دعوی مکن که بقیامت بی بار بر صراط بگذرد.
وقتی به شخصی گفت: کجا میروی گفت: به حجاز گفت: آنجا چه کنی گفت: خدای را طلب کنم گفت: خدای خراسان کجاست که به حجاز میباید شد رسول علیه السلام فرمود که طلب علم کنید و اگر به چین باید شدن نگفت: طلب خدای کنید.
و گفت: یک ساعت که بنده به خدا شاد بود گرامی تر از سالها که نماز کند و روزه دارد این آفریدهٔ خدا همه دام مؤمن است تا خود بچه دام واماند.
و گفت: کسی که روز به شب آرد و مومنی نیازرده بود آن روز تا شب با پیغامبر علیه السلام زندگانی کرده بود و اگر مؤمن بیازارد آنروز خدای طاعتش نپذیرد.
و گفت: از بعد ایمان که خدا بنده را دهد هیچ نیست بزرگتر از دلی پاک و زبانی راست.
و گفت: هر که بدین جهان از خدا و رسول و پیران شرم دارد بدان جهان خدای تعالی ازو شرم دارد.
وگفت: سه قوم را به خدا راهست با علم مجرد با مرقع و سجاده با بیل ودست والا فراغ نفس مرد را هلاک کند.
و گفت: پلاس داران بسیارند راستی دل میباید جامه چه سود کند که اگر به پلاس داشتن و جو خوردن مرد توانستی گشتن خر بایستی که مرد بودندی که همه پلاس را دارند و جو خورند.
و گفت: مرا مرید نبوده زیرا که من دعوی نکردم من میگویم الله و بس.
و گفت: در همه عمر خویش اگر یک بار او را بیازرده باشی باید که همه عمر بر آن همی گریی که اگر عفو کند آن حسرت برنخیزد که چون او خداوندی را چرا بیازردم.
و گفت: کسی باید که به چشم نابینا بود و به زبان لال و به گوش کر که تا او صحبت و حرمت را بشاید.
و گفت: طاعت خلق بسه چیز است به نفس و زبان و بدل بردوام از این سه باید که به خدا مشغول بود تا که از این بیرون شود و بیحساب به بهشت شود.
وگفت: تحیر چون مرغی بود که از مأوای خود بشود به طلب چینه و چینه نیابد و دیگرباره راه مأوی نداند.
وگفت: که هر یک آرزوی نفس بدهد هزار اندوهش در راه حق پدید آید.
و گفت: قسمت کرد حق تعالی چیزها را بر خلق اندوه نصیب جوانمردان نهاد و ایشان قبول کردند.
وگفت: در راه حق چندان خوش بود که هیچ کس نداند چون بدانستند همچون خوردن بود بینمک.
حکایت کردهاند از شیخ بایزید که او گفت: از پس هر کاری نیکوکاری بدمکن تا چون چشم تو بدان افتد بدی بینی نه نیکوئی شیخ گفت: بر تو باد که نیکی و بدی فراموش کنی.
وگفت: جوانمردان دست از عمل پندارند عمل دست از ایشان بندارد.
و گفت: چون خداوند تعالی تقدیری کند و تو بدان رضا دهی بهتر از هزار هزار عمل خیر که تو بکنی و او نپسندد.
و گفت: یک قطره از دریای احسان بر تو افتد نخواهی که در همه عالم از هیچ گویی و شنوی و کسی را بینی.
گفت: در دنیا هیچ صعبتر از آن نیست که ترا با کسی خصومت بود.
و گفت: نماز و روزه بزرگ است لیک کبر وحسد و حرص از دل بیرون کردن نیکوتر است.
و گفت: معرفت هست که با شریعت آمیخته بود و معرفت هست که از شریعت دورتر است ومعرفت هست که با شریعت برابر است مرد باید که گوهر هر سه دیده بود تا با هرکسی گوید که از آنجا بود.
و گفت: یک بار خدای را یاد کردن صعبتر است از هزار شمشیر بر روی خوردن.
و گفت: دیدار آن بود که جز او را نبینی و گفت: کلام بیمشاهده نبود.
و گفت: جهت مردان چهل سال است ده سال رنج باید بردن تا زبان راست شود و ده سال تا دست راست شود و ده سال تا چشم راست شود و ده سال تادل راست شود پس هر که چهل سال چنین قدم زند و بدعوی راست آید امید آن بود که بانگی ازحلقش برآید که درآن هوا نبود.
و گفت: بسیار بگریید و کم خندید و بسیار خاموش باشید وکم گوئید و بسیار دهید و کم خورید وبسیار سر از بالین برگیرید وباز منهید.
وگفت: هر که خوشی سخن خدای ناچشیده ازین جهان بیرون شود او را چیزی نرسیده باشد.
و گفت: تاخداوند به مدارنبود با خلق به مدار بود با مصطفی خردمندان با خدا ناپاکاند زیرا که او بیباکست و کسی که او بیباک بود بیباکانرا دوست دارد.
و گفت: این راه راه ناپاکانست و راه دیوانگان و مستان با خدا مستی و دیوانگی و ناپاکی سود دارد.
وگفت: ذکرالله ازمیان جان صلوات بر محمد از بن گوش.
و گفت: ازین جهان بیرون نشوی تا سه حال بر خویشتن نبینی اول باید که در محبت او آب از چشم خویش بینی دیگر از هیبت او بول خویش بینی دیگر باید که در بیداری استخوانت بگدازد و باریک شود.
وگفت: چنان یاد کنید که دیگر بار نباید کرد یعنی فراموش مکن تا یادت نباید آورد.
وگفت: غایب تو باشی و او باشد دیگر آنست که تو نباشی همه او بود.
و گفت: سخن مگویید تا شنوندهٔ سخن خدا را نبیند و سخن مشنوید تا گویندهٔ سخن خداوند را نبیند.
وگفت: هرکه یکبار بگوید الله زبانش بسوخت دیگر نتواند گفت: الله چون تو بینی که میگوید ثنای خداوند است بر بنده.
و گفت: در جوانمردان اندوهی بود که بهر دو جهان درنگنجد و آن اندوه آنست که خداوند تا او را یاد کنند و بسزای او نتوانند.
و گفت: اگر دل تو با خداوند بود و همه دنیا ترا بود زیان ندارد و اگر جامهٔ دیبا داری و اگر پلاس پوشیده باشی که دل تو باخداوند نبود ترا از آن هیچ سودی نیست.
و گفت: چون خویشتن را با خدابینی وفابود و چون خدا را با خویشتن بینی فنا بود.
و گفت: هرکه با این خلق کودک بینی با خداوند مردست و هرکه با این خلق مردست با خداوند مرد است و گفت: کس هست که هم بهلاند که برگیرد و هم بگذارند که بهبیند و کس هست که اگر خواهد درشود و اگر خواهد بیرون آید و کس ببیند هست که چون درشود به نگذارند که بیرون آید.
وگفت: خدای تعالی خلق را از فعل خویش آگاه کرد اگر از خویشتن آگاه گردی لااله الاالله گویی به نماندی یعنی غرق شوندی.
و گفت: چگویی در کسی که در بیابان ایستاده بود و در سر دستار ندارد در پا نعلین و در تن جامه و آفتاب در مغزش میتابد وآتش از زیر قدمش بر میآید چنانکه پایش را بر زمین فرا نبود و از پیش رفتن روی ندارد و از پس باز شدن راه نیابد و متحیر مانده باشد در آن بیابان.
و گفت: غریب آن بود که در هفت آسمان و زمین هیچ باوی یک تاره موئی نبود و من نگویم که غریبم من آنم که بازمانه نسازم و زمانه بامن نسازد.
و گفت: آنکس که تشنهٔ خدا بود اگرچه هرچه خدا آفریده است بوی دهی سیر نشود.
و گفت: غایت بنده با خدا سه درجه است یکی آنست که بر دیدار بایستد وگوید الله دیگر آنست که بیخویشتن گوید الله سیم آنکه ازو با او گوید الله.
وگفت: خدای را بابنده با چهار چیز مخاطبه است بتن و بدل و بمال و به زبان اگر تن خدمت رادر دهی و زبان ذکر را راه رفته نشود تا دل با او در ندهی و سخاوت نکنی که من این چهار چیز دارم و چهار چیز ازو بخواستم هیبت و محبت و زندگانی با او و راه در یگانگی پس گفتم به بهشت امید مده و بدوزخ بیم مکن از این هر دو سرای مرا توای.
و گفت: مردمان سه گروهند یکی ناآزرده با تو آزار دارد و یکی بیازاری بیازارد و یکی که بیازاری نیازارد.
و گفت: این غفلت در حق خلق رحمت است که اگرچند ذره آگاه شوند بسوزند.
وگفت: خدای تعالی خون همه پیغمبران بریخت و باک نداشت خدا این شمشیر بهمه پیغمبران درافشاند و این تازیانه بهمه دوستان زد و خویشتن را بهیچ کس فرا نداد عیارست برو تو نیز عیار باش دست بدون او فرامده.
و گفت: خدای تعالی هرکس را به چیزی از خویشتن بازکرده سات و خویشتن را بهیچ فرا ندهد این جوانمردان بروید و با خدا مرد باشید که شما را به چیزی از خویشتن باز نکند.
و گفت: ای بسا کسان که بر پشت زمین میروند ایشان مردگانند و ای بسا کسانی که در شکم خاک خفتهاند و ایشان زندگانند.
و گفت: دانشمندان گویند پیغمبر علیه السلام نه زن داشت و یکساله قوت ننهادی و فرزندانش بودند گوییم بلی آنهمه بود ولیکن شصت و سه سال درین جهان بود که دل او ازین خبر نداشت آنهمه بروی میرفت و او که خبر داشت از خدا داشت.
و گفت: از هر جانب که نگری خداست و اگر زبر نگری و اگر زیر نگری و اگر راست نگری و اگر چپ نگری و اگر پیش نگری و اگر از پس نگری.
و گفت: هرچه در هفت آسمان و زمین هست بتن تو درست کسی میباید که بیند.
وگفت: هرکه دل بشوق او سوخته باشد و خاکستر شده باد محبت درآیدو آن خاکستر را برگیرد و آسمان وزمین از وی پر کند اگر خواهی که بیننده باشی آنجا توان دید واگر خواهی که شنونده باشی آنجا توان شنید واگر خواهی که چشنده باشی آنجا توان چشید مجردی و جوانمردی از آنجا میباید.
و گفت: اگر جایگاهی بودی که آن جایگاه نه او را بودی و یا اگر کسی که آن کس نه او را بودی ما آنگه بر آن جایگاه و با آنکس نکردمی.
وگفت: قدم اول آنست که گوید خدا و چیزی دیگر نه و قدم دوم انسست و قدم سیم سوختن است.
و گفت: هر ساعتی میآیی و پشتهٔ گناه درکرده و گاه میآیی پشتهٔ طاعت درکرده تا کی گناه تا کی طاعت گناه رادست به پشت باز نه و سر بدریای رحمت فرو برده و طاعت را دست به پشت پا زن دو سر به دریای بی نیازی فرو برده و سر به نیستی خویش فرو بر و بهستی او برآور.
و گفت: در شب باید که نخسبم و در روز باید که نخورم و نخرامم پس به منزل کی رسم.
و گفت: اگر جبریل در آسمان بانگ کند که چون شما نبوده و نباشد شما او را بقول صادق دارید و لیکن از مکر خدا ایمن میباشید و از آفت نفس خویش و از عمل شیطان.
وگفت: تا دیو فریب نماند خداوند ننماید چون دیو نتواند فریفت خداوند به کرامت فریبد و اگر به کرامت نفریبد به لطف خویشتن بفریبد پس آنکس که بدیها نفریبد جوانمرد است.
و گفت: در غیب دریائیست که ایمان همه خلائق همچو کاهی است بر سر دریا بادهمی آید و موج همی زند ازین کنار تا بدان کنار و گاه و گاه از آن کنار با این کنار گاه بسر دریا.
وگفت: جوانمردی زبانیست بیگفتار و بینائیست بیدیدار تنی است بیکردار دلیلی است بیاندیشه و چشمهای است از دریا و سرهای دریا.
و گفت: عالم علم بگرفت وزاهد زهد بگرفت و عابد عبادت و با این فرا پیش او شدند تو پاکی برگیر و ناپاک فرا پیش او شود که او پاکست.
و گفت: هر کرا زندگانی با خدا بود برنفس دل و جان خویش قادر نبود وقت او خادم او بود و بینائی و شنوائی او حق بود و هرچه در میان بینائی و شنوایی او بود سوخته شود و به جز حق هیچ چیز نماند قل الله ثم ذرهم فی خوضهم یلعبون و گفت: اگر کسی از تو پرسد که فانی باقی را بیند بگو که امروزدر این سرای فنا بندهٔ فانی باقی رامیشناسد فردا آن شناخت نور گردد تا در سرای بقا به نور بقا باقی را بیند.
و گفت: اولیای خدای را نتوان دید مگر کسی که محرم بود چنانکه اهل ترا نتوانددید مگرکسی که محرم بود مرید هر چند که پیر را حرمت بیش دارد دیدش در پیر بیش دهد.
وگفت: هر کسی هر کسی ماهی در دریا گیرد این جوانمردان بر خشک گیرند و دیگران کشت بر خشک کنند این طایفه بر دریا کنند.
و گفت: اگر آسمان و زمین پر از اطاعت بود آنرا قدری نبود اگردر دل انکار جوانمردان دارد.
و گفت: هزار مرد این جهان را ترا ترک باید کرد تا بیک مرد از آن جهان برسی و هزار شربت زهر باید خورد تا بیک شربت حلاوت بچشی.
و گفت: دریغا هزار بار دریغا که چندین هزار سرهنگ و عیار و مهتر و سالار و خواجه و برنا که درکفن غفلت به خاک حسرت فرو میشوند که یکی از ایشان سرهنگی دین را نمیشاید.
و گفت: زندگانی درون مرگست مشاهده درون مرگست پای درون مرگست فنا و بقا درون مرگست و چون حق پدید آمد جز از حق هیچ چیز بنماند.
و گفت: با خلق باشی ترشی و تلخی دانی و چون خلقیت از تو جدا شود زندگانی باخدا بود.
و گفت: زندگانی باید میان کاف و نون که هیچ بنمیرد.
و گفت: آنکسی که نماز کند و روزه دارد به خلق نزدیک بود وآنکسی که فکرت کند به خدا.
وگفت: هفت هزار درجه است از شریعت تا معرفت وهفتصد هزار درجه است از معرفت تا به حقیقت و هزار هزار درجه است از حقیقت تا بارگاه باز بود هر یکی را به مثل عمری باید که چون عمر نوح و صفائی چون صفای محمد علیه السلام.
و گفت: معنی دل سه است یکی فانیست و دوم نعمت است و سیم باقیست آنکه فانی است مأوی گاه درویشی است آنکه نعمت است مأوی توانگریست و آنکه باقیست مأوی خداست.
وگفت: مرا نه تن است ونه دل و نه زبان پس مأوی این هر سه مرا خداست.
و گفت: مرا نه دنیا و نه آخرتی مأوی این هر دو مرا خداست.
و گفت: بس خوش بود ولکن بیمار که از آسمان و زمین گرد آیند تا او را شفا دهندبهتر نشود.
و گفت: کار کننده بسیارست و لکن برنده نیست و برنده بسیار است سپارنده نیست و آن یکی بود که کند و برد و سپارد.
و گفت: عشق بهرهایست از آن دریا که خلق را در آن گذر نیست آتشیست که جان را در او گذر نیست آورد بردیست که بنده را خبر نیست در آن و آنچه بدین دریاها نهند باز نشود مگر دو چیز یکی اندوه و یکی نیاز.
و گفت: برخندند قرایان و گویند که خدای را به دلیل شاید دانستن بلکه خدای را به خدا شاید دانست به مخلوق چون دانی .
و گفت: هر که عاشق شد خدای را به خدا شاید دانست به مخلوق چون دانی.
و گفت: هر که آنجا نشیند که خلق ننشیند با خدا نشسته بود و هر که با خدا نشیند عارفست.
و گفت: هرچه در لوح محفوظست نصیب لوح و خلقست نصیب جوانمردان نه آنست که بلوح درست وخدای تعالی همه در لوح بگفت: با جوانمردان چیزی گویند که در لوح نبود وکوهی آن نشاید بردن.
و گفت: این نه آن طریقست که زمانی بر او اقرار آورد یا بینایی بود که او را بیند یا شناختی که او را شناسد یا هفت اندام را نیز آنجا راه هست همه از آن اوست و جان در فرمان او اینجا خداییست و بس.
و گفت: کسانی دیدهام که به تفسیر قرآن مشغول بودهاند.
و گفت: عالم آن عالم بود که به خویشتن عالم بود عالم نبود آنکه به علم خود عالم بود.
و گفت: خدای تعالی قسمت خویش پیش خلقان کرد هرکسی نصیب خویش برگرفتند نصیب جوانمردان اندوه بود.
و گفت: درخت اندوه بکارید تا باشد که ببر آید و تو بنشینی و میگریی که عاقبت بدان دولت برسی که گویندت چرا میگریی.
گفتند اندوه بچه بدست آید گفت: بدانکه همه جهد آن کنی که درکار او پاک روی و چندانکه بنگری دانی که پاک نهٔ و نتوانی بود که اندوره او فرود آید که صد و بیست و چهار هزار پیغامبر بدین جهان درآمدند و بیرون شدند و خواستند که او را بدانند سزای او و همه پیران همچنان نتوانستند.
و گفت: درد جوانمردان اندوهست که بدو عالم در نگنجد.
وگفت: اگر عمر من چندان بود که عمر نوح من ازین تن راستی نبینم و آنکه من ازین دانم اگرخداوند این تن را به آتش فرو نیارد داد من ازین تن بنه داده باشد.
پرسیدند ازنام بزرگ گفتن نامهای همه خود بزرگست بزرگست بزرگتر در وی نیستی بنده است چون بنده نیست گردید از خلق بشد در هیبت یک بود.
پرسیدند از مکر گفت: آن لطف اوست لیکن مکر نام کرده است که کرده با اولیا مکر نبود.
پرسیدند از محبت گفت نهایتش آن بود که هر نیکوئی که او با جمله بندگان کرده است اگر با او بکند بدان نیارامد و اگر بعدد دریاها شراب به حلق او فرو کند سیر نشود و میگوید زیادت هست.
پرسیدند از اخلاص گفت: هرچه بر دیدار خدا کنی اخلاص بود و هرچه بر دیدار خلق کنی ریا بود خلق در میانه چه میباید جای اخلاص خدا دارد.
پرسیدند که جوانمرد بچه داند که جوانمرد است گفت: بدانکه اگر خداوند هزار کرامت با برادر او کند و با او یکی کرده بود آن یکی نیز ببرد و بر سر آن نهد تا آن نیز برادر او بود.
پرسیدند که ترا ازمرگ خوف هست گفت: مرده را خوف مرگ نبود و هروعیدی که او این خلق را کرده است از دوزخ در آنچه من چشیدم ذرهٔ نبود و هروعده که خلق را کرده است از راحت ذرهٔ نبود در آنچه که من چشم میدارم.
و گفت: اگر خدای تعالی گوید بدین صحبت جوانمردان چه خواهی من گویم هم اینان را خواهم.
نقلست که دانشمندی را گفت: تو خدای را دوست داری یا خدا ترا گفت: من خدای رادوست دارم گفت: پس برو گرد او گرد که کسی را دوست دارد پی او گردد.
روزی شاگردی را گفت: چه بهتر بودی شاگرد گفت: ندانم گفت: جهان پر از مرد همه همچون بایزید.
و گفت: بهترین چیزها دلی است که در وی هیچ بدی نباشد.
روزی یکی را گفتند ریسمانت بگسلد چکنی گفت: ندانم گفت: بدست او ده تا دربندد.
و پرسیدند که فاوحی الی عبده ما اوحی چه بود گفت: دانستم آنچه گفت: خدای گفت: ای محمد من از آن بزرگترم که تو را گفتم مرا بشناس و تو از آن بزرگترین که گفتم خلق را به من دعوت کن.
پرسیدند که نام او بچه برند گفت: بعضی به فرمان برندو بعضی به نفس و بعضی بدوستی بعضی به خوف گه سلطان است.
گفتند جنید که هشیار درآمد وهشیار بیرون رفت وشبلی مست درآمد و مست برفت گفت: اگر جنید و شبلی را سئوال کنند و از ایشان پرسندکه شما در دنیا چگونه درآمدید و چگونه بیرون شدید ایشان نه از بیرون شدن خبر دارند ونه از آمدن هم در حال بسر شیخ ندا کردند که صدقت راست گفتی که از هردو پرسند همین گویند که خدای را دانند و از چیزهای دیگر خبر ندارند.
گفتند شبلی گفته است الهی همه خلق را بینا کن که ترا بینند گفتند دعوی بدتر است یا گناه گفت دعوی خودگناه است گفتند بندگی چیست گفت: عمر در ناکامی گذاشتن.
گفتند چکنیم تا بیدارگردیم گفت: عمر بیک نفس بازآورد و از یک نفس چنان دان که میان لب ودندان رسیده است.
گفتند نشان بندگی چیست گفت: آنجا که منم نشان خداوندی است هیچ نشان بندگی نیست گفتند نشان فقر چیست گفت: آنکه سیاه دل بود گفتند معنی این چگونه باشد گفت: یعنی از پس رنگ سیاه رنگی دیگر نبود گفتند نشان توکل چیست گفت: آنکه شیر و اژدها و آتش و دریا و بالش هر پنج ترا یکی بود که در عالم توحید همه یکی بود در توحید کوش چندانکه توانی که اگر در راه فرو شوی تو پرسود باشی و باکی نبود گفتند کار تو چیست گفت: همه روز نشستهام و بردار برد، میزنم گفتند این چگونه بود گفت: آنکه هر اندیشه که بدون خدا در دل آید آنرا از دل میرانم که من درمقامیام که بر من پوشیده نیست سرمگسی در مملکت برای چه آفریده است و ازو چه خواسته است یعنی بوالحسن نمانده است خبردار حق است من در میان نیم لاجرم هر چه در دست گیرم گویم خداوندا این را نهاد تن من مکن.
وگفت: پنجاه سال با خداوند صحبت داشتم با خلاص که هیچ آفریده را بدان راه نبود نماز خفتن بکردمی و این نفس را بر پای داشتمی و همچنین روز تا شب در طاعتش میداشتم و درین مدت که نشستمی بدو پای نشستمی نه متمکن تا آن وقت که شایستگی پدید آمد که ظاهرم اینجا در خواب میشدو بوالحسن به بهشت تماشا میکرد و به دوزخ درمیگردید و هر دو سرای مرا یکی شد با حق همی بودم تا وقتی که دوزخ را دیدم از حق ندا آمد این آنجاییست که خوف همه خلق پدید است از آنجای بجستم ودر قعر دوزخ شدم گفتم اینجای من است دوزخ با اهلش بهزیمت شد نتوان گفتن که چه دیدم ولیکن مصطفی را علیه السلام عتاب کند که امت را فتنه کردی.
وگفت: این طریق خدا نخست نیاز بود پس خلوت پس اندوه پس بیداری و میان نماز پیشین و نماز دیگر پنجاه رکعت نماز ورد داشتی که خلق آسمان و زمین در آن برخی نبودی چون بیداری پدید آمد آن همه را قضا کردن حاجت آمد.
گفت: چهل سالست تا نان نپختم و هیچ چیز نساختم مگر برای مهمان و مادر آن طعام طفیل بودیم چنین باشد که اگر جمله جهان لقمه کنند و در دهانی نهند از آن مهمانی هنوز حق اونگذارده باشند و ازمشرق تا به مغرب بروند تا یکی را براه خدا زیارت کنند هنوز بسیار نبود.
و گفت: چهل سالست تا نفس من شربتی آب سرد یا شربتی دوغ ترش میخواهد وی را ندادهام.
نقلست که چهل سال بود تا بادنجانش آرزو بود و نخورده بود یک روز مادرش پستان درو مالید وخواهش کرد تا شیخ نیم بادنجانی بخورد همان شب بود که سر پسرش بریدند و بر آستان نهادند و شیخ دیگر روز آن بدید و میگفت: آری که آن دیگ که ما بر نهادهایم در آن دیگ گرم کم ازین سر نباید.
و گفت: با شما میگویم که کار من با او آسان نیست و شما میگویید که بادنجان بخور.
و گفت: هفتاد سالست تا با حق زندگانی کردهام که نقطهٔ بر مراد نفس نرفتهام.
ونقلست که شیخ را پرسیدند که ازمسجد تو تا مسجدهای دیگر چند در میان است گفت: اگر بشریعت گیرید همه راست است و اگر به معرفت گیرید سخن آن شرحها دارد و من دیدم که ازمسجدهای دیگر نور برآمد و به آسمان شد و برین مسجد قبهٔ از نور فرو بردهاند و بعنان آسمان در میشد و آن روز که این مسجد بکردند من درآمدم و بنشستم جبرئیل بیامد و علمی سبز بزرد تا بعرش خدای و همچنین زده باشد تا به قیامت.
و گفت: یک روز خدا به من ندا کرد که هر آن بنده که به مسجد تو درآید گوشت و پوست وی بر آتش حرام گردد و هر آن بنده که درمسجد تو دو رکعت نماز کند به زندگانی تو و پس مرگ تو روز قیامت از عبادات خیزد.
وگفت: مؤمن را همه جایگاهها مسجد بود و روزها همه آدینه و ماهها همه رمضان.
و گفت: اگردنیا همه زر کند و مؤمن را سر آنجا دهد همه در رضاء او صرف کند و اگر یک دینار در دست کم خوردی کنی چاهی بکند و درآنجا کند و از آنجا بر نگیرد تا پس ازمرگ او میراث خوران برگیرند و سویق کنند وخشتی چند بر سر و روی یکدیگر زنند.
و گفت: از این جهان بیرون میشوم وچهارصد درم وام دارم هیچ بازنداده باشم وخصمان در قیامت از دامن من درآویخته باشند دوستر از آن که یکی سئوال کند و حاجت او رانکرده باشم.
و گفت: گاه گاه میگریم از بسیار جهد و اندوه و غم که به من رسد از برای لقمهٔ نان قوم که خورم و اگر خواهی باتو بگذارم.
و گفت: فردا در قیامت با من گویند چه آوردی گویم سگی با من دادی در دنیا که من خود درمانده شده بودم تا درمن و بندگان تودرنیفتد و نهادی پرنجاست بمن داده بودی من در جمله عمر در پاک کردن او بودم.
و گفت: از آن ترسم که فردا در قیامت مرا بینند بیارند و به گناه همه خراسانیان عذابم کنند.
وگفت: بیامدمی و به کنار گورستان فرو نشستمی گفتمی تا این غریب با این زندانیان دمی فرو نشیند.
و گفت: علی گفت: رضی الله عنه الهی اگر یک روز بود پیش از مرگ مرا توبه ده.
و گفت: مردمان دعا کنند و گویند خداوندا ما را بسه موضع فریاد رس یکی در وقت جان کندن دوم در گور سیم در قیامت من گویم الهی مرا بهمه وقتی فریادرس.
نقلست که گفت: یک شب حق تعالی را به خواب دیدم گفتم شصت سال است تا در امید دوستی تو میگذارم و در شوق تو باشم حق تعالی گفت: به سالی شصت طلب کرده و مادر ازل آلازال در قدم دوستی تو کردهایم.
و گفت: یکبار دیگر حق تعالی را دیگر بخواب دیدم که گفت: یا بوالحسن خواهی که ترا باشم گفتم نه گفت: خواهی که مرا باشی گفتم نه گفت: یا ابالاحسن خلق اولین و آخرین در اشتیاق این بسوختند تا من کسی را باشم تو مرا این چرا گفتی گفتم بار خدایا این اختیار که تو به من کردی از مکر تو ایمن کی نتوانم بود که تو باختیار هیچکس کار نکنی و گفت: شبی به خواب دیدم که مرا به آسمان بردند جماعتی را دیدم که زار زار میگریستند ازملایکه گفتم شما کیستید گفتند ما عاشقان حضرتیم گفتم ما این حالت را در زمین تب و لرز گوییم و فسره شمانه عاشقانید و چون از آنجا بگذشتم ملایکه مقرب پیش آمدند و گفتند نیک ادبی کردی آن قوم را که ایشان عاشقان حضرت نبودند به حقیقت عاشقان کسی میباید که از پای سر کند و از سر پای و از پیش پس کند و از پس پیش و از یمین یسار کند و از یسار یمین که هر که یک ذره خویش را باز مییابد یک ذره از آن حضرت خبر ندارد پس از آنجا بقعر دوزخ فرو شدم گفتم تو میدم تا من میدمم تا از ما کدام غالب آید.
وگفت: درخواستم از حق تعالی که مرا بمن نمائی چنانکه هستم مرا بمن نمود با پلاسی شوخگن و من همی درنگرستم و میگفتم من اینم ندا آمد آری گفتم آنهمه ارادات و خلق و شوق و تضرع و زاری چیست ندا آمد که آنهمه ماییم تو اینی.
و گفت: چون بهستی او درنگریستمی نیستی من ازهستی خود سربرآورد چون به نیستی خود نگریستم هستی خود را نیستی من برآورد پس ماندم در پس زانوی خود بنشستم تا دمی بود گفتم این نه کار من است.
نقلست که چون شیخ را وفات نزدیک رسید گفت: کاشکی دل پر خونم بشکافتندی و به خلق نمودندی تا بدانندی که با این خدای بت پرستی راست نخواهد آمدن پس گفت: سی گز خاکم فروتر برید که این زمین زیر بسطام است روا نبود و ادب نباشد که خاک من بالای خاک بایزید بود وآنگاه وفات کرد بس چون دفنش کردند شب را برفی عظیم آمد دیگر روز سنگی بزرگ سپید بر خاک او نهاده دیدم و نشان قدم شیر یافتند دانستند که آن سنگ را شیر آورده است و بعضی گویند شیر را دیدند بر سر خاک او طواف میکرد و در افواهست که شیخ گفته است که هر که دست بر سنگ خاک ما نهد و حاجت خواهد روا شود و مجرب است از بعد آن شیخ را دیدند در خواب پرسیدند که حق تعالی با تو چه کرد گفت: نامهٔ بدست من داد گفتم مرا بنامه چه مشغول میکنی تو خود بیش از آن که بکردم دانستهٔ که از من چه آید من خود میدانستم که از من چه آیدنامهٔ به کرام الکاتبین رها کن که چون ایشان نبشتهاند ایشان میخوانند و مرا بگذار که نفسی با تو باشم.
نقلست که محمدبن الحسین گفت: من بیمار بودم و دل اندوهگین از نفس آخر شیخ مرا گفت: هیچ مترس در آخر کار از رفتن جانست که گویی همی ترسم گفتم آری گفت: اگر من بمیرم پیش از تو آن ساعت حاضر آیم نزدیک تو دروقت مردن تو او اگر همه سی سال بود پس شیخ فرمان یافت ومن بهتر شدم.
نقلست که پسرش گفت: در وقت نزع پدرم راست بایستاد و گفت: درآیی و علیک السلام گفت: یا پدر کرا بینی گفت: شیخ بوالحسن خرفاتی که وعده کرده است از بعد چندین گاه و اینجا حاضر است تا من نترسم و جماعتی جوانمردان نیز با او بهم این بگفت: و جان بداد رحمةالله علیه.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر به ذکر شخصیت والای شیخ ابوالحسن خرقانی و ویژگیهای او میپردازد. او را به عنوان قطب و سلطان مشایخ معرفی میکند و از عظمت و مقام بلندش در عالم عرفان و حقیقت سخن میگوید. روایتهایی از زندگیاش و کراماتش نقل میشود، از جمله چگونگی رسیدن به معرفت و برخوردش با بزرگان چون شیخ بایزید. در این شعر، نزدیکی او به خدا و فهم عمیقش از معناهای حقایق نیز نمود دارد و بر اهمیت خضوع و ریاضت در مسیر سلوک اشاره میشود.
هوش مصنوعی: عطار ابوالحسن خرقانی را دریای اندوه، استوارتر از کوه، آفتاب الهی و قطب زمانه میخواند و میگوید او پادشاه اهل طریقت و حقیقت بود؛ دلش همیشه در حضور و مشاهدهٔ حق بود و تنش در فروتنی و ریاضت، و با خداوند آشنایی و گستاخی وصفناپذیری داشت. روایت میکند که بایزید هر سال به زیارت گور شهیدان دهستان میرفت و چون از خرقان میگذشت میایستاد و نفس میکشید. به مریدان گفت از این دهِ دزدان بوی مردی میشنوم به نام علی و کنیهٔ ابوالحسن که سه درجه از من برتر خواهد بود، و بار زن و فرزند میکشد و کشاورزی میکند و درخت میکارد.
هوش مصنوعی: خرقانی در آغاز کار دوازده سال نماز عشا را در خرقان به جماعت میخواند و پیاده رو به گور بایزید در بسطام میرفت و آنجا میایستاد و میگفت: خدایا از خلعتی که به بایزید دادی بویی هم به ابوالحسن بده. سپس بازمیگشت و صبح به خرقان میرسید و نماز صبح را با همان وضوی نماز عشا به جماعت میخواند.
هوش مصنوعی: خرقانی دید دزدی عقبعقب راه میرود تا ردّ پایش را نیابند؛ گفت در طلب این راه نباید از دزدی کمتر باشم، پس از آن هنگام بازگشت از گور بایزید عقبعقب میرفت و به گور او پشت نمیکرد. پس از دوازده سال از گور ندا آمد که وقت آن است که بنشینی؛ او گفت مردی بیسوادم و قرآن نیاموختهام، یاریام کن. ندا آمد که آنچه به من دادند از برکت تو بود، زیرا من هنگام گذر از خرقان نوری میدیدم که به آسمان میرفت و حاجتی سیسالهام تنها با شفیع کردن آن نور، یعنی ابوالحسن، برآورده شد؛ و خرقانی پس از بازگشت در مدتی کوتاه همهٔ قرآن را آموخت.
هوش مصنوعی: خرقانی باغچهای داشت؛ یک بار بیل زد و نقره بیرون آمد، بار دوم طلا و بار سوم مروارید و گوهر. گفت: خدایا ابوالحسن فریب اینها را نمیخورد و به خاطر دنیا از خداوندی چون تو روی برنمیگرداند.
هوش مصنوعی: گاهی که گاو را به خیش بسته بود و زمین شخم میزد، چون وقت نماز میرسید به نماز میایستاد و گاو خودبهخود به شخم زدن ادامه میداد تا شیخ از نماز برگردد.
هوش مصنوعی: عمر بوالعباسان به شیخ پیشنهاد کرد دست یکدیگر را بگیریم و از زیر آن درخت بزرگ که هزار گوسفند در سایهاش میخوابید بپریم. شیخ پاسخ داد: بیا دست لطف خدا را بگیریم و از بالای هر دو جهان بپریم؛ و گفت: بیا نه به بهشت توجه کنیم و نه به دوزخ. یعنی کرامت ظاهری را در برابر گذشتن از همهٔ عالم و طلب خود حق کوچک شمرد.
هوش مصنوعی: روزی شیخالمشایخ نزد خرقانی آمد و از تشتی پرآب ماهی زنده بیرون آورد؛ خرقانی گفت بیرون آوردن ماهی از آب آسان است، باید از آب آتش بیرون آورد. شیخالمشایخ گفت بیا به این تنور برویم تا ببینیم چه کسی زنده بیرون میآید؛ خرقانی گفت: ای عبدالله، بیا در نیستی خود فرو رویم تا ببینیم چه کسی به هستی او درمیآید، و شیخالمشایخ دیگر سخنی نگفت.
هوش مصنوعی: شیخالمشایخ گفت سی سال است که از هیبت ابوالحسن نخوابیدهام و هر جا قدم گذاشتهام، او را پیش از خود دیدهام. دو سال است میخواهم در بسطام زودتر از او به مزار بایزید برسم و نمیتوانم، چون او سه فرسنگ از خرقان میآید و پیش از من میرسد. روزی ابوالحسن با اشارهٔ یک انگشت (چهار انگشت بسته و یکی باز) گفت قبلهٔ همهٔ جویندگان این است. وقتی این را به شیخالمشایخ گفتند، از سر غیرت گفت حال که قبلهٔ دیگری پیدا شده، راه این قبله را میبندیم. آن سال راه حج بسته شد؛ گروهی هلاک شدند، گروهی را راه زدند و گروهی ترسیدند. سال بعد درویشی گفت بازداشتن مردم از خانهٔ خدا چه معنا دارد، و با اشارهٔ شیخ راه باز شد. درویش پرسید گناه آن هلاکشدگان بر گردن کیست؟ گفت جایی که فیلها پهلو به پهلوی هم میسایند، اگر چند پشه له شوند باکی نیست.
هوش مصنوعی: گروهی که به سفر میرفتند از شیخ دعایی برای دفع خطر راه خواستند. شیخ گفت هرگاه بلا رسید، ابوالحسن را یاد کنید؛ این سخن به دلشان ننشست. راهزنان رسیدند و یکی از آنان شیخ را یاد کرد و با بار و چارپایش از چشم راهزنان ناپدید شد و آسیبی ندید، اما دیگران غارت شدند. وقتی بازگشتند و دلیلش را پرسیدند، شیخ گفت شما خدا را از روی عادت و به مجاز خواندید و ابوالحسن او را به حقیقت میخواند؛ شما ابوالحسن را یاد کنید تا او برای شما خدا را یاد کند و کارتان سامان یابد.
هوش مصنوعی: مریدی از شیخ اجازه گرفت تا به کوه لبنان برود و قطب عالم را ببیند. آنجا جمعی را دید که کنار جنازهای منتظر قطب بودند تا امامت نماز را بر عهده گیرد. ناگاه شیخ ابوالحسن آمد و نماز گزارد و مرید از هیبت بیهوش شد. گفتند او هنگام نماز عصر باز میآید. مرید زاری کرد که او را به خرقان ببرند؛ در نماز عصر دست به شیخ زد و بیهوش شد و چون به خود آمد خود را در چهارسوی ری یافت. به خرقان رفت و شیخ به او گفت شرط این است که آنچه دیدی فاش نکنی، چون از خدا خواستهام مرا در هر دو جهان از خلق پنهان دارد، و هیچ آفریدهای مرا ندید جز یک زندهدل، یعنی بایزید.
هوش مصنوعی: امامی برای شنیدن حدیث به عراق میرفت. شیخ پرسید آیا اینجا کسی نیست که سند و استادش برتر باشد؟ گفت نه. شیخ گفت من مردی درسنخواندهام؛ خدا هرچه به من داد منت ننهاد، اما چون علم خودش را به من داد منت نهاد. امام پرسید حدیث را از که شنیدهای؟ گفت از پیامبر. امام نپذیرفت، اما شب پیامبر را در خواب دید که گفت جوانمردان راست میگویند. از آن پس هنگام حدیثخواندن، شیخ گاهی میگفت این حدیث پیامبر نیست؛ و در پاسخ به اینکه از کجا میدانی گفت چشمم بر ابروی پیامبر است و هرگاه ابرو در هم میکشد، میفهمم که از آن حدیث بیزاری میجوید.
هوش مصنوعی: عبدالله انصاری میگوید مرا با پای در بند به بلخ میبردند و در راه با خود میاندیشیدم که حتماً از این پایم بیادبیای سر زده است. وقتی به شهر رسیدم گفتند مردم بر بامها سنگ آوردهاند تا بر من بزنند. در همان لحظه بر من آشکار شد که روزی هنگام گستردن سجادهٔ شیخ، نوک پایم به آن خورده بود؛ و دیدم که دستهای مردم بیحرکت ماند و نتوانستند سنگ بیندازند.
هوش مصنوعی: وقتی شیخ ابوسعید به دیدار شیخ ابوالحسن آمد، فقط چند گردهٔ نان جو در خانه بود. شیخ به همسرش گفت پارچهای روی نانها بیندازد و از زیر آن هرچه لازم است بیرون بیاورد و پارچه را برندارد. نان تا وقتی پارچه برداشته نشده بود تمام نشد، و شیخ گفت اگر برنمیداشتید تا قیامت نان از زیرش بیرون میآمد. پس از غذا به خواست ابوسعید مجلس سماع برپا شد؛ ابوالحسن که تنها همین یک بار در عمرش به سماع نشست، برخاست و آستین افشاند و پای کوفت، تا جایی که دیوارهای خانقاه به لرزه افتاد، و ابوسعید گفت آسمان و زمین همنوا با تو میرقصند. نقل است که تا چهل روز در آن نواحی کودکان شیر نخوردند.
هوش مصنوعی: ابوسعید گفت شبلی و یارانش را در سایهٔ درخت طوبی در حال سماع دیده و گوشهٔ خرقهٔ شبلی را هنگام وجد و طوافش دیده است. ابوالحسن گفت سماع فقط برای کسی رواست که از زیر تا عرش و از زیر تا پایینترین طبقهٔ زمین را گشوده ببیند. سپس به یارانش گفت اگر پرسیدند چرا میرقصید، بگویید به همنوایی با چنین کسانی برخاستهایم، و این پایینترین درجه در این کار است.
هوش مصنوعی: دو شیخ خواستند حالشان را با هم عوض کنند: گشادگی و شادی ابوسعید به ابوالحسن برسد و گرفتگی و اندوه ابوالحسن به ابوسعید؛ یکدیگر را در آغوش گرفتند و حالشان جابهجا شد، چنانکه ابوسعید تا صبح سر بر زانو گریست و ابوالحسن تا صبح نعره زد و رقصید. صبح ابوالحسن اندوهش را پس خواست و گفت در قیامت تو که سراسر لطفی اول نیا، من پیش میروم و هول قیامت را فرو مینشانم؛ اگر خدا به کافری آن نیرو داد که کوهی چهارفرسنگی را برکند تا بر لشکر موسی بیفکند، عجیب نیست که به مؤمنی نیروی آرام کردن هول قیامت را بدهد. سنگی که ابوسعید ریش خود را بر آن در آستانه مالیده بود، به احترام به محراب برده شد ولی سه شب پیاپی خودبهخود به آستانه بازگشت؛ پس آن را همانجا گذاشتند و راه را بستند و در دیگری گشودند. در وداع، ابوالحسن ابوسعید را جانشین خود خواند، چون سی سال از خدا محرمی خواسته بود تا رازهای دلش را بشنود؛ ازاینرو ابوسعید آنجا سخن نگفت و گفت مرا برای شنیدن فرستاده بودند، و از یک دریا یک گوینده بس است؛ و گفت خشتی پخته بودم و از خرقان گوهر شده برگشتم.
هوش مصنوعی: ابوسعید بر منبر، در حالی که پسر ابوالحسن حاضر بود، گفت کسانی که از زمان پیامبر تا امروز از خود رهیده و پاک از خودی بیرون آمدهاند به شماری اندک میرسند و اگر بخواهید همه را نام میبرم، و اگر کسی بهراستی از خود پاک شده باشد پدر این مرد است. استاد ابوالقاسم قشیری نیز گفت چون به خرقان رسیدم از هیبت آن پیر شیوایی و سخنم از دست رفت، چنانکه پنداشتم از مقام و ولایت خود برکنار شدهام.
هوش مصنوعی: ابنسینا به آوازهٔ شیخ به خرقان آمد. شیخ برای آوردن هیزم بیرون رفته بود و زنش او را زندیق دروغگو خواند. ابنسینا به صحرا رفت و دید شیخ پشتهای هیزم بر شیری بار کرده است. شیخ گفت: تا ما بار چنین گرگی (یعنی آن زن) را نکشیم، شیری چنین بار ما را نمیکشد. سپس هنگام گلکاری دیوار تبر از دست شیخ افتاد و پیش از آنکه ابنسینا آن را بردارد، خودبهخود به دست شیخ بازگشت. ابنسینا سخت متأثر شد و این کرامت را باور کرد.
هوش مصنوعی: عضدالدوله در بغداد دچار دلدرد شد و همهٔ پزشکان از درمانش درماندند. تا نعلین شیخ را بر شکم او نکشیدند، خدا او را شفا نداد.
هوش مصنوعی: مردی آمد و خواست خرقه بپوشد. شیخ پرسید: اگر مردی چادر زن بر سر کند زن میشود؟ و اگر زنی جامهٔ مرد بپوشد مرد میشود؟ مرد گفت نه. شیخ گفت: تو هم اگر در این راه مرد نباشی، با پوشیدن مرقع مرد راه نمیشوی.
هوش مصنوعی: کسی از شیخ اجازه خواست تا مردم را به خدا دعوت کند. شیخ گفت: مراقب باش که آنان را به خودت دعوت نکنی. نشانهاش این است که اگر کس دیگری مردم را دعوت کند و تو ناخشنود شوی، در واقع به خودت دعوت کردهای.
هوش مصنوعی: سلطان محمود به دیدار شیخ آمد و از او خواست به خیمهاش بیاید و آیهٔ اطاعت از خدا و رسول و صاحبان امر را یادآوری کرد. شیخ گفت: چنان در اطاعت خدا غرقم که در اطاعت رسول شرمسارم، چه رسد به صاحب امر. محمود برای آزمودن، جامهٔ خود را به ایاز پوشاند و خود سلاحدار شد، اما شیخ فقط به محمود رو کرد و گفت: این دام است ولی مرغش تو نیستی. در گفتگو، شیخ به محمود ادب آموخت و او را به پرهیز از گناه، نماز جماعت، سخاوت و مهربانی با مردم پند داد. زر سلطان را نپذیرفت و گفت آن را سه طلاق داده است و پیراهنی به یادگار به او داد. هنگام رفتن به احترام درویشی او برخاست. بعدها محمود در جنگ سومنات با توسل به آن خرقه پیروز شد و شیخ در خواب به او گفت اگر آن هنگام اسلام آوردن کافران را خواسته بودی، خدا آن را هم روا میکرد.
هوش مصنوعی: روایت است که شیخ شبی خبر داد که امشب در فلان بیابان راهزنان به کاروان زده و چند نفر را زخمی کردهاند و بعد معلوم شد درست گفته است؛ اما همان شب سر پسرش را بریدند و بر آستانهٔ خانهاش گذاشتند و او خبر نداشت. همسرش که به او باور نداشت طعنه زد که چگونه از فرسنگها دور خبر میدهی و از سر بریدهٔ پسرت بر در خانه بیخبری؛ شیخ گفت آن هنگام پرده از پیش چشم ما برداشته بودند و این هنگام پرده را فرو انداخته بودند. مادر گیسو برید و بر سر پسر نهاد و شیون کرد و شیخ نیز پارهای از ریش خود برید و گفت این مصیبت به هر دوی ما رسیده است؛ تو گیسو بریدی و من ریش.
هوش مصنوعی: روایت است که شیخ با چهل درویش در خانقاه بود و هفت روز چیزی نخورده بودند؛ مردی با باری آرد و گوسفندی آمد و گفت این را برای صوفیان آوردهام. شیخ گفت هر کس از شما میتواند بهراستی خود را صوفی بداند آن را بگیرد، من که جرئت ندارم ادعای صوفیگری کنم؛ همه خاموش ماندند تا مرد آرد و گوسفند را برگرداند.
هوش مصنوعی: شیخ حکایت کرد که دو برادر با مادرشان بودند؛ هر شب یکی به خدمت مادر میپرداخت و دیگری به عبادت خدا. برادر عابد که از عبادت لذت میبرد از برادرش خواست آن شب هم عبادت را به او واگذارد، و در سجده به خواب دید ندایی گفت برادرت را آمرزیدیم و تو را به خاطر او بخشیدیم؛ وقتی اعتراض کرد، پاسخ آمد که خدا از عبادت تو بینیاز است ولی مادرت از خدمت برادرت بینیاز نیست.
هوش مصنوعی: روایت است که شیخ چهل سال سر بر بالین نگذاشت و نماز صبح را با وضوی نماز عشا خواند؛ روزی ناگهان بالشی خواست و یارانش شاد شدند و علت را پرسیدند، گفت امشب ابوالحسن بینیازی خدا را دید، یعنی دانست خدا نیازی به طاعت او ندارد. آنگاه حدیث پیامبر را که هر که دو رکعت نماز بی هیچ اندیشهٔ دنیا بخواند گناهانش چون روز تولد پاک میشود، و این را که احمد حنبل چنین نمازی خواند و به پسرش مژده داد، برای شیخ گفتند؛ شیخ گفت این ابوالحسن که در این دهکده نشسته، سی سال است جز اندیشهٔ حق هیچ اندیشهای به دلش نگذشته است.
هوش مصنوعی: روزی صوفیای خرقهپوش از هوا فرود آمد و پیش شیخ پا بر زمین میکوبید و میگفت من جنید و شبلی و بایزیدِ روزگارم. شیخ برخاست، پا بر زمین کوبید و گفت من مصطفای وقت و خدای وقتم. عطار میگوید معنای این سخن همان است که در «اناالحق» حلاج گفتم، یعنی گوینده در حق محو بوده است. نیز میگویند اگر سخن اولیا به ظاهر خلاف سنت باشد، عیبی بر آنان نیست؛ چنانکه پیامبر فرمود بوی خوش رحمان را از سوی یمن مییابم.
هوش مصنوعی: شیخ روزی در حال گشادگی دل سخنانی گستاخانه میگفت. در دلش ندا آمد که ای ابوالحسن، از خلق نمیترسی؟ گفت: خدایا برادری داشتم که از مرگ میترسید، اما من نمیترسم. پرسیده شد: از نکیر و منکر در شب اول گور میترسی؟ گفت: شتر چهاردندان، یعنی پخته و کارآزموده، از بانگ زنگ نمیترسد. پرسیده شد: از قیامت و سختیهایش میترسی؟ گفت: آن روز که مرا از خاک برانگیزی و خلق را در صحرای محشر گرد آوری، پیراهن ابوالحسنی را از تن بیرون میکنم و در دریای یگانگی فرو میروم تا همه یکی باشد و از ابوالحسن چیزی نماند. آنگاه نه فرشتهٔ بیم بر من مینشیند و نه مژدهدهندهٔ امید.
هوش مصنوعی: شبی در نماز آوازی شنید: ای ابوالحسن، میخواهی آنچه از تو میدانم به مردم بگویم تا سنگسارت کنند؟ شیخ گفت: خدایا، تو میخواهی آنچه از رحمت و بخشش تو میدانم به مردم بگویم تا دیگر کسی برایت سجده نکند؟ آواز آمد: نه تو بگو، نه من.
هوش مصنوعی: شیخ گفت: خدایا فرشتهٔ مرگ را سراغ من مفرست. من جانم را به او نمیسپارم، چون آن را از او نگرفتهام که به او پس بدهم. جان را از تو گرفتهام و جز به تو به کسی نمیدهم.
هوش مصنوعی: شیخ گفت: در نیستی خود چنان فرو رفتم که دیگر هرگز خود را بازنیابم، تا در هستی تو سر برآورم و ذرهای از تو را بشناسم. آنگاه در دلم ندا آمد که ایمان چیست؟ گفتم: خداوندا، همان ایمانی که به من دادی برایم کافی و کامل است.
هوش مصنوعی: گفت: ندا آمد که تو مایی و ما توییم. من گفتم: نه، تو خداوندی و ما بندهای ناتوانیم. یعنی با وجود آن مقام، ادب بندگی را نگه داشت.
هوش مصنوعی: گفت: از درگاه حق ندا آمد که نترس، ما تو را از خلق طلب نکردهایم. یعنی کار تو با خلق نیست و به داوری آنان سپرده نشدهای.
هوش مصنوعی: گفت: خداوند از مردم نشان بندگی خواست و از من نشان خداوندی. مقصود این است که چون شیخ در حق محو شده، صفات حق از او آشکار میشود.
هوش مصنوعی: گفت: وقتی به گرد عرش رسیدم، صف فرشتگان به پیشوازم آمدند و فخر میفروختند که ما کروبیان و بیگناهانیم. گفتم: ما اهل «هو الله»یم. فرشتگان همه شرمنده شدند و مشایخ از پاسخی که به آنان دادم شاد گشتند.
هوش مصنوعی: گفت: خداوند در اندیشه بر من آشکار کرد که تو را از شیطان بازخریدهام، آن هم به بهایی که در وصف نمیگنجد. پس بدان که با او چگونه رفتار میکنی و قدرش را چگونه نگه میداری.
هوش مصنوعی: گفت: نهایت هر چیزی را دانستم جز سه چیز: نهایت نیرنگ نفس، نهایت مقامهای پیامبر، و نهایت معرفت.
هوش مصنوعی: گفت: گویی مرا مانند مشتی خاک گرد آوردند. آنگاه بادی سخت وزید و هفت آسمان و زمین را از من پر کرد، و من خود ناپدید شدم. این تصویری از فنای خود و گستردگی در هستی است.
هوش مصنوعی: گفت: خداوند گامی به ما داد که با یک گام از عرش تا زیر زمین رفتیم و از آنجا به عرش بازگشتیم، و آنگاه دانستیم که به هیچ جا نرفتهایم. خداوند ندا داد که کسی که گامش چنین باشد، تا کجا رسیده است. من هم گفتم: چه سفر درازی است این ما، و چه سفر کوتاهی است این ما؛ تا کی به دنبال خود بگردم؟
هوش مصنوعی: گفت: چهار هزار سخن از خدا شنیدم. اگر به ده هزار میرسید، آنچه پدید میآمد پایانی نداشت.
هوش مصنوعی: گفت: چنان توانا بودم که اگر میخواستم پلاس سیاه به دیبای رومی بدل شود، میشد؛ خدای را سپاس که هنوز چنین است. عطار توضیح میدهد که مقصود او دگرگون کردن دل است: دل را از دنیا و آخرت میبرم و به سوی خدا بازمیگردانم.
هوش مصنوعی: گفت: کسی که این همه راه را تا خدا پیموده باشد، از زمین تا آسمان و تا عرش و تا «قاب قوسین» و تا مقام نور، اگر به اندازهٔ پشهای خود را نشان دهد، مرد نیکی نیست. یعنی کمال راه در خودنمایی نکردن است.
هوش مصنوعی: شیخ سخنی کوتاه گفت. عطار معنای آن را چنین میآورد: همهٔ آنچه از من هست به حقیقت در حق محو شده است، و آنچه از من باقی مانده تنها خیال است.
هوش مصنوعی: گفت: اگر قطرهای از آنچه در دل من است بیرون بریزد، جهان مانند روزگار نوح در توفان غرق میشود.
هوش مصنوعی: خرقانی گفت: آن هنگام هم که من از میان شما رفته باشم، اگر فرشتهٔ مرگ در پشت کوه قاف به سراغ یکی از فرزندان (مریدان) من بیاید و جان او را بگیرد و با او سخنی بگوید، من دست از گور بیرون میآورم و لطف خدا را بر لب و دندان او میریزم تا جان دادن بر او آسان شود.
هوش مصنوعی: گفت: در برابر آنچه خدا از عنایت خود به من میداد، من نیز رو به خدا کردم و گفتم: خدایا اگر به من چیزی میدهی، چیزی بده که از زمان آدم تا قیامت بر زبان هیچکس نگذشته باشد، زیرا من پسماندهٔ دیگران را نمیتوانم بخورم.
هوش مصنوعی: گفت: هر نیکیای که خدا از زمان آدم تا قیامت با پیران کرده، همه را با پیر شما (یعنی خودم) کرد، و هر نیکیای که با پیران و مریدان کرده، همه را با شما کرد.
هوش مصنوعی: گفت: هر شب تا هنگام نماز شام حساب خود را با خدا روشن نکنم آرام نمیگیرم.
هوش مصنوعی: گفت: تا وقتی که خود را تنها و جدا از همهٔ آفریدگان ندیدم، کار خود را خالص ندانستم؛ یعنی اخلاص در بریدن از خلق است.
هوش مصنوعی: گفت: اگر خدا در قیامت همهٔ مردمان زمانهٔ مرا از مشرق تا مغرب به من ببخشد، از بلندهمتیای که به درگاه خدا دارم، با این چشم به آنان نگاه نمیکنم؛ یعنی جز خدا را نمیخواهم.
هوش مصنوعی: گفت: عرش خدا بر پشت ما قرار گرفته است؛ ای جوانمردان، نیرو کنید و مردانه باشید که این بار بسیار سنگین است. یعنی بار امانت و معرفت را باید با همت کشید.
هوش مصنوعی: گفت: چه میگویید دربارهٔ مردی که نه پایبند ویرانه است و نه آبادانی، و خدا او را به مقامی رسانده که در قیامت او را برمیانگیزد و همهٔ خلق از نور او برمیخیزند و همه را به او میبخشند، بیآنکه در این جهان دعا یا در آن جهان شفاعتی کرده باشد.
هوش مصنوعی: گفت: زندگی با خدا در این دنیا زیر بوتهٔ خاری را بیشتر دوست دارم از بودن در بهشت زیر درخت طوبی بیخبری از او.
هوش مصنوعی: گفت: گاهی که اینجا نشستهام، چنان نیرویی از خدا با من است که گمان میکنم اگر دست بلند کنم آسمان را از جا برمیدارم و اگر پا بر زمین بکوبم آن را فرو میبرم؛ و گاهی به خود مینگرم و به خدا میگویم با این تن و خوی ناچیز، اینهمه قدرت به چه کارم میآید.
هوش مصنوعی: گفت: میچشم و خودم در میان نیستم، میشنوم و خودم در میان نیستم، سخن میگویم و خودم در میان نیستم؛ یعنی همه از حق است و من فانیام.
هوش مصنوعی: گفت: دست از کار و کوشش برنداشتم تا آنجا که دیدم اگر دست به هوا دراز کنم، هوا در دستم شمش طلا میشد؛ اما دست به آن نبردم، چون کرامت بود، و هر که کرامت را بپذیرد درِ راه بر او بسته میشود و دیگر بهرهای ندارد.
هوش مصنوعی: گفت: یا فرو میروم و در هر دو جهان ناپدید میشوم، یا برمیآیم و همه من میشوم؛ زنهار که مردهدل و بیوقار نباشی.
هوش مصنوعی: گفت: از سنگ سفیدی مسئله پرسیدم و چهار هزار مسئله دربارهٔ کرامت به من پاسخ داد.
هوش مصنوعی: گفت: آن کسی را که من با گستاخی از او نان بخواهم، بدانید که از فرشتگان برتر است.
هوش مصنوعی: گفت: شبانهروز بیستوچهار ساعت است؛ در یک ساعت آن هزار بار میمیرم و حال بیستوسه ساعت دیگر را نمیتوان وصف کرد.
هوش مصنوعی: گفت: مردم روز را به روزه و شب را به نماز میگذرانند به امید آنکه به منزل برسند، و آن منزل خود من بودم.
هوش مصنوعی: گفت: از چهارماهگی که در شکم مادر جنبیدم تا امروز همه چیز را به یاد دارم، و پس از رفتن به آن جهان هم تا قیامت هرچه گذشته و خواهد گذشت به تو نشان میدهم. و گفت: مردم فلانی را امام میخوانند، اما امام کسی نیست که از همهٔ آفریدههای خدا از عرش تا زیر خاک و از مشرق تا مغرب آگاه نباشد.
هوش مصنوعی: گفت: مرا بینشی در آدمیان و فرشتگان و پریان و جنبندگان و پرندگان و همهٔ جانوران هست، و از آنچه در کنارههای جهان آفریده شده بهتر میتوانیم خبر دهیم تا از آنچه در پیرامون نزدیک ماست.
هوش مصنوعی: گفت: اگر از ترکستان تا درِ شام خاری در انگشت کسی برود، آن درد از آنِ من است؛ و اگر پای کسی به سنگ بخورد، زیانش به من میرسد؛ و اگر اندوهی در دلی باشد، آن دل دل من است.
هوش مصنوعی: گفت: از خودم در شگفت نیستم، از خدا در شگفتم که اینهمه بازار و اسرار را بیآنکه بدانم درون پوست من پدید آورد و سرانجام مرا از آن آگاه کرد، تا در برابر خداوندی او چنین درمانده شدم.
هوش مصنوعی: گفت: درون پوست من دریایی است که هرگاه بادی برخیزد، از آن ابر و باران پدید میآید و از عرش تا زیر خاک باران میبارد.
هوش مصنوعی: خرقانی گفت: خدا سفری پیش من نهاد که در آن بیابانها، کوهها، رودها، فراز و نشیبها و بیم و امیدها را پشت سر گذاشتم، و از ناخن و مو تا انگشت پا همهٔ وجودم را درنوردیدم. پس دانستم که هنوز مسلمانِ حقیقی نیستم و گفتم: خدایا، پیش مردم مسلمانم و پیش تو زنّار بستهام؛ زنّارم را ببُر تا نزد تو مسلمان باشم.
هوش مصنوعی: گفت: چنان زندگی کنید که گویی جانتان به لب رسیده و میان لب و دندان ایستاده است، یعنی همیشه در آستانهٔ مرگ باشید. چهل سال است که جان من چنین میان لب و دندان ایستاده است.
هوش مصنوعی: از او خواستند سخنی بگوید. گفت: از جایگاهی که ایستادهام میتوانم بگویم، اما اگر آنچه میان من و اوست بگویم، مانند آتشی است که در پنبه بیفتد. دریغم میآید که به خود بازگردم و سخن او را با زبان خود بگویم، و شرم دارم که در حضور او باشم و از تو و سخن تو بگویم.
هوش مصنوعی: گفت: در این مقامی که خدا به من داده، نه مردم زمین راه دارند و نه فرشتگان آسمان؛ با این همه اگر در اینجا چیزی جز شریعت پیامبر ببینم، بازمیگردم، زیرا در کاروانی نمیروم که سالارش محمد نباشد. پیری دفتری در دست گفت: من سخن را از روی این دفتر میگویم، تو از کجا میگویی؟ گفت: حالِ من حالی است که در سخن نمیگنجد.
هوش مصنوعی: گفت: مردم را آغاز و انجامی است و آنچه در آغاز نکنند، در پایان سزایش را میبینند. اما خدا به من حالی داده که آغاز و انجام خود آرزومند آن حالاند، یعنی از آغاز و انجام فراتر است.
هوش مصنوعی: گفت: نمیگویم دوزخ و بهشت وجود ندارد؛ میگویم آن دو نزد من جایی ندارند، چون هر دو آفریدهاند و آنجا که من هستم، آفریده را جایی نیست.
هوش مصنوعی: گفت: من بندهای هستم که هفت آسمان و زمین نزد من به اندازهٔ اندیشهای است. هرچه بگویم ستایش اوست و برای من بالا و پایین، پیش و پس و راست و چپ وجود ندارد.
هوش مصنوعی: گفت: درختی از عالم غیب هست که من بر شاخهٔ آن نشستهام و همهٔ مردم زیر سایهٔ آن نشستهاند.
هوش مصنوعی: گفت: همهٔ عمرم یک سجده است. این راز را با خاصان نمیتوانم گفت که پرده را میدرند، با عامه نمیتوانم گفت که بویی از راه نمیبرند، با خود نیز نمیتوانم گفت که به خودبینی میافتم، و زبانی ندارم که از او با خود او بگویم. کسی گفت: از این مقام فرود آی؛ گفت: نمیتوان، که هر یک از ما را جایگاهی معلوم است. پرسید: تا عرش رسیدهای؟ گفت: عرش را چه کنم که عرش همینجاست؛ و گفت: حالی بر من آشکار شد که همهٔ آفریدگان بر من گریستند.
هوش مصنوعی: گفت: کاش کسی بود که میان او و خدا هیچ پردهای نبود تا به او میگفتم خدا با محمد چه کرده بود؛ چنان که اگر میشنید، دل و زبانش از کار میافتاد.
هوش مصنوعی: گفت: چون خدا با لطف به من روی آورد، فرشتگان رشک بردند؛ پس مرا از آنان پوشاند و از آفریدگان و از خودم نیست کرد و خود با من کار میکرد. اگر حکمت او چنین نبود که فرشتگانِ نویسندهٔ اعمال کار خود را بکنند، آنان نیز مرا نمیدیدند.
هوش مصنوعی: گفت: بیست سال است که خدا کفن مرا از آسمان آورده و بر سرم افکنده است، و ما سر از کفن بیرون آوردهایم و سخن میگوییم؛ یعنی مرده از خود است و زنده به او.
هوش مصنوعی: گفت: در شکم مادر سوختم، چون به دنیا آمدم گداختم، و چون به سن بلوغ رسیدم پیر شدم؛ یعنی از آغاز در سوز و رنج عشق بودهام.
هوش مصنوعی: گفت: گاهی چیزی مانند قطرهٔ آب در دهانم میچکید و دوباره پنهان میشد؛ اگر پنهان نمیشد، دیگر نمیتوانستم میان مردم بمانم.
هوش مصنوعی: گفت: همهٔ آفریدگان او مانند کشتیاند و من کشتیبانم، و راندن این کشتی مرا از حالی که در آن هستم بازنمیدارد.
هوش مصنوعی: گفت: خدا به من اندیشهای داد که همهٔ آفریدهها را در آن دیدم و در آن ماندم تا کار شب و روز از یادم رفت. آن اندیشه به بینایی، سپس به گستاخی و محبت، و سپس به هیبت و سنگینی بار بدل شد، و از آن به بیگانگی و بیهمتایی او پی بردم، تا آنجا که اندیشه به حکمت و راه راست و مهربانی بر خلق رسید. کسی را مهربانتر از خود بر خلق ندیدم و آرزو کردم کاش به جای همه میمردم و حساب و عذاب همه را با من میکردند تا مردم مرگ و حساب و دوزخ را نبینند.
هوش مصنوعی: گفت: خدا دوستانش را در مقامی نگه میدارد که حدّ آفریدگان به آن نمیرسد، و ابوالحسن در این سخن راستگوست. اگر از لطف او سخن بگویم، مردم مرا دیوانه میخوانند، چنان که پیامبر را خواندند؛ اگر آن را با عرش بگویم میلرزد و اگر با خورشید بگویم از حرکت بازمیایستد.
هوش مصنوعی: خرقانی گفت: خدا به من فرمود که تو را به بدبختان نشان نمیدهم و فقط به کسی نشان میدهم که مرا دوست دارد. هر که را امروز به این حرم نزد تو بیاورم، فردا در قیامت او را با تو حاضر میکنم. گفتم خدایا مرا نزد خود ببر؛ ندا آمد که تو را همینجا نگه میدارم تا دوستانم بیایند و تو را ببینند و اگر نتوانند، نامت را به گوششان برسانم تا دوستت بدارند؛ زیرا تو را از پاکی خود آفریدم و جز پاکان دوستت ندارند.
هوش مصنوعی: گفت: وقتی با تن به درگاه خدا رفتم، دل را خواندم و آمد؛ سپس ایمان و یقین و عقل و نفس آمدند. دل را میان این چهار نهادم؛ یقین اخلاص را برگرفت و اخلاص عمل را، تا به حق رسیدم. آنجا مقامی پیدا شد که در آن خود را ندیدم و همه حق را دیدم و آن چهار چیز را محتاج من کرد.
هوش مصنوعی: گفت: از هر چه جز خداست بیرغبت شدم. آنگاه خود را صدا زدم و از حق پاسخ شنیدم و دانستم که از خود گذشتهام. لبیک گفتم و مُحرم شدم و در یگانگی خدا طواف کردم؛ بیتالمعمور به دیدارم آمد، کعبه مرا تسبیح گفت و فرشتگان ستایشم کردند. نوری دیدم که سرای حق در میان آن بود و چون به آن رسیدم از من چیزی باقی نمانده بود.
هوش مصنوعی: گفت: دو سال در یک اندیشه گرفتار بودم تا آنکه چشمم به خواب رفت و آن اندیشه از من جدا شد. شما گمان میکنید این راه آسان است؟
هوش مصنوعی: گفت: اگر مرا یافتید، مرا با کسانی که بر آب و هوا راه میروند یا تکبیر نماز را در خراسان میگویند و سلامش را در کعبه میدهند برابر نکنید؛ زیرا اندازهٔ همهٔ این کرامتها معلوم است، اما یاد مؤمن برای خدا اندازه ندارد.
هوش مصنوعی: گفت: به من خبر رسید که چهارصد مرد از غریباناند. خواستم بدانم آنان کیستند؛ رفتم تا به دریایی و سپس به نوری رسیدم و دیدم غریبان کسانیاند که جز خدا هیچ ندارند.
هوش مصنوعی: گفت: نخست پنداشتم که امانتی بر دوش ما نهادهاند. چون بیشتر در آن فرو رفتم دیدم عرش در برابر فرمان خدا سبکتر است. چون بیشتر رفتم دیدم خدا بار خداوندی خود و شکرش را که باری سنگین است بر ما نهاده است.
هوش مصنوعی: گفت: من از کار و عبادت خود به شما نشانی نمیدهم؛ هر چه نشان دهم از پاکی و رحمت و دوستی خداوند است که چون دریایی است که موج بر موج میزند و کشتیها را درهم میشکند.
هوش مصنوعی: گفت: پنجاه سال است که از حق سخن میگویم و دل و زبانم در این سخن هیچ بهره و برتری برای خود نیافته است.
هوش مصنوعی: گفت: هرگز گمان نمیکردم خدا با مشتی خاک و آب آنهمه نیکی کند که با من کرد. جز از پیامبر به من رسیده بود و یقین داشتم که باور کردن آن واجب است، و اکنون برایم به چشم دیدن رسیده و دیگر به دلیل نیازی نیست.
هوش مصنوعی: گفت: آنچه از من میشنوید یا از کار من است یا از بخشش خدا؛ اما از توحید او هیچ نمیتوان با مردم گفت، زیرا تاب نمیآورید و چنان است که پارهای آتش در کاه بیفکنی.
هوش مصنوعی: گفت: من از آنجا آمدهام و راه بازگشت به آنجا را میدانم و از تو با دلیل و روایت نمیپرسم. از حق ندا آمد که ما پس از پیامبر جبرئیل را نزد کسی نفرستادیم؛ گفتم جز جبرئیل، الهامِ دلها هست که همیشه با من است.
هوش مصنوعی: گفت: هفتاد و سه سال با خدا زندگی کردم و هرگز سجدهای خلاف شریعت نکردم و یک نفس به خواست نفس خود برنیاوردم؛ و چنان سفر کردم که همهٔ هستی از عرش تا زیر خاک برایم یک گام شد.
هوش مصنوعی: گفت: از حق ندا آمد که بندهٔ من، اگر با اندوه نزد من آیی شادت میکنم، اگر با نیاز آیی بینیازت میکنم، و چون از هر چه از آن خود میدانی دست بکشی، آب و هوا را فرمانبر تو میکنم.
هوش مصنوعی: گفت: دانشمندان میگویند خدا را باید با دلیل عقل شناخت؛ اما عقل خود ذاتاً نابیناست و راه به خدا نمیبرد، پس چگونه میتوان با آن خدا را شناخت؟ بسیاری که به خود متکی بودند در آفریدهها سرگردان شدند. من مشاهده را دستاویز کردم، از آفریدهها بریدم و راه خدا را یافتم، و جایی که من هستم آفریده را راه نیست.
هوش مصنوعی: گفت: همهٔ گنجهای زمین را پیش من آوردند تا به آنها نگاه کنم. گفتم فریفته باد کسی که به چنین چیزها فریفته شود. از حق ندا آمد که ای ابوالحسن، دنیا بهرهٔ تو نیست و از هر دو جهان بهرهٔ تو منم.
هوش مصنوعی: گفت: خداوند زندگیام را در چشم خودم گناه نمایاند، یعنی هستی خود را مانعی میان خود و او دیدم.
هوش مصنوعی: گفت: از وقتی دنیا را رها کردم هرگز به آن بازنگشتم، و از وقتی «الله» گفتم به هیچ آفریدهای روی نیاوردم.
هوش مصنوعی: گفت: پیر شدهام و هنگام رفتن است. هر کاری که از بنده برمیآید، به توفیق خدا انجام دادم و هر بخششی که او به بندگان دارد، با منّت به من داد. این سخن را گاه از جهت عمل و گاه از جهت بخشش میگویم و مردم به آن مقام راه ندارند. ظاهراً میگوید بوالحسن پنجاه سال برای مرگ زاری کرد تا مرگ را بر مؤمنان خوش کردند.
هوش مصنوعی: به صوفیای گفت: میخواهی با خضر همنشین شوی؟ گفت: آری. پرسید: چند سال داری؟ گفت: شصت سال. گفت: عمر را از نو آغاز کن؛ خضر هم آفریدهٔ اوست و تو همنشینی آفریده را میخواهی. همنشینی من با خداست و آرزو ندارم با هیچ آفریدهای همنشین شوم.
هوش مصنوعی: گفت: مردم نمیتوانند مرا نکوهش یا ستایش کنند، زیرا با هر زبانی که مرا وصف کنند، من چیزی جز آنم.
هوش مصنوعی: گفت: اگر بهشت را به نیستی ببری، بهشتیان را کجا خواهی برد؟ و اگر دوزخ را به نیستی ببرم، دوزخیان را کجا خواهی برد؟ مقصود ظاهراً این است که در برابر حق، بهشت و دوزخ هم ماندنی نیستند.
هوش مصنوعی: گفت: خدا در روز قیامت به من میگوید برای بندگانم شفاعت کن. من میگویم: رحمت از آنِ توست و بنده هم از آنِ تو، و مهربانی تو بر بنده بیش از مهربانی من است.
هوش مصنوعی: گفت: «وقت» به همه چیز میرسد، ولی هیچ چیز به وقت نمیرسد. مردم اسیر وقتاند و بوالحسن فرمانروای وقت است. هرچه از وقت و حال خود بگویم، آفریدگان از من میگریزند. جان جوانمردان از روزگار پیامبر تا قیامت به هستی حق گواهی میدهد.
هوش مصنوعی: گفت: به هستی او نگریستم و نیستی خودم را دیدم؛ به نیستی خودم نگریستم و باز هستی خودم را دیدم، و در این اندوه ماندم. ندا آمد که به هستی من اقرار کن. گفتم: جز تو کیست که به هستی تو گواهی دهد؟ مگر خودت نگفتی «خدا گواهی داد» که خدایی جز او نیست؟
هوش مصنوعی: گفت: وقتی خدا این راه را بر من گشود، پیشرفتم در آن چنان بود که هر سال گویی از کفر به مقام نبوت رسیدهام، تا این اندازه فرق بود.
هوش مصنوعی: گفت: از بیستوچهار ساعت شبانهروز، برای من فقط یک دم است و آن دم از حق و با حق است و گفتوگوی ظاهریام با مردم است. اگر پا در جایگاه همت بگذارم، به جایی میرسم که فرشتگان پردهدار هم به آنجا راه ندارند.
هوش مصنوعی: گفت: دیشب جوانمردی آه کشید و آسمان و زمین سوخت. آنان را که به آنجا آورده بودند همه را نورانی دیدم، بعضی بیشتر و بعضی کمتر. گفتم: خدایا آنچه در اینان آفریدهای به خودشان نشان بده. گفت: ای بوالحسن، حکم دنیا هنوز برقرار است؛ اگر اینان را به خودشان نشان دهم، دنیا ویران میشود.
هوش مصنوعی: گفت: از خود سیر شدم؛ خود را به آب سپردم غرق نشدم، به آتش سپردم نسوختم. چهار ماه و دو روز از خوراکی که مردم میخورند دست کشیدم و نمردم. سر بر آستان ناتوانی نهادم و گشایشها روی آورد تا به جایی رسیدم که وصفشدنی نیست.
هوش مصنوعی: گفت: در مقام دیدار ایستادم و آفریدگان آسمان و زمین را دیدم؛ کارهایشان در برابر آنچه از او میدیدم در نظرم هیچ نیامد. ندا آمد که تو و همهٔ آفریدگان نزد من همانگونهاید که این آفریدگان نزد تو.
هوش مصنوعی: گفت: من نه عابدم و نه زاهد، نه عالم و نه صوفی. خدایا تو یکتایی و من از آن یکتایی تو یکی هستم.
هوش مصنوعی: گفت: چه مردی است آن که در برابر خدا چنان فرمانبردار نایستد که آسمان و زمین و کوه ایستادهاند؟ هر کس خود را نیکوکار نشان دهد نیک نیست، زیرا نیکی صفت خداوند است.
هوش مصنوعی: گفت: اگر میخواهی به کرامت برسی، روزه را پلهپله بیفزای: یک روز بخور و سه روز نخور، تا آنجا که چهار ماه بخوری و یک سال نخوری. آنگاه چیزی مانند ماری پدید میآید که خوراکی به دهان دارد و در دهانت میگذارد و پس از آن هرگز از خودت نمیخوری. گفت: من با شکم خالی ایستاده بودم و آن مار پیدا شد. گفتم: خدایا واسطه نمیخواهم. در معدهام چیزی خوشبوتر از مشک و شیرینتر از عسل پدید آمد و به گلویم رسید. ندا آمد: ما از معدهٔ خالی به تو خوراک و از جگر تشنه آب میدهیم. اگر حکمت او در کار نبود، از جایی میخوردم که مردم نبینند.
هوش مصنوعی: گفت: تا وقتی جز او کسی را میدیدم، کارم را خالص نمیدیدم؛ چون همه را او دیدم، اخلاص پدید آمد. به بینیازی او نگریستم، کردار همهٔ مردم را به اندازهٔ پر پشهای ندیدم. به رحمت او نگریستم، همهٔ مردم را به اندازهٔ چند دانه ارزن ندیدم. با این دو، از آدمی آنجا چه کاری برمیآید؟
هوش مصنوعی: گفت: از کار خدا شگفتزده ماندم که سالها خرد را از من گرفته بود، ولی مرا به مردم خردمند نشان میداد.
هوش مصنوعی: خرقانی گفت: خدایا کاش دوزخ و بهشتی در کار نبود تا روشن شود چه کسی خدا را برای خود او میپرستد، نه از ترس دوزخ یا به امید بهشت.
هوش مصنوعی: گفت: خداوند بازار درونم را بر من آشکار کرد. در این بازار چیزهایی گفتنی، چیزهایی شنیدنی و چیزهایی دانستنی بود. چون به این بازار درافتادم، بازارهای دیگر را از پیش من برچید و مرا از جز آن بینیاز کرد.
هوش مصنوعی: گفت: خداوند بندگیام را بر من آشکار کرد و آغاز و انجام خود را چون قیامت دیدم. هرچه در آغاز به من داده بود در پایان نیز همان را داد و سراپای وجودم را پل صراط ساخت.
هوش مصنوعی: گفت: اگر از خودت بگذری، صراط را پشت سر گذاشتهای.
هوش مصنوعی: گفت: هر کسی از این خداوند رستگاری و رهایی میخواهد، ولی بهرهٔ ما اندوهی همیشگی است. خدا نیرو دهد تا این بار سنگین را بکشیم.
هوش مصنوعی: گفت: از کار این خداوند در شگفتم که از آغاز بازارهای فراوانی در درون این پوست، یعنی وجودم، نهاد و من آگاه نبودم. سرانجام مرا از آن آگاه کرد تا چنین حیران شدم. ای راهنمای حیرتزدگان، حیرتم را بیفزای.
هوش مصنوعی: گفت: کاسهٔ سرم عرش است، پاهایم زیر زمین و دو دستم مشرق و مغرب. راههای رسیدن به خدا را نمیتوان شمرد و به شمار بندگان راه هست. در هر راهی رفتم گروهی را دیدم. گفتم خدایا مرا از راهی ببر که تنها من و تو باشیم و خلق در آن نباشند. خدا راه اندوه را پیش پایم نهاد و گفت اندوه باری گران است که خلق تاب کشیدنش را ندارند.
هوش مصنوعی: گفت: کسی که نزد خدا مرد است، نزد مردم کودک شمرده میشود و کسی که نزد مردم مرد است، نزد خدا نامرد است. این سخن را نگه دارید، زیرا در حالی هستم که وصفشدنی نیست.
هوش مصنوعی: گفت: هر که این سخنان را بشنود و بداند که در آنها خدا را ستودهام، او را به عزت بالا میبرند، و هر که گمان کند خودم را ستودهام، او را به خواری میکشانند. این سخنان از دریای پاک حق است و خلق در آن بهره و سهمی ندارند.
هوش مصنوعی: گفت: عافیت را جستم و آن را در تنهایی یافتم و سلامت را در خاموشی.
هوش مصنوعی: گفت: از سوی حق در دلم ندا آمد که ای ابوالحسن، بر فرمان من پایدار بمان. من زندهای هستم که نمیمیرم تا تو را زندگیای بدهم که مرگ ندارد. از هرچه نهیات کردم دوری کن. من پادشاهی هستم که ملکم زوال ندارد تا تو را ملکی بیزوال بدهم.
هوش مصنوعی: گفت: هر که مرا شناخت، از راه این دوستی حق را دوست داشت. هر که حق را دوست داشت به همنشینی جوانمردان رسید و هر که به همنشینی جوانمردان رسید، به همنشینی با حق رسید.
هوش مصنوعی: گفت: چون زبانم به توحید گشوده شد، دیدم آسمانها و زمینها گرداگرد من طواف میکنند و مردم از آن بیخبرند.
هوش مصنوعی: گفت: از حق به دلم ندا آمد که مردم بهشت میخواهند، حال آنکه هنوز شکر نعمت ایمان را به جا نیاوردهاند. آنان به جای خود من، چیز دیگری از من میخواهند.
هوش مصنوعی: گفت: شوخی و مزاح نکنید. اگر مزاح صورت و پیکری داشت، جرئت نمیکرد به محلّهای که من در آن بودم وارد شود.
هوش مصنوعی: گفت: دانشمند بامداد برمیخیزد و افزونی دانش میجوید و زاهد افزونی زهد، ولی ابوالحسن در اندیشهٔ آن است که شادی و آسایشی به دل برادری برساند.
هوش مصنوعی: گفت: هر که باور ندارد که من در قیامت میایستم تا او را پیش از خودم به بهشت نفرستم خود وارد بهشت نمیشوم، بگو اینجا نیاید و بر من سلام نکند.
هوش مصنوعی: گفت: حالی بر من وارد شد که سی روز مرا از آنچه مردم با آن زندهاند، یعنی دنیا و آخرت، مرده کرد. سپس زندگیای به من داد که مرگ ندارد.
هوش مصنوعی: گفت: اگر سوار بر خری از نیشابور درآیم و تنها یک سخن بگویم، تا قیامت هیچ دانشمندی بر منبر و کرسی درس نخواهد نشست.
هوش مصنوعی: گفت: با خلق خدا چنان آشتی کردم که هرگز با آنان نجنگیدم و با نفس خود چنان جنگیدم که هرگز با آن آشتی نکردم.
هوش مصنوعی: گفت: اگر نه این بود که مردم بگویند به مقام بایزید رسید و بیحرمتی کرد، هرچه بایزید با خدا گفته و اندیشیده بود برای شما بازمیگفتم. شگفت آنکه از او نقل میکنند که گفته است هر جا بایزید با اندیشه رسیده، ابوالحسن با گام و سلوک به آنجا رسیده است. و گفت: این جهان را به اهل دنیا و آن جهان را به بهشتیان واگذاشتیم و به جایی گام نهادیم که هیچ آفریدهای را بدان راه نیست.
هوش مصنوعی: گفت: همانگونه که پوست مار از تنش بیرون میآید، من نیز از خود بیرون آمدم.
هوش مصنوعی: گفت: بایزید گفته است نه مقیمم و نه مسافر، ولی من در یگانگی او مقیمم و در همان یگانگی سفر میکنم. و گفت: روز قیامت نمیگویم عالم یا زاهد یا عابد بودم، میگویم تو یکتایی و من از آنِ آن یکتایی تو بودم.
هوش مصنوعی: گفت: به جایی رسیدهام که دیگر نمیتوانم سخن بگویم. اگر آنچه میان من و خداست به مردم بگویم، تاب آن را ندارند؛ و اگر آنچه او با من دارد بگوید، مانند آتشی است که در بیشه بیفکنی و همه را بسوزاند. دریغم میآید که با خود و خودآگاه باشم و سخن او را بگویم.
هوش مصنوعی: گفت: از وقتی خداوند مرا از خودم بیرون آورد، بهشت در طلب من است و دوزخ از من میترسد. اگر بهشت و دوزخ از جایی که من هستم بگذرند، هر دو با اهلشان در من نابود میشوند، زیرا امید و بیم من تنها از خداوند است و جز او کسی نیست که از او امید یا بیم باشد.
هوش مصنوعی: گفت: خواستم تکبیر نماز واجب را بگویم؛ بهشتِ آراسته و دوزخِ برافروخته را با رضوان و مالک پیش من آوردند. تکبیرةالاحرام را گفتم و با آنکه چشمم بینا بود، نه بهشت را دیدم و نه دوزخ را. به رضوان گفتم: بیا که در این لحظه سهم خود را بیابی؛ پیش آمد و در سیصد و شصت و پنج رگ من چیزی نیافت که به آن تعلق داشته باشد.
هوش مصنوعی: گفت: هر کس به درگاه حق رفت، گروهی چیزی خواستند و یافتند و گروهی خواستند و نیافتند. سپس بخشش را بر جوانمردان عرضه کردند و نپذیرفتند و بوالحسن هم نپذیرفت. ندا آمد که همه چیز به تو میدهیم جز خداوندی؛ گفتم: خدایا این داد و ستد را از میان بردار که این کار میان بیگانگان است. این سخن از غیرت بود تا میان او و خدا بیگانگی نباشد.
هوش مصنوعی: گفت: روزی اندیشیدم که آیا بندهای مشتاقتر از من هست؟ خداوند چشم دلم را گشود و مشتاقان او را دیدم و از اشتیاق خود شرمنده شدم. خواستم عشق جوانمردان را به مردم نشان دهم تا بدانند که هر عشقی عشق نیست و هر کس معشوق خود را ببیند، از گفتن «دوستت دارم» شرم کند.
هوش مصنوعی: گفت: مردم از آنچه خودشان با خدا دارند سخن میگویند و بوالحسن از آنچه خدا با او دارد.
هوش مصنوعی: گفت: سی سال است که رو به مردم کردهام و سخن میگویم و آنان گمان میکنند با ایشان سخن میگویم، در حالی که من با حق سخن میگویم. در هیچ سخنی به مردم خیانت نکردهام و در ظاهر و باطن با حق بودهام؛ چنانکه اگر پیامبر هم از این در درآید، روا نیست که از این سخن خاموش شوم.
هوش مصنوعی: گفت: پدر و مادرم از فرزندان آدم بودند، اما جایی که من هستم نه آدم هست و نه فرزندانش. جوانمردیِ راستین تنها با خداست.
هوش مصنوعی: گفت: به پشت خوابیده بودم که از گوشهٔ عرش چیزی قطرهقطره در دهانم میچکید و در درونم شیرینی پدید میآمد.
هوش مصنوعی: گفت: در خواب دیدم که من و بایزید و اویس قرنی در یک کفن بودیم؛ یعنی هر سه در حال و مقام یکی بودیم.
هوش مصنوعی: گفت: در همهٔ جهان تنها یک زنده ما را به حقیقت شناخت و او بایزید بود.
هوش مصنوعی: نقل است که روزی آیهٔ «همانا گرفتن پروردگارت سخت است» را میخواند و گفت: گرفتن من سختتر از گرفتن اوست، زیرا او جهان و جهانیان را میگیرد و من دامن کبریایی او را میگیرم.
هوش مصنوعی: گفت: از عشق نشانی بر دلم نقش بست که در همهٔ عالم کسی را محرم نیافتم که آن را با او در میان بگذارم.
هوش مصنوعی: گفت: فردای قیامت خدا به من میگوید هرچه میخواهی بخواه؛ میگویم خدایا تو داناتری. میگوید آنچه همتت بود به تو دادم، حاجت دیگری بخواه. میگویم کسانی را میخواهم که همروزگار من بودند و آنان که پس از من تا قیامت به زیارتم آمدند و نامم را شنیدند یا نشنیدند. ندا میآید که تو در دنیا آنچه ما گفتیم کردی، ما هم آنچه تو میخواهی میکنیم.
هوش مصنوعی: گفت: خدا همه را پیش من میآورد و پیامبر میگوید اگر بخواهی تو را پیش از همه قرار دهم؛ میگویم ای رسول خدا، در دنیا پیرو تو بودم و اینجا هم پیرو توام. آنگاه فرشی از نور گسترده میشود و بوالحسن و یاران ژندهپوشش بر آن گرد میآیند و پیامبر از دیدنشان شاد میشود. اهل قیامت شگفتزده میمانند و فرشتگان عذاب میگذرند و میگویند اینان کسانیاند که ما را با ایشان هیچ کاری نیست.
هوش مصنوعی: گفت: فردای قیامت پیامبر مردانی را عرضه میکند که در میان پیشینیان و پسینیان همتایی ندارند. خدا بوالحسن را در برابر آنان میآورد و میگوید ای محمد، اینان نشان و صفت تو هستند و بوالحسن صفت من است.
هوش مصنوعی: گفت: خدا به من الهام کرد که هر کس از این رودِ تو آب بنوشد، همه را به خاطر تو بخشیدم.
هوش مصنوعی: گفت: روز قیامت لازم نیست برای زائرانم شفاعت کنم، زیرا آنان خود برای دیگران شفاعت میکنند.
هوش مصنوعی: گفت: هر کس سخن ما را شنید یا بشنود، کمترین پاداشش این است که فردای قیامت از او حساب نکشند.
هوش مصنوعی: گفت: به ما الهام کردند که همه چیز را به تو بخشیدم جز آن راز پنهان؛ یعنی رازی که ویژهٔ خداست.
هوش مصنوعی: خرقانی گفت: گاه ابوالحسن «او» (حق) است و گاه او ابوالحسنِ من است. یعنی در حال فنا ابوالحسن نیست و هرچه هست اوست، و در حال بقا هرچه میبیند خود را میبیند و آن نیز اوست. معنای دیگر این است که در پیمان الست، پرسش و پاسخ «بلی» هر دو از خدا بود، چنانکه قرآن میگوید: «تو نینداختی آنگاه که انداختی، بلکه خدا انداخت».
هوش مصنوعی: گفت: نردبانی بیپایان نهادم تا به خدا برسم و با نخستین گام به او رسیدم. توضیح نویسنده این است که رسیدن با یک گام، نزدیکی است و نهادن نردبان بیپایان، نزدیکتر شدنِ پیوسته؛ این سفری در نور خداست و نور خدا پایان ندارد.
هوش مصنوعی: گفت: مردم میگویند «خدا و نان» و برخی میگویند «نان و خدا»، اما من میگویم خدا بینان، بیآب و بیهیچ چیز؛ یعنی خدا را برای خود او میخواهم، نه همراه با نیازهای دنیوی.
هوش مصنوعی: گفت: مردم با هم اختلاف دارند که آیا فردا (در قیامت) خدا را میبینند یا نه، اما ابوالحسن معامله را نقد میکند؛ گدایی که نان شبش را ندارد و دستار از سر برداشته و دامن پهن کرده، ممکن نیست جنس خود را نسیه بفروشد.
هوش مصنوعی: گفت: از هرچه جز حق است دل کندم و پارسا شدم، آنگاه نفس خود را خطاب کردم و گفتم: در قلمرو تو پا نمیگذارم، زیرا نیرنگ تو بسیار است.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا اگر مرا بر بساط محبت نگاه داری، در دوستی تو مست میشوم، و اگر بر بساط هیبت نگاه داری، از شکوه پادشاهی تو دیوانه میشوم. اما چون نور گستاخی و انس پدید آید، هر دو حال از آنِ خود من است و «منِ» من، تو هستی.
هوش مصنوعی: گفت: رو به خدا کردم و گفتم: تنها یک تن مرا به سوی تو خواند و او پیامبر (ص) بود؛ جز او، من همهٔ اهل آسمان و زمین را به سوی تو میخوانم. نویسنده میافزاید که این بیان حقیقت است همراه با پاسداشت شریعت.
هوش مصنوعی: گفت: رو به خدا کردم و گفتم: خدایا، خوشی من در تو بود، اما تو مرا به بهشت حواله دادی؛ یعنی جز تو چیزی نمیخواهم.
هوش مصنوعی: گفت: خدا در دلم آشکار کرد که همهٔ بندگان را از گناه میبخشم جز کسی که دعوی دوستی من کرده باشد. من هم رو به او کردم و گفتم: اگر از آن سو بخششی نیست، از این سو هم پشیمانی نیست؛ تو بکوش تا ما هم بکوشیم، که از آنچه گفتهایم پشیمان نیستیم.
هوش مصنوعی: گفت: رو به خدا کردم و گفتم: خدایا، روز قیامت همهٔ داوریها و دعواها پایان مییابد، اما داوری میان من و تو هرگز پایان نمییابد.
هوش مصنوعی: گفت: چون به جانم مینگرم جانم درد میکند، چون به دلم مینگرم دلم درد میکند، چون به کردارم مینگرم از قیامت دردمند میشوم، و چون به حال و وقتم مینگرم درد تو را در من مینهی. خدایا، نعمت تو (به من) فانی است و نعمت من باقی؛ نعمت تو منم و نعمت من تویی.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا، هرچه تو به من بگویی من به خلق تو میگویم و هرچه به من ببخشی من به آفریدگانت میبخشم.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا، مردم سخن تو را از زبان من نمیپذیرند.
هوش مصنوعی: روایت است که هنگامی که هیچکس نزد او نبود، میگفت: تو به من سخنی گفتی که در این جهان نمیگنجد و من پاسخی به تو دادم که در هر دو جهان نمیگنجد. بسیار پیش میآمد که پاسخ میداد در حالی که کسی حاضر نبود.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا، در روز بزرگ (قیامت) پیامبران بر منبرهای نور مینشینند و مردم آنان را تماشا میکنند، و اولیای تو بر کرسیهایی از نور مینشینند و مردم آنان را تماشا میکنند، اما ابوالحسن بر یگانگی تو مینشیند تا مردم تو را تماشا کنند.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا، سه چیز از کار مرا به دست آفریدگان مسپار: نخست جانم را، که جان را از تو گرفتهام و به فرشتهٔ مرگ نمیسپارم؛ دوم فرشتگان نویسندهٔ اعمال را، که شب و روز تو با منی و آنان را در میان کاری نیست؛ سوم پرسش نکیر و منکر را نمیخواهم، و نور یقینی را که به تو دارم در برابرشان مینهم.
هوش مصنوعی: گفت: اگر بنده همهٔ مقامها را با پاکی خود بپیماید، هستی حق برای او آشکار نمیشود تا آنچه از او گرفتهاند به او بازگردانند؛ یعنی رسیدن به حق به بخشش اوست نه به کوشش بنده.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا، مرا در مقامی نگاه مدار که در آن از «خلق و حق» یا «من و تو» سخن بگویم؛ مرا در مقامی بدار که خودم در میان نباشم و همه تو باشی.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا، اگر من مردم را بیازارم، همین که مرا ببینند راهشان را کج میکنند، اما ما هرچه تو را آزردهایم، باز تو با ما هستی.
هوش مصنوعی: گفت: این راه پاکان است؛ خدایا، میخواهم با تو دستی بزنم تا یا در همهٔ آفرینش به تو آشکار شوم یا فرو روم و ناپدید گردم. از کرامت هر زاهد پرسیدم و درستی آن را نیافتم، و شب و روز در پرهیز و حذر بودم؛ خضر (ع) نیز که بر من گذشت در حذر بود.
هوش مصنوعی: گفت: آنجا که دو باشد، همتا و همانند هست؛ آنجا که یکی باشد، همتایی نیست.
هوش مصنوعی: خرقانی گفت: خدایا هر چه از آنِ من بود و هر چه از آنِ تو بود، همه را در راه تو گذاشتم تا «منیّت» از میان برود و فقط تو باقی بمانی.
هوش مصنوعی: گفت: در هر حالی بندهٔ توام، پیرو و از آنِ پیامبر توام و خدمتگزار آفریدگان تو.
هوش مصنوعی: گفت: هشتاد بار تکبیر گفتم، یعنی از هشتاد چیز چشم پوشیدم: نخست از دنیا، دوم از مردم، سوم از نفس، چهارم از آخرت و پنجم از تکیه بر طاعت خود. این چند را میتوان با مردم گفت، اما گفتن بقیه ممکن نیست.
هوش مصنوعی: گفت: چهل گام رفتم و با یک گام از عرش تا زیر زمین را پشت سر گذاشتم. گامهای دیگر را نمیتوان وصف کرد، و اگر این را حتی به کسی بگویی که میان او و خدا پردهای نیست، دل و جانش از دست میرود.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا اگر کار میان من و تو بود چنین نمیماند؛ کسی لازم بود که زندگیاش به خدا باشد تا وصف تو را با او بگویم، زیرا این مردم به حقیقت زنده نیستند.
هوش مصنوعی: گفت: اگر پیامبران و بهشت و دوزخ هم نبودند، باز همین بودم که امروز هستم؛ یعنی دوستی و فرمانبرداریام از تو فقط برای خود توست، نه از امید و ترس.
هوش مصنوعی: گفت: وقتی تو مرا یاد کنی، جانم فدای تو؛ و وقتی دلم تو را یاد کند، نفسم فدای دلم باد.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا اگر اندامم درد بگیرد تو شفا میدهی، اما وقتی خود تو مرا دردمند کنی، چه کسی شفا دهد؟ یعنی درد عشق تو را جز تو درمانی نیست.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا مرا تو برای خودت آفریدی و از مادر برای تو زاده شدم؛ پس مرا شکار و گرفتار هیچ آفریدهای مکن.
هوش مصنوعی: گفت: بعضی از بندگانت نماز و روزه را دوست دارند، بعضی حج و جهاد را و بعضی علم و سجاده را؛ مرا از همهٔ این دلبستگیها رها کن تا زندگی و دوستیام فقط برای تو باشد.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا اگر تن و دلی سراسر از نور هم بود سزاوار تو نبود؛ پس چگونه چنین تن و دل آشفتهای شایستهٔ تو باشد؟
هوش مصنوعی: گفت: خدایا آیا از دوستانت کسی بوده که نامت را چنانکه سزاست بر زبان آورد تا چشمانم را زیر پای او بگذارم؟ یا در روزگار من هستند تا جانم را فدایش کنم، یا پس از من خواهند آمد؟
هوش مصنوعی: گفت: خدایا مرا به این مردم چنین نشان دادی که گویی من هم مثل آنانم و سر در همان گریبان دارم؛ اگر به آنان نشان میدادی که من به راستی در چه حالیام، چه میکردند؟
هوش مصنوعی: گفت: خداوندا در این دنیا هرچه بخواهم به تو مینازم و از تو دم میزنم؛ فردا در قیامت هرچه خواهی با من بکن.
هوش مصنوعی: گفت: خدایا فرشتهٔ مرگ را بفرست تا جانم را بگیرد و من هم جان او را بگیرم تا جنازهٔ هر دو را به گورستان ببرند. نیز گفت: گروهی در قیامت شهید برمیخیزند چون در راه تو کشته شدهاند، و من شهیدی برمیخیزم که با شمشیر شوق تو کشته شدهام؛ دردی دارم که تا خدا هست آن درد هست، و درد و درمانش را جستم و نیافتم، اما درمان را یافتم.
هوش مصنوعی: گفت: در همه کارها نخست جستن است و سپس یافتن، جز در راه حق که نخست یافتن است و سپس جستن. به مردان گفتند پایتان تاول خواهد زد، اما مردان بیتاول رسیدند؛ این راه پای نامردان را تاول میزند و برای مردان جای آرام نشستن است.
هوش مصنوعی: گفت: بایزید به یارانش گفت که حق فرموده: هر که مرا بخواهد به او کرامت میدهم و هر که تو را (بایزید را) بخواهد نابودش میکنم چنانکه هیچ جا نشانی از او نماند؛ اکنون چه میگویید؟ گفتند: اگر نابودمان هم نکند، باز تو را به جان میخواهیم.
هوش مصنوعی: گفت: اگر بندهٔ آفریده در پیشگاه حق چنان بایستد که دو یکی شود، مردم از پیش او کنار میروند و او از خود بیخبر میشود: غذا میخورد و مزهاش را نمیفهمد، سرما و گرما بر او میگذرد و خبر ندارد، و وقتی از خود فانی شود جز حق چیزی نمیماند.
هوش مصنوعی: گفت: کسی هست که در هفتاد سال یک بار به آگاهی و حضور میرسد، کسی در پنجاه، چهل، بیست سال، کسی هر سال، کسی هر ماه، کسی هر وقت نماز، و کسی هست که حکمهای الهی بر او جاری است و از این جهان و آن جهان هیچ خبری ندارد.
هوش مصنوعی: گفت: سرسری نگو که من مردِ راهم. تا هفتاد سال مراقب کار خود باش، و اگر به جایی رسیدی که تکبیر نماز را در خراسان بگویی و سلامش را در کعبه بدهی و از زیر زمین تا عرش را ببینی و همه را مانند حال بینمازی زنان ناپاک و بیارزش ببینی، آنگاه بدان که هنوز مرد نیستی.
هوش مصنوعی: گفت: هر کس در این دنیا دست در دامن نیکمردی زند، باید که آن نیکمرد از خدا این مقام را یافته باشد که در قیامت بر کنار دوزخ بایستد و دست هر که را خدا به دوزخ میفرستد بگیرد و به بهشت ببرد.
هوش مصنوعی: گفت: بعضی از مردم گرد کعبه طواف میکنند، بعضی در آسمان گرد بیتالمعمور و بعضی گرد عرش؛ اما جوانمردان در یگانگی خدا طواف میکنند.
هوش مصنوعی: همه نماز میخوانند و روزه میگیرند، اما مرد راستین کسی است که شصت سال فرشته چیزی در کارنامهاش ننویسد که از آن نزد خدا شرمسار شود و جز در خواب، یک چشم بر هم زدن خدا را فراموش نکند. میگویند در بنیاسرائیل کسی یک سال در سجده و دو سال در مشاهده بود، ولی در این امت یک ساعت اندیشیدن چنین بندهای با یک سال سجدهٔ آنان برابر است.
هوش مصنوعی: باید دل خود را مانند دریایی ببینی که از میان موجش آتش برخیزد و تن در آن آتش بسوزد. از آن خاکستر درخت وفا بروید و میوهٔ بقا بدهد، و چون آن میوه را بخوری و آبش از دل بگذرد، در یگانگی خدا فانی میشوی.
هوش مصنوعی: خدا بر روی زمین بندهای دارد که در دلش نوری از یگانگی خدا گشوده شده است. اگر همهٔ آفرینش از عرش تا خاک از آن نور بگذرد، مانند پر گنجشکی که در آتش بگیرند میسوزد. دانشمندی گفت از او چیزی پرسیدم، گفت: اکنون نمیتوانی بفهمی تا به جایی برسی که در روز هفتاد بار و در شب هفتاد بار بمیری؛ و خود او چهل سال چنین زیست.
هوش مصنوعی: آنچه در درون اولیا نهفته است، اگر ذرهای از آن به لب و دندانشان برسد و آشکار شود، همهٔ اهل آسمان و زمین به هراس میافتند.
هوش مصنوعی: خدا بر روی زمین بندهای دارد که در شب تاریک لحاف بر سر کشیده و خفته است، با این حال گردش ستارگان و ماه، بالا رفتن طاعت و گناه مردم به آسمان، فرود آمدن روزی خلق، رفتوآمد فرشتگان میان آسمان و زمین و گذر خورشید را میبیند.
هوش مصنوعی: کسی که سراپایش را خدا فراگرفته باشد، از موی سر تا کف پایش به هستی خدا گواهی میدهد. و گفت: مردان خدا همیشه بودهاند و همیشه خواهند بود.
هوش مصنوعی: خطاب «آیا من پروردگار شما نیستم» را هر گروهی به گونهای شنیدند: برخی شنیدند «آیا من خدای شما نیستم»، برخی «آیا من دوست شما نیستم» و برخی «آیا همه من نیستم».
هوش مصنوعی: خدا به دوستان خود لطف کرد، و لطف خدا جز خود خدا نیست؛ یعنی بهرهٔ اولیا از لطف او خود اوست.
هوش مصنوعی: هر که از راه خدا به خدا بنگرد، دیگر آفریدگان را نمیبیند.
هوش مصنوعی: جان مانند پرندهای است که یک بالش در مشرق و بال دیگرش در مغرب است، پایش بر خاک و سرش در جایی است که نشانی برای آن نمیتوان داد.
هوش مصنوعی: دوست چون در حضور دوست باشد، همه دوست را میبیند و خود را نمیبیند.
هوش مصنوعی: کسی که در دلش اندیشهای بگذرد که از آن باید توبه و آمرزشخواهی کند، شایستهٔ دوستی خدا نیست.
هوش مصنوعی: خدا راز جوانمردان را نه در این جهان آشکار میکند و نه در آن جهان، و خود آنان نیز رازشان را فاش نمیکنند.
هوش مصنوعی: اندکی بزرگداشت و حرمت نهادن به خدا بهتر از دانش و عبادت و پارسایی بسیار است.
هوش مصنوعی: چون خدا به موسی گفت «هرگز مرا نخواهی دید»، زبان همهٔ جوانمردان از چنین درخواست و سخنی خاموش شد.
هوش مصنوعی: چشم جوانمردان به غیب خداست تا چیزی بر دلشان بیفتد و آنچه اولیا و پیامبران چشیدهاند بچشند. دلشان باری را میکشد که اگر بر هر آفریدهای نهند نابود شود؛ خدا خود اولیا را نگه میدارد تا بتوانند آن بار را بکشند، وگرنه رگ و استخوانشان از هم میگسست.
هوش مصنوعی: این چه مردی است که گشایشهای معنویاش مانند پرندهای در خانهٔ زرین باشد، و چه مردی است که خدا او را به راهی ببرد که آن راه آفریده و غیرخدایی است؛ یعنی چنین کسی مرد راستین نیست.
هوش مصنوعی: خدا بر روی زمین بندهای دارد که چون خدا را یاد کند، شیران از ترس بول میافکنند، ماهیان در دریا از حرکت باز میایستند، فرشتگان آسمان به هیبت میافتند و آسمان و زمین و فرشتگان از آن یاد روشن میشوند.
هوش مصنوعی: همچنین خدا بندگانی دارد که چون او را یاد کنند، ماهی در دریا میایستد و زمین چنان میلرزد که مردم گمان میکنند زلزله است. و بندهای دارد که نورش بر همهٔ آفریدگان میتابد و چون خدا را یاد کند، از عرش تا خاک به جنبش میآید.
هوش مصنوعی: اگر قطرهای از آب محبتی که خدا در دل دوستانش گرد آورده بیرون بریزد، همهٔ جهان را چنان پر میکند که جای هیچ آب دیگری نمیماند؛ و اگر ذرهای از آتشی که در دل آنان افروخته بیرون آید، از عرش تا خاک را میسوزاند.
هوش مصنوعی: فرشتگان در سه جا از اولیا هیبت دارند: فرشتهٔ مرگ هنگام جان گرفتن، فرشتگان نویسندهٔ اعمال هنگام نوشتن، و نکیر و منکر هنگام پرسش در گور.
هوش مصنوعی: هر کس را که خدا برگزیند، چنان پاکیای به او میدهد که هیچ تاریکی در او نمیماند. نیز توانی به او میدهد که هرچه بگوید «باش»، در دم پدید آید، به اشاره به فرمان «کُن».
هوش مصنوعی: گروهی در آغاز خدا را پروردگار خود نشناختند و ندانستند که در پایان نیز اوست؛ خدا ما را از آنان دور بدارد. گروهی دیگر از بندگان کسانیاند که خدا آفریدشان ولی ندانستند که از آغاز تا پایان، که پایانشان قیامت است، پروردگارشان اوست.
هوش مصنوعی: از آسمان ندا آمد که ای بندهٔ من، آنچه تو میجویی در آغاز کارت به دست تو نبود، پس در پایان چگونه با تلاش خود آن را بیابی؟ این راهی از خدا به سوی خداست و بنده از پس آن برنمیآید. شیخ به مردی گفت: آنجا که تو را کشتند خون خود را دیدی؟ سپس گفت: بگو آنجا که مرا کشتند هیچ آفریدهای نبود، و ریختن خون جوانمردان بر او رواست.
هوش مصنوعی: گفت: وقتی به عمر خود نگاه کردم، همهٔ طاعت هفتاد و سه سالهٔ خود را به اندازهٔ یک ساعت دیدم، ولی گناهانم را درازتر از عمر نوح دیدم.
هوش مصنوعی: تا به یقین ندانستم که روزیام بر عهدهٔ خداست، از کار و کوشش دست نکشیدم. و تا ناتوانی مردم را به چشم ندیدم، از مردم روی برنگرداندم.
هوش مصنوعی: جوانمردی به کنار بیابان رسید، در آن نگریست و بازگشت و گفت: من در این بیابان نمیگنجم؛ یعنی حقیقت وجود من از این پهنه بزرگتر است.
هوش مصنوعی: باید چنان زندگی کنید که فرشتگانی را که بر شما گماشته شدهاند خشنود بازگردانید. یا چنان باشید که شبانگاه دفتر اعمال را از دستشان بگیرید و آنچه باید پاک شود پاک کنید و آنچه باید نوشته شود بنویسید. وگرنه چنان باشید که فرشتگان شب هنگام بازگشت بگویند نه نیکی داشت و نه بدی، و خدا بگوید من خود نیکی آنان را به شما میگویم.
هوش مصنوعی: مردان خدا اندوه و شادیِ از خود ندارند، و اگر هم اندوه یا شادی دارند، آن هم از خداست.
هوش مصنوعی: با خدا همنشینی کنید نه با مردم؛ زیرا آنچه شایستهٔ دیدن و دوست داشتن است خداست. کسی که بتوان به او نازید خداست و آنچه شایستهٔ گفتن و شنیدن است نیز خداست.
هوش مصنوعی: کسی هست که در سه روز به مکه میرود و بازمیگردد، کسی در یک شبانهروز، کسی در یک شب و کسی در یک چشم به هم زدن. آن کس که در یک چشم به هم زدن میرود و بازمیگردد، این کار از قدرت الهی است.
هوش مصنوعی: تا خدا بنده را در میان مردم نگه دارد، اندیشهاش از مردم جدا نمیشود. چون دلش را از مردم جدا کند، دیگر اندیشهای دربارهٔ آفریدگان ندارد و اندیشهاش با خداست، یعنی اندیشهٔ دیگری در دلش نمیماند.
هوش مصنوعی: خدا به مؤمن هیبتی برابر با هیبت چهل فرشته میدهد و این کمترین هیبتی است که به او داده است. ولی این هیبت را از چشم مردم میپوشاند تا مردم بتوانند با مؤمنان زندگی و معاشرت کنند.
هوش مصنوعی: اگر کسی همینجا نشسته باشد و چشمش بر لوح محفوظ بیفتد، رواست و من میپذیرم، ولی باید نشانه و دلیل آن را به من نشان دهد.
هوش مصنوعی: اگر خدا را با خرد بشناسی، دانشی با تو خواهد بود؛ اگر با ایمان بشناسی، آرامشی با تو خواهد بود؛ و اگر با معرفت بشناسی، دردی با تو خواهد بود.
هوش مصنوعی: از علی دهقان نقل کرد که انسان با یک اندیشهٔ نادرست به اندازهٔ دو سال راه از خدا عقب میافتد.
هوش مصنوعی: گفت: در شگفتم از شاگردانی که میگویند نزد استاد رفتیم؛ شما میدانید که من هیچ کس را استاد نگرفتم و استاد من خدا بود، هرچند همهٔ پیران را محترم میدارم. دانشمندی پرسید جایگاه خرد و ایمان و معرفت کجاست؛ گفت: تو رنگ اینها را به من نشان بده تا من جایگاهشان را به تو نشان دهم. دانشمند به گریه افتاد و در گوشهای نشست.
هوش مصنوعی: از شیخ پرسیدند مردان به کمال رسیده کیستند. گفت: مرد کامل کسی است که هیچ چیز از این جهان بر او چیره نشود و او را درنیابد، و تا وقتی آفریدهوار و بستهٔ آفرینش باشی همه چیز تو را درمییابد؛ یعنی از عالم امر باش نه از عالم خلق.
هوش مصنوعی: مردان خدا از مقامی که خود در آن هستند سخن نمیگویند، بلکه به مرتبهای پایینتر فرود میآیند تا شنونده سخنشان را بفهمد.
هوش مصنوعی: هر کس به دانستهاش مینازد تا زمانی که بفهمد هیچ نمیداند. چون دانست که هیچ نمیداند، از دانش خود شرم میکند، تا آنگاه که معرفتش کامل شود.
هوش مصنوعی: خدا را نباید با گمان و پندار شناخت، چنان که بگویی هم او را میشناسی و هم نمیشناسی. خدا را باید چنان شناخت که هرچه از او میدانی بگویی ای کاش بهتر میشناختمش.
هوش مصنوعی: برای بنده بهتر آن است که نه در زندگی و نه با مرگ از پروردگار خود جدا نشود.
هوش مصنوعی: چون خدا بنده را به سوی خود راه نماید، سفر و ماندن این بنده در یگانگی خدا خواهد بود و سفر و اقامتش در باطن و درون او صورت میگیرد.
هوش مصنوعی: دلی که بیمار عشق حق باشد، خوش و نیکوست، زیرا درمانش جز خود حق چیزی نیست.
هوش مصنوعی: هر کس با خدا زندگی کند، گویی هر آنچه دیدنی و شنیدنی و کردنی و دانستنی است را دیده و شنیده و کرده و دانسته است و به چیز دیگری نیاز ندارد.
هوش مصنوعی: اگر کسی به اندازهٔ بار آسمان و زمین طاعت کند ولی منکر جوانمردان، یعنی اهل حق، باشد، آن طاعت هیچ ارزش و وزنی ندارد.
هوش مصنوعی: در این بازارِ عالم، بازاری هست که آن را بازار جوانمردان یا بازار حق میگویند. در آن بازار صورتهای زیبایی هست، یعنی کرامت و طاعت فراوان و دنیا و آخرت، و رهروان چون به آنجا میرسند سرگرم آن میشوند و همانجا میمانند و به خدا نمیرسند. بهتر آن است که بنده خلق را رها کند، در خلوت با خدا به سجده رود، از دریای لطف بگذرد، به یگانگی حق برسد و از خود رها شود؛ آنگاه همهچیز بر او جاری میشود و خودش در میان نیست.
هوش مصنوعی: این علم ظاهری دارد و باطنی و باطنِ باطنی: علم ظاهر همان است که عالمان میگویند؛ علم باطن سخنی است که جوانمردان با یکدیگر میگویند؛ و باطنِ باطن رازی است میان جوانمردان و خدا که خلق را به آن راهی نیست.
هوش مصنوعی: تا وقتی دنیا را میخواهی، دنیا بر تو فرمانرواست؛ و چون از آن روی برگردانی، تو بر آن فرمانروا میشوی.
هوش مصنوعی: درویش کسی است که نه دنیا دارد و نه آخرت و به هیچیک هم میل نمیکند، زیرا دنیا و آخرت کوچکتر از آناند که با دل درویشان نسبتی داشته باشند.
هوش مصنوعی: همانگونه که خدا نماز را پیش از وقتش از تو نمیخواهد، تو نیز روزی را پیش از وقتش از او مخواه.
هوش مصنوعی: جوانمردی دریایی است با سه چشمه: بخشندگی، مهربانی با خلق، و بینیازی از مردم همراه با نیازمندی به خدا.
هوش مصنوعی: نفسی که از بنده برخیزد و به سوی حق رود، بنده را آرامش میدهد؛ اما نگاهی که از خدا به بنده رسد، از عظمتش بنده را به رنج و تاب میافکند.
هوش مصنوعی: از حال نمیتوان خبر داد و اگر خبری از آن بتوان داد، آن دیگر علم است نه حال. یا به حق راهی هست یا هیچکس را به حق راهی نیست. همهٔ آفریدگان در ابوالحسن جای میگیرند ولی ابوالحسن را در وجود خود به اندازهٔ یک گام جایی نیست، یعنی از خود تهی است.
هوش مصنوعی: خدا از هر قومی یک تن را برمیگزیند و آن قوم را به خاطر او میبخشد؛ گروهی را به دوستی خود گرفت و از دیگر مردم جدا کرد.
هوش مصنوعی: در گوشهای بنشینید و روی دل به من آورید؛ یعنی از خلق کناره بگیرید و رو به حق کنید.
هوش مصنوعی: مردان راه حق با پاکی دل به مقام بلند میرسند، نه با زیادیِ عمل.
هوش مصنوعی: اگر خدا ذرهای از زیبایی و نیکویی خود را بر تو آشکار کند، در جهان کسی نمیماند که نیاز داشته باشی از او سخنی بشنوی یا با او سخنی بگویی.
هوش مصنوعی: عالمان میگویند ما وارثان پیامبریم، اما وارث واقعی پیامبر ماییم که بخشی از صفات او را داریم: او درویشی را برگزید و ما نیز؛ بخشنده، خوشخلق، امین، اهل دیدار، راهنمای خلق و بیطمع بود، خیر و شر را از خدا میدید، با مردم دغلی نداشت، اسیر زمان نبود، از آنچه خلق میترسند نمیترسید و به آنچه امید دارند امید نمیبست و به چیزی فریفته نمیشد؛ و اینها صفات جوانمردان است. پیامبر دریایی بیکران بود که اگر قطرهای از آن بیرون آید همهٔ جهان غرق شود. در این کاروانی که ما در آنیم، پیشاهنگ حق است، پس از آن مصطفی و در پی او یاران؛ خوشا آنان که در این کارواناند و جانشان به هم پیوسته است، هرچند جان ابوالحسن به هیچ آفریدهای پیوند نیافت.
هوش مصنوعی: باید کوشش بسیار کرد تا بفهمی که شایسته نیستی، و باید بسیار دید تا ببینی که سزاوار نیستی.
هوش مصنوعی: اگر ادعا کنی، از تو حقیقتِ آن را میخواهند؛ و چون حقیقت آشکار شود سخن از میان میرود، زیرا از حقیقت چیزی نمیتوان گفت.
هوش مصنوعی: خدا همهٔ اولیا و پیامبران را تشنه به دنیا آورد و تشنه از دنیا برد؛ یعنی عطش شناخت او هرگز سیراب نمیشود.
هوش مصنوعی: این دریایی نیست که کشتی بتواند از آن نگه دارد؛ صدهزار نفر در ساحل این دریا غرق میشوند و حتی به خود دریا نمیرسند. در اینجا هیچ چیز جز خدا نگهدار نیست.
هوش مصنوعی: پیامبر به بهشت میرود و مردم بسیاری میبیند و میپرسد خدایا اینان با چه وارد شدند؟ پاسخ میآید: با رحمت. هر که با رحمت خدا وارد شود به بهشت درمیآید، اما جوانمردان به خود خدا میرسند و خدا آنان را از راهی میبرد که هیچ آفریدهای در آن نیست.
هوش مصنوعی: بنده تا خدا هزار منزل دارد و نخستین منزل کرامات است؛ اگر بنده کمهمت باشد در همانجا میماند و به هیچ مقام دیگری نمیرسد.
هوش مصنوعی: گفت دو راه هست: راه هدایت و راه گمراهی. راهی که بنده با تکیه بر خود به سوی خدا میرود گمراهی است و راهی که خدا بنده را به سوی خود میبرد هدایت است. پس هر کس بگوید «من به او رسیدم» نرسیده، و هر کس بگوید «مرا به او رساندند» رسیده است.
هوش مصنوعی: هر کس خدا را یافت، از خودِ او چیزی باقی نماند و فانی شد؛ و هر کس او را نیافت، هرگز از خود نمرد و در خودیاش باقی ماند.
هوش مصنوعی: ذرهای از عشق از عالم غیب آمد و سینههای همهٔ دوستداران خدا را بویید، اما هیچکس را شایستهٔ رازداری خود نیافت و دوباره به عالم غیب بازگشت.
هوش مصنوعی: در هر صد سال تنها یک نفر از مادر زاده میشود که شایستگی شناختِ یگانگی خدا را دارد.
هوش مصنوعی: خدا مردانی دارد که مشرق و مغرب و بلندی آسمان و پستی زمین، یعنی همهٔ جهان، در سینهٔ آنان جایی ندارد و به چشمشان نمیآید.
هوش مصنوعی: هر دلی که جز خدا چیز دیگری در آن باشد، حتی اگر آن چیز طاعت و عبادت باشد، دلی مرده است.
هوش مصنوعی: از او پرسیدند دلت چگونه است؟ گفت: چهل سال است که میان من و دلم جدایی افکندهاند؛ یعنی دلم دیگر در اختیار من نیست.
هوش مصنوعی: مادر بارها به فرزندش میگوید «مادرت فدایت بمیرد»، و با آنکه نمیتواند به جای او بمیرد، در این گفته صادق است. و گفت سه چیز را در رابطه با خدا نگه داشتن دشوار است: نگه داشتن باطن با حق، نگه داشتن زبان در برابر مردم، و پاکی در کار و عمل.
هوش مصنوعی: هیچ چیز جز نفس نمیتواند میان بنده و خدا پرده شود؛ همه از دست نفس به خدا نالیدند و پیامبران نیز از آن نالیدند.
هوش مصنوعی: آسیبی که دین از دو گروه میبیند از شیطان نمیبیند: عالمی که بر دنیا حریص است و زاهدی که از علم بیبهره است. و به صوفی گفت: اگر جوانی را با زنی در خانهای تنها بگذاری ممکن است سالم بماند، اما اگر او را با قاریان و زاهدنمایان در مسجد همنشین کنی سالم نمیماند.
هوش مصنوعی: هشدار داد که از ابلیس ایمن نباش، زیرا او میتواند در هفتصد درجه از معرفت سخن بگوید و فریب دهد.
هوش مصنوعی: بزرگترین کارها یاد خدا، پرهیزکاری، بخشندگی و همنشینی با نیکان است.
هوش مصنوعی: اگر هزار فرسنگ راه بروی تا هیچیک از وابستگان سلطان و درباریان را نبینی، آن روز سودی نیکو کردهای.
هوش مصنوعی: اگر به دیدار مؤمنی بروی، نباید ثواب آن را با ثواب صد حج پذیرفته عوض کنی، زیرا پاداش دیدار مؤمن از بخشیدن صد هزار دینار به درویشان بیشتر است؛ و هنگام دیدار باید باور داشته باشی که خدا بر هر دوی شما رحمت کرده است.
هوش مصنوعی: قبله پنج است: کعبه قبلهٔ مؤمنان، بیتالمقدس قبلهٔ پیامبران و امتهای پیشین، بیتالمعمور در آسمان که محل اجتماع فرشتگان است، عرش که قبلهٔ دعاست، و قبلهٔ جوانمردان خود خداست، چنانکه فرمود به هر سو رو کنید روی خدا آنجاست. و گفت این راه سراسر بلا و خطر است؛ ده جایش زهر است و جای یازدهم شکر.
هوش مصنوعی: تا تو را نجویند، جستوجو مکن؛ زیرا آنچه تو با خواست خود بجویی و بیابی، به اندازهٔ تو و همانند تو خواهد بود.
هوش مصنوعی: سودمندترین علم آن است که به آن عمل کنی و بهترین عمل آن است که بر تو واجب است. و گفت وقتی بنده عزت خود را به خدا واگذارد، خدا عزت خود را بر آن مینهد و به بنده بازمیگرداند تا او به عزت خدا عزیز شود.
هوش مصنوعی: خردمندان خدا را با نور دل میبینند، دوستان خدا با نور یقین، و جوانمردان با نور مشاهدهٔ مستقیم.
هوش مصنوعی: پرسیدند خدا را کجا دیدی؟ گفت: آنجا که خودم را ندیدم؛ یعنی در فنای از خود.
هوش مصنوعی: کسانی از «یافتن» خدا خبر دادند و ندانستند که یافتن او محال است، و کسانی از «مشاهده» خبر دادند و ندانستند که خود مشاهده نیز پرده و حجاب است.
هوش مصنوعی: هر کس هنوز حق و باطل بر دل و اندیشهاش بگذرد، او را از رسیدگان به حق به شمار نمیآوریم.
هوش مصنوعی: نمیگویم عمل نکن، اما باید بدانی که آیا خودت عمل میکنی یا از طریق تو عمل میکنند. این تجارتی است که بنده با سرمایهٔ خدا میکند؛ چون سرمایه را به خدا بازگردانی به خانه برمیگردی. آغاز و انجام و میانهٔ کار تو خداست و رونق بازارت از اوست نه از تو؛ هر که بازار را برای بهرهٔ خود ببیند، به آنجا راه ندارد.
هوش مصنوعی: همهٔ کوششهای بنده از سه چیز بیرون نیست: طاعت با تن، ذکر با زبان، و اندیشه با دل. اینها مانند آبی است که به دریا میریزد؛ در دریا این سه چگونه دیگر جدا و پیدا باشند؟
هوش مصنوعی: چون دریای حق آشکار شود همهٔ اعمال و همراه آن جوانمردان در آن غرق میشوند؛ جوانمردی آن است که کار خود را نبینی. کار تو چون چراغ است و آن دریا چون خورشید، و با آمدن خورشید نیازی به چراغ نیست. ای جوانمردان هوشیار باشید که خدا را با خرقه و سجاده نمیتوان دید و هر کس با این ادعا بیرون آید کوبیده میشود؛ جوانمردی آن است که نفس و جانی باقی نماند. در قیامت دشمن و طرف دعوای مردم، مردماند و طرف دعوای ما خداست، و چون او طرف ماست این داوری هرگز پایان نمییابد؛ او ما را سخت گرفته و ما او را سختتر.
هوش مصنوعی: خرقانی گفت: در برابر خدا همت بلند داشته باشید، زیرا همت هر چیزی جز خداوندی را به تو میرساند. اگر خدا بگوید خداوندی را هم به تو میدهم، بگو دادن و «میدهم» صفت آفریدگان است. بگو: ای خدایی که بیمکان و بیخواسته و بینیاز از همه چیزی؛ این مقام سزاوار کسی است که از آن چشیده باشد.
هوش مصنوعی: گفت: تا کی از صاحبنظر و محدّث سخن میگویی؟ یک بار، بیخود از خویش، «الله» بگو، یا او را چنانکه سزاوار اوست یاد کن.
هوش مصنوعی: گفت: گروهی با گناه نزد خدا میآیند و گروهی با طاعت، اما این راهی نیست که اینها در آن جایی داشته باشد. هر دو را فراموش کن تا تنها خدا بماند. هر کس هنگام سخن گفتن و اندیشیدن خدا را با خود حاضر نبیند، در همین دو جا به آفت میافتد.
هوش مصنوعی: گفت: همهٔ مردم در پی آناند که چیزی سزاوار آن درگاه با خود ببرند، اما چیزی که از اینجا به آنجا میبرند و در آنجا غریب و نایاب است، نیستی و فنای خود است.
هوش مصنوعی: گفت: پیشوا کسی است که همهٔ راهها را خود پیموده باشد.
هوش مصنوعی: گفت: طاعت همهٔ آفریدگان آسمان و زمین چیزی بر آن درگاه نیفزوده است که طاعت تو بیفزاید. از عمل همین بس که شریعت بر گردنت حقی نداشته باشد؛ از علم همین بس که بدانی خدا چه فرمانی به تو داده است؛ از یقین همین بس که بدانی روزیات به تو میرسد؛ و از زهد همین بس که بدانی آنچه میخوری روزی توست تا در بند «این بخورم یا آن بخورم» نباشی.
هوش مصنوعی: گفت: خدا به بندهای چنان نیکی میکند که جایگاهش به برترین درجات بهشت برسد. اما اگر به دلش بگذرد که کاش یکی از یارانم اینجا بود تا این را ببیند، به مقام نیکمردی نرسیده است.
هوش مصنوعی: گفت: اگر بخواهی با شمردن آسمانها و نگریستن در آفرینش خدا را بشناسی، راهت دراز خواهد بود. با نور یقین برو تا راه برایت کوتاه شود.
هوش مصنوعی: گفت: پایدار بایست و پیوسته «الله» بگو تا در او فانی شوی.
هوش مصنوعی: گفت: بر هر چیزی میتوان نوشت جز بر آب. اگر از دریا گذشتی، با خون خود بر آب بنویس تا آنکه پس از تو میآید بداند که عاشقان و مستان و سوختگان از این راه رفتهاند.
هوش مصنوعی: گفت: هنگامی که از نیکان یاد کنی، ابری سپید برمیآید و عشق میبارد. یاد نیکان برای عامهٔ مردم رحمت است، اما برای خاصان غفلت است، زیرا آنان را از یاد خدا بازمیدارد.
هوش مصنوعی: گفت: مؤمن با همه بیگانه است جز سه کس: خدا، پیامبر و مؤمن پاکدل دیگری.
هوش مصنوعی: گفت: سفر پنج گونه است: نخست با پا، دوم با دل، سوم با همت و آهنگ، چهارم با دیدار و مشاهده، و پنجم در فنای نفس.
هوش مصنوعی: گفت: در عرش نگریستم تا نهایت مقام مردان را بجویم. مقامهایی دیدم که مردان خدا در آن بینیاز بودند. بینیازی نهایت مقام مردان است، و چون چشمشان بر پاکی خدا میافتد، بینیازی خود را میبینند.
هوش مصنوعی: گفت: بر مردانی که در پی خدا میروند چیزی از سوی خدا فرود میآید. هرچه از خودشان در آنان بود، از زکات و روزه و قرآن و تسبیح و دعا، از میان میرود و آنچه از خداست جای آن را میگیرد. یعنی هر طاعتی که پس از آن میکنند، کار خودشان نیست بلکه بر آنان جاری میشود. هزار مرد در شریعت گام میزنند تا یکی پیدا شود که شریعت در او جاری شود.
هوش مصنوعی: گفت: صوفی را نود و نه عالم است. یکی از آنها از عرش تا زمین و از مشرق تا مغرب است و بر همه سایه میافکند، و در نود و هشت عالم دیگر نه سخنی هست و نه دیداری. صوفی روزی است که به خورشید نیاز ندارد و شبی است بیماه و ستاره که به ماه و ستاره نیازی ندارد.
هوش مصنوعی: گفت: کسی را که خدا بخواهد، خود راهش را به او نشان میدهد؛ از این رو راه برای او کوتاه است.
هوش مصنوعی: گفت: خوراک و نوشیدنی جوانمردان دوستی خداست.
هوش مصنوعی: گفت: دربارهٔ کسی که غایب است همه سخن میگویند، اما از کسی که حاضر است هیچ نمیتوان گفت.
هوش مصنوعی: گفت: خدا بر دل دوستانش بنایی از نور میسازد و بر سر آن بنایی دیگر، و همچنین بنا بر بنا، تا جایی که همهٔ وجود او از آنِ خدا شود.
هوش مصنوعی: گفت: خدا چیزی از هستی خود را در این مردان آشکار کرده است. اگر کسی بگوید این حلول است، میگویم این همان نور خداست که در حدیث آمده: خدا آفریدگان را در تاریکی آفرید، سپس از نور خود بر آنان افشاند.
هوش مصنوعی: گفت: خدا راه خود را بر بنده میگشاید؛ چون بنده بخواهد برود، در یگانگی او میرود و چون بنشیند، در یگانگی او مینشیند. پس هر کس که در آتش سوخته یا در دریا غرق شده باشد، با او همنشین است.
هوش مصنوعی: گفت: درویش کسی است که در دلش اندیشهای نیست. سخن میگوید اما گفتاری از خود ندارد؛ میبیند و میشنود اما دیدن و شنیدنی از خود ندارد؛ میخورد اما مزهٔ غذا را درنمییابد؛ و جنبش و آرامش و شادی و اندوهی از خود ندارد.
هوش مصنوعی: مردم صبح و شام میآیند و میگویند در جستوجوی خداییم؛ اما جویندهٔ راستین کسی است که خدا او را بجوید، نه کسی که فقط ادعای جستوجو دارد.
هوش مصنوعی: بر زبانت مهر بزن تا جز سخن خدا نگویی، و بر دلت مهر بزن تا جز به خدا نیندیشی. بر کار و لب و دندانت هم مهر بزن تا هر کاری را فقط با اخلاص انجام دهی و جز حلال نخوری.
هوش مصنوعی: وقتی دانشمندان «من» میگویند، تو خود را نیمی از آن بدان، و وقتی آنان «نیمه» میگویند، تو خود را یکچهارم بدان؛ یعنی همیشه خودت را کوچکتر و فروتنتر از دیگران ببین.
هوش مصنوعی: تا وقتی از خود نیست نشوید، بهراستی هستی نمییابید. خدا میگوید همهٔ این خلق را آفریدهام اما صوفی را نیافریدهام؛ یعنی صوفی از خود فانی است و فانی، آفریده به شمار نمیآید. معنای دیگر آن است که صوفی از عالم امر الهی است نه از عالم خلق.
هوش مصنوعی: صوفی تنی است که از خواهشها مرده، دلی است که از خود نیست شده و جانی است که در عشق سوخته است.
هوش مصنوعی: یک دم با خدا بودن و با او نفس زدن از همهٔ آسمان و زمین بهتر است.
هوش مصنوعی: هر کاری که برای خدا کنی اخلاص است و هر کاری که برای دیدن مردم کنی ریاکاری است.
هوش مصنوعی: عمل نیک مانند شیر است؛ اما اگر بر آن چیره شوی و به آن مغرور گردی، مانند روباه ناتوان و بیارزش میشود.
هوش مصنوعی: پیران گفتهاند هرگاه مرید با تکیه بر دانش ظاهری از راه بیرون رود، مانند مرده بر او نماز میت بخوان و دست از او بکش، چون از نظر معنوی مرده است.
هوش مصنوعی: باید هر روز هزار بار از خود بمیری و دوباره زنده شوی تا به زندگی جاودانهای برسی که هرگز مرگ ندارد.
هوش مصنوعی: هرگاه نیستی خود را به خدا بسپاری و از خودت بگذری، خدا نیز هستی خود را به تو میبخشد.
هوش مصنوعی: باید پایت از رفتن، تنت از نشستن و دلت از اندیشیدن تاول بزند. هر که در زمین سفر کند پایش تاول میزند و هر که سفر آسمانی و معنوی کند دلش؛ و من سفر آسمان کردم تا دلم تاول زد.
هوش مصنوعی: هر که به خلوت بنشیند با پروردگارش همنشین است، و نشانهٔ او این است که خدایش را دوست دارد.
هوش مصنوعی: استاد ابوعلی دقاق گفته که از آدم تا قیامت کسی این راه را به پایان نبرده، چون پر از خار مغیلان است. این سخن در حق اولیا و پیامبران به نظر من کوچکشمردن بود؛ زیرا اگر راهی که بنده به سوی خدا میرود پرخار است، راهی که از خدا به سوی بنده میآید چگونه است؟ یعنی آن راه گشوده است.
هوش مصنوعی: اگر خدا با همان راهی که تو را بر خودت آشکار میکند، گواهی و معرفت و کرامت را بر تو آشکار کند تا همهٔ آفریدگان را مانند خودت بر تو نمایان سازد، آن حالت در وصف نمیگنجد.
هوش مصنوعی: خدا لطف خود را برای دوستانش نگاه داشته و رحمتش را برای گناهکاران.
هوش مصنوعی: با خدایت آشنا شو؛ چنانکه غریبی که در شهری آشنایی دارد دلگرمتر است، آشنایی با خدا هم در غربت دنیا به تو قوت دل میدهد.
هوش مصنوعی: کسی که نمیتواند دنیا و عمرش را در راه خدا صرف کند، بگو ادعا نکند که در قیامت سبکبار و بیگناه از پل صراط خواهد گذشت.
هوش مصنوعی: شیخ از کسی پرسید کجا میروی؟ گفت به حجاز تا خدا را بجویم. شیخ گفت مگر خدای خراسان کجاست که باید به حجاز رفت؟ پیامبر فرمود دانش بجویید هرچند در چین باشد، نگفت خدا را در جایی دور بجویید؛ یعنی خدا همهجا حاضر است.
هوش مصنوعی: یک ساعت که بنده به خدا شاد باشد از سالها نماز و روزه گرامیتر است. همهٔ آفریدههای خدا دامی برای مؤمناند تا معلوم شود در کدام دام گرفتار میماند.
هوش مصنوعی: کسی که روز را به شب برساند و مؤمنی را نیازارد، آن روز را گویی با پیامبر زندگی کرده است؛ و اگر مؤمنی را بیازارد، خدا طاعت آن روزش را نمیپذیرد.
هوش مصنوعی: پس از ایمان، هیچ نعمتی که خدا به بنده میدهد بزرگتر از دلی پاک و زبانی راستگو نیست.
هوش مصنوعی: هر که در این دنیا از خدا و پیامبر و پیران شرم کند، در آن دنیا خدا از او شرم میکند و او را رسوا نمیسازد.
هوش مصنوعی: سه گروه به خدا راه دارند: کسی که دانش خالص دارد، کسی که با خرقه و سجاده به عبادت مشغول است، و کسی که با بیل و دست کار میکند؛ وگرنه بیکاری و آسودگی، آدمی را تباه میکند.
هوش مصنوعی: پلاسپوشان بسیارند، اما راستی دل لازم است و جامه سودی ندارد؛ اگر با پلاس پوشیدن و جو خوردن میشد مرد راه شد، خران باید مرد راه میبودند، چون همه پلاس دارند و جو میخورند.
هوش مصنوعی: من مرید نداشتهام، چون ادعای پیری نکردهام؛ من فقط میگویم خدا و بس.
هوش مصنوعی: اگر در همهٔ عمرت یک بار خدا را آزرده باشی، باید تمام عمر بر آن بگریی؛ زیرا حتی اگر ببخشد، این حسرت از میان نمیرود که چرا چنین خداوندی را آزردم.
هوش مصنوعی: آدمی باید چشمش از دیدن عیب دیگران کور، زبانش لال و گوشش کر باشد تا شایستهٔ همنشینی و حرمت نگه داشتن باشد.
هوش مصنوعی: طاعت مردم با سه چیز است: تن، زبان و دل. باید پیوسته با این سه به خدا مشغول بود تا هنگام رفتن از این دنیا، بیحساب به بهشت برود.
هوش مصنوعی: حیرت مانند پرندهای است که برای یافتن دانه از لانهٔ خود بیرون میرود، دانه نمییابد و راه بازگشت به لانه را هم گم میکند.
هوش مصنوعی: هر کس یک خواستهٔ نفس خود را برآورد، در راه خدا هزار اندوه برایش پیدا میشود.
هوش مصنوعی: خدا چیزها را میان مردم بخش کرد و سهم جوانمردان را اندوه قرار داد و آنان آن را پذیرفتند.
هوش مصنوعی: راه خدا تا زمانی خوش است که کسی از حال سالک آگاه نباشد. وقتی دیگران بدانند، مانند غذای بینمک بیمزه میشود.
هوش مصنوعی: از بایزید نقل است که گفت پس از هر کار نیک کار بد مکن، تا وقتی به کارهایت مینگری بدی نبینی و نیکی را ببینی. خرقانی گفت: بر تو لازم است که نیک و بد کار خود را هر دو فراموش کنی.
هوش مصنوعی: جوانمردان از تکیه بر عمل خود دست میکشند، اما عمل آنان را رها نمیکند و همچنان با ایشان است.
هوش مصنوعی: اگر خدا چیزی را مقدر کند و تو به آن راضی باشی، این از هزاران هزار کار نیکی که خودت بکنی و خدا نپسندد بهتر است.
هوش مصنوعی: اگر یک قطره از دریای احسان خدا بر تو بریزد، دیگر نمیخواهی در همهٔ جهان چیزی بگویی یا بشنوی یا کسی را ببینی.
هوش مصنوعی: در دنیا هیچ چیز سختتر از دشمنی و ستیز با کسی نیست.
هوش مصنوعی: نماز و روزه ارزش بزرگی دارند، اما بیرون کردن تکبر و حسد و آز از دل بهتر است.
هوش مصنوعی: معرفت سه گونه است: معرفتی که با شریعت آمیخته است، معرفتی که از شریعت دورتر است و معرفتی که با شریعت همتراز است. مرد راه باید حقیقت هر سه را شناخته باشد تا با هر کس به اندازهٔ جایگاه او سخن بگوید.
هوش مصنوعی: یک بار بهراستی یاد خدا کردن از خوردن هزار ضربهٔ شمشیر بر صورت دشوارتر است.
هوش مصنوعی: دیدار حقیقی آن است که جز خدا هیچکس را نبینی. و گفت سخن حقیقی بدون مشاهدهٔ حق نیست.
هوش مصنوعی: راه مردان چهل سال است: ده سال رنج برای راست شدن زبان، ده سال برای دست، ده سال برای چشم و ده سال برای دل. هر که چهل سال چنین گام بردارد و در ادعایش صادق باشد، امید است که از گلویش آوایی برآید که هوای نفس در آن نباشد.
هوش مصنوعی: بسیار گریه کنید و کم بخندید، بسیار خاموش باشید و کم بگویید، بسیار ببخشید و کم بخورید، و شبها بسیار از بستر برخیزید و دوباره سر بر بالین نگذارید.
هوش مصنوعی: هر کس بیآنکه شیرینی سخن خدا را چشیده باشد از این جهان برود، به هیچ بهرهای نرسیده است.
هوش مصنوعی: گفت تا وقتی خدا با خلق مدارا کند، با پیامبر نیز مدارا کرده است. خردمندان راه در برابر خدا بیپروا و بیقیدند، زیرا خدا بینیاز و بیپرواست و بیپروا، بیپروایان را دوست دارد.
هوش مصنوعی: این راه، راه بیقیدان و دیوانگان و مستان است. در برابر خدا مستی و دیوانگی و بیقیدی سودمند است.
هوش مصنوعی: یاد خدا باید از ژرفای جان باشد و درود بر محمد از بن گوش، یعنی با شنیدن و توجه کامل.
هوش مصنوعی: از این جهان نمیروی تا سه حال را در خود ببینی: از محبت خدا اشک از چشمت روان شود، از هیبت او از ترس ادرارت بیاختیار شود، و از شببیداری استخوانت آب شود و باریک گردد.
هوش مصنوعی: خدا را چنان یاد کنید که نیازی به یاد کردن دوباره نباشد، یعنی هرگز فراموشش نکن تا لازم نباشد دوباره به یاد آوری.
هوش مصنوعی: غیبت در یک حالت آن است که هم تو باشی و هم او. حالت دیگر آن است که تو نباشی و همه او باشد.
هوش مصنوعی: سخن مگویید مگر آنکه شنونده خدا را ببیند، و سخن مشنوید مگر آنکه گوینده خدا را ببیند.
هوش مصنوعی: هر کس یک بار بهحقیقت «الله» بگوید زبانش میسوزد و دیگر نمیتواند آن را بگوید. اگر ببینی بندهای آن را میگوید، در واقع ستایش خداست که بر زبان بنده جاری شده است.
هوش مصنوعی: در دل جوانمردان اندوهی است که در دو جهان نمیگنجد، و آن این است که میخواهند خدا را یاد کنند ولی نمیتوانند او را چنانکه سزاوار اوست یاد کنند.
هوش مصنوعی: اگر دلت با خدا باشد، داشتن همهٔ دنیا به تو زیانی نمیرساند. ولی اگر دلت با خدا نباشد، چه جامهٔ ابریشمین بپوشی و چه پلاس، هیچ سودی برایت ندارد.
هوش مصنوعی: وقتی خود را همراه خدا ببینی، این وفاداری است. و وقتی خدا را همراه خود ببینی، این فنا و از میان رفتن خود است.
هوش مصنوعی: هر که در برابر خلق مانند کودک فروتن باشد، در برابر خدا مرد است، و هر که در برابر خلق مردی نماید، در برابر خدا مرد نیست. گروهی هستند که به آنان اجازهٔ برگرفتن و رها کردن و دیدن دادهاند، گروهی به اختیار خود به آن درگاه درمیآیند و بیرون میروند، و گروهی وقتی درآمدند دیگر اجازهٔ بیرون آمدن ندارند.
هوش مصنوعی: خدا مردم را تنها از کارهای خود آگاه کرد. اگر آنان را از ذات خود آگاه میکرد، کسی باقی نمیماند که «لا اله الا الله» بگوید، یعنی همه در او غرق و نابود میشدند.
هوش مصنوعی: شیخ میپرسد: چه میگویی دربارهٔ کسی که در بیابانی ایستاده، بیدستار و بیکفش و بیجامه، آفتاب بر سرش میتابد و از زیر پایش آتش برمیخیزد؛ نه میتواند پا بر زمین بگذارد، نه راه پیش دارد و نه راه بازگشت، و در آن بیابان سرگردان مانده است. این تصویری از حیرت و درماندگی سالک در راه حق است.
هوش مصنوعی: غریب کسی است که در هفت آسمان و زمین حتی به اندازهٔ یک تار مو پیوند و آشنایی با چیزی نداشته باشد. شیخ میگوید: من نمیگویم غریبم؛ من کسیام که نه من با روزگار سازگارم و نه روزگار با من.
هوش مصنوعی: کسی که تشنهٔ خداست، اگر همهٔ آفریدههای خدا را به او بدهی، سیر نمیشود؛ زیرا جز خدا چیزی او را سیراب نمیکند.
هوش مصنوعی: نهایت رابطهٔ بنده با خدا سه مرتبه دارد: نخست آنکه در مقام دیدار و مشاهده بایستد و «الله» بگوید؛ دوم آنکه از خود بیخود شده «الله» بگوید؛ سوم آنکه از او و به او «الله» بگوید، یعنی گوینده خود حق باشد.
هوش مصنوعی: خدا با بنده از چهار راه سخن دارد: تن، دل، مال و زبان. اگر تن را به خدمت و زبان را به ذکر بدهی، تا دل را به او نسپاری و بخشندگی نکنی، راه طی نمیشود. شیخ میگوید این چهار را دارم و از خدا چهار چیز خواستم: هیبت، محبت، زندگی با او و راه یافتن به یگانگی؛ و گفتم مرا به بهشت امیدوار و از دوزخ بیمناک مکن، که از این دو سرا تنها تو را میخواهم.
هوش مصنوعی: مردم سه گروهاند: گروهی بیآنکه آزارشان دهی تو را میآزارند؛ گروهی اگر بیازاریشان میآزارند؛ و گروهی حتی اگر بیازاریشان نمیآزارند.
هوش مصنوعی: همین غفلت برای مردم رحمت است، زیرا اگر به اندازهٔ چند ذره از حقیقت آگاه شوند، از هیبت آن میسوزند.
هوش مصنوعی: خدا خون همهٔ پیامبران را ریخت و پروایی نداشت؛ این شمشیر را بر همهٔ پیامبران فرود آورد و این تازیانه را بر همهٔ دوستانش زد و خود را به هیچکس تسلیم نکرد. او عیّار و بیپرواست؛ برو تو نیز عیّار باش و دست جز به او مده.
هوش مصنوعی: خدا هر کس را با چیزی از خود بازداشته و مشغول کرده و خود را به هیچ چیز نمیسپارد. ای جوانمردان، بروید و با خدا مردانه باشید تا شما را با چیزی از خود بازندارد.
هوش مصنوعی: بسا کسانی که بر روی زمین راه میروند و در حقیقت مردهاند، و بسا کسانی که در دل خاک خفتهاند و در حقیقت زندهاند.
هوش مصنوعی: دانشمندان میگویند پیامبر نُه زن داشت، روزی یکساله را ذخیره میکرد و فرزندانی داشت. شیخ میگوید: آری چنین بود، اما او شصتوسه سال در این جهان زیست و دلش از این امور خبر نداشت؛ اینها بر او میگذشت ولی آگاهی او تنها از خدا بود.
هوش مصنوعی: به هر سو بنگری خداست: بالا، پایین، راست، چپ، پیش و پس.
هوش مصنوعی: هرچه در هفت آسمان و زمین هست در وجود تو هم هست؛ تنها کسی لازم است که آن را ببیند.
هوش مصنوعی: کسی که دلش از شوق او سوخته و خاکستر شده باشد، باد محبت میآید و آن خاکستر را برمیدارد و آسمان و زمین را از آن پر میکند. اگر میخواهی بیننده و شنونده و چشندهٔ حقیقت باشی، در آنجا میتوان دید و شنید و چشید؛ وارستگی و جوانمردی از آنجا به دست میآید.
هوش مصنوعی: اگر جایی یا کسی بود که از آنِ او نبود، آنگاه ما با آن جا و آن کس کاری نداشتیم؛ یعنی چون همه چیز از آنِ خداست، با همه پیوند داریم.
هوش مصنوعی: گام نخست آن است که بگوید «خدا» و جز او هیچ؛ گام دوم اُنس با اوست و گام سوم سوختن.
هوش مصنوعی: هر لحظه گاهی با پشتهای از گناه میآیی و گاهی با پشتهای از طاعت؛ تا کی گناه و تا کی طاعت؟ گناه را پشت سر بگذار و در دریای رحمت فرو رو، و طاعت را به پشت پا بزن و در دریای بینیازی حق فرو رو؛ سر در نیستی خود فرو بر و در هستی او برآور.
هوش مصنوعی: شب باید نخوابم و روز باید نخورم و به آسودگی نخرامم، وگرنه کی به منزل میرسم؟ یعنی رسیدن به مقصد بیترک خواب و خوراک و آسایش ممکن نیست.
هوش مصنوعی: اگر جبرئیل از آسمان ندا کند که کسی چون شما نبوده و نخواهد بود و شما آن را راست بدانید، باز هم از مکر خدا و آفت نفس خود و کار شیطان ایمن مباشید.
هوش مصنوعی: تا فریب دیو باقی است، خدا خود را نشان نمیدهد؛ چون دیو نتواند فریفت، خدا با کرامت میفریبد، و اگر با کرامت نفریبد با لطف خود میآزماید و میفریبد؛ پس کسی که به اینها فریفته نشود جوانمرد است.
هوش مصنوعی: در عالم غیب دریایی است که ایمان همهٔ آفریدگان در آن مانند کاهی بر روی آب است؛ باد میوزد و موج میزند و آن را از این کرانه به آن کرانه و گاه از آن کرانه به این کرانه میبرد و گاه بر سطح دریا رها میکند.
هوش مصنوعی: جوانمردی زبانی است که بیسخن میگوید، بینشی است که بینگاه با چشم میبیند، تنی است که بیکار ظاهری کار میکند، و راهنمایی است که بیفکر و استدلال راه مینماید. جوانمردی چشمهای است که از دریای حق و سرچشمههای آن میجوشد.
هوش مصنوعی: دانشمند دانشش را، زاهد زهدش را و عابد عبادتش را برداشت و با اینها به پیشگاه خدا رفتند. تو ادعای پاکی را کنار بگذار و با ناپاکی و نیاز نزد او برو، زیرا پاکی از آنِ اوست.
هوش مصنوعی: کسی که زندگیاش با خدا باشد، اختیار نفس و دل و جانش را ندارد؛ وقت در خدمت اوست و دیدن و شنیدنش حق است و جز حق همه چیز در میان میسوزد، چنانکه قرآن میگوید: «بگو الله، سپس آنان را در یاوهگوییشان رها کن». و گفت اگر پرسیدند فانی چگونه باقی را میبیند، بگو امروز در این جهان فانی، بنده خدا را میشناسد و فردا این شناخت نور میشود تا در جهان جاودان با نور بقا خدا را ببیند.
هوش مصنوعی: دوستان خدا را جز محرمان نمیتوانند ببینند، همانگونه که خانوادهٔ تو را جز محرم نمیبیند. مرید هرچه پیر را بیشتر حرمت نهد، بینش بیشتری دربارهٔ پیر به او داده میشود.
هوش مصنوعی: دیگران ماهی را در دریا میگیرند و جوانمردان در خشکی؛ دیگران در خشکی کشت میکنند و اینان بر دریا. یعنی کار جوانمردان برخلاف عادت و قاعدهٔ مردم است.
هوش مصنوعی: اگر آسمان و زمین پر از طاعت کسی باشد، اما در دلش انکار جوانمردان و اولیا باشد، آن طاعت هیچ ارزشی ندارد.
هوش مصنوعی: باید هزار مرد این جهانی را رها کنی تا به یک مرد آن جهانی برسی، و هزار جام زهر بنوشی تا یک جام شیرینی بچشی.
هوش مصنوعی: افسوس هزار بار که این همه سرهنگ و عیار و بزرگ و سالار و خواجه و جوان در کفن غفلت به خاک حسرت فرو میروند و یکی از آنان شایستهٔ سرداری در راه دین نیست.
هوش مصنوعی: زندگی حقیقی، دیدار حق، پایداری و فنا و بقا همه درون مرگ از خود است؛ و چون حق آشکار شود جز حق چیزی باقی نمیماند.
هوش مصنوعی: تا با خلق و خوی خلق باشی، جز ترشی و تلخی نمیشناسی؛ اما چون صفات خلقی از تو جدا شود، زندگیات با خدا خواهد بود.
هوش مصنوعی: باید زندگیای داشت در میان «کاف» و «نون» یعنی در فرمان «کُن» الهی، که هرگز نمیرد.
هوش مصنوعی: کسی که نماز میگزارد و روزه میگیرد به خلق نزدیک است، و کسی که در اندیشه و تفکر است به خدا نزدیک است.
هوش مصنوعی: از شریعت تا معرفت هفت هزار درجه، از معرفت تا حقیقت هفتصد هزار درجه و از حقیقت تا درگاه حق هزار هزار درجه است؛ و برای هر درجه گویی عمری چون عمر نوح و صفایی چون صفای پیامبر لازم است.
هوش مصنوعی: دل سه گونه است: یکی فانی که جایگاه درویشی است، دوم دل نعمت که جایگاه توانگری است، و سوم دل باقی که جایگاه خداست.
هوش مصنوعی: من نه تن دارم و نه دل و نه زبان؛ پس جایگاه و پناه هر سهٔ اینها برای من خداست.
هوش مصنوعی: من نه دنیایی دارم و نه آخرتی؛ جایگاه هر دو برای من خداست.
هوش مصنوعی: بسیار خوش است حال آن بیماری که اگر همهٔ اهل آسمان و زمین گرد آیند تا درمانش کنند بهتر نشود؛ یعنی بیمار عشق حق که دردش درمانپذیر نیست و همین دردش شیرین است.
هوش مصنوعی: کارکننده بسیار است اما کسی که کار را به سرانجام ببرد نیست، و برنده بسیار است اما سپارنده نیست؛ مرد حقیقی آن یکی است که هم کار کند، هم آن را ببرد و هم به حق بسپارد.
هوش مصنوعی: عشق بهرهای از دریایی است که خلق را در آن راه نیست، آتشی است که جان را در آن راه نیست و رفتوآمدی است که بنده از آن خبر ندارد؛ و از آنچه در این دریاها افکنند جز دو چیز باز نمیگردد: اندوه و نیاز.
هوش مصنوعی: قاریان و ظاهربینان میخندند و میگویند خدا را با دلیل میتوان شناخت؛ اما خدا را فقط با خدا میتوان شناخت، با مخلوق چگونه میشناسی؟
هوش مصنوعی: هر که عاشق شد، خدا را با خدا شناخت؛ خدا را با مخلوق چگونه میتوان شناخت؟
هوش مصنوعی: هر که جایی بنشیند که خلق آنجا نمینشیند، با خدا نشسته است، و هر که با خدا بنشیند عارف است.
هوش مصنوعی: هرچه در لوح محفوظ است بهرهٔ لوح و خلق است و بهرهٔ جوانمردان آن نیست که در لوح است؛ خدا همه چیز را در لوح گفت، اما با جوانمردان چیزهایی گفته میشود که در لوح نبود و کوه هم تاب تحمل آن را ندارد.
هوش مصنوعی: این راه آن نیست که زمان بتواند به آن اقرار کند یا بینشی آن را ببیند یا شناختی آن را بشناسد یا اندامهای آدمی را به آن راه باشد؛ همه از آنِ اوست و جان در فرمان او، و اینجا تنها خداست و بس.
هوش مصنوعی: کسانی را دیدهام که به تفسیر قرآن سرگرم بودهاند؛ گویی اشاره دارد که آنان با این همه به حقیقت نرسیدند.
هوش مصنوعی: دانا آن است که به خویشتن دانا باشد و خود را بشناسد؛ کسی که تنها با دانش اکتسابی خودش دانا باشد، دانای حقیقی نیست.
هوش مصنوعی: خرقانی گفت: خداوند بهرههای خود را پیش مردم نهاد و هر کس سهم خود را برداشت. سهم جوانمردان اندوه بود.
هوش مصنوعی: گفت: درخت اندوه بکارید، شاید میوه دهد، و تو بنشینی و بگریی تا سرانجام به آن سعادت برسی که از تو بپرسند چرا میگریی.
هوش مصنوعی: پرسیدند اندوه چگونه به دست میآید. گفت: آنگاه که همهٔ کوشش خود را بکنی تا در راه او پاک بروی و هرچه بنگری ببینی که پاک نیستی و نمیتوانی باشی؛ آنجاست که اندوه او فرود میآید. زیرا صد و بیست و چهار هزار پیامبر به این جهان آمدند و رفتند و خواستند او را چنانکه سزاوار اوست بشناسند و نتوانستند، و همهٔ پیران نیز نتوانستند.
هوش مصنوعی: گفت: درد جوانمردان اندوهی است که در دو جهان نمیگنجد.
هوش مصنوعی: گفت: اگر عمرم به درازای عمر نوح باشد، از این تن هیچ راستی نمیبینم. با آنچه من از این تن میدانم، اگر خداوند آن را در آتش نیندازد، حق مرا از این تن نگرفته است.
هوش مصنوعی: دربارهٔ نام بزرگ خدا پرسیدند. گفت: همهٔ نامهای او بزرگ است، و بزرگتر از همه نیست شدن بنده در اوست. چون بنده نیست شود و از خلق جدا گردد، در هیبت حق یکی میشود.
هوش مصنوعی: دربارهٔ مکر خدا پرسیدند. گفت: آن لطف اوست که نامش را مکر نهاده است، و با اولیا مکری در کار نیست.
هوش مصنوعی: دربارهٔ محبت پرسیدند. گفت: نهایت محبت آن است که اگر همهٔ نیکیهایی را که خدا با همهٔ بندگان کرده با او بکند آرام نگیرد، و اگر به اندازهٔ دریاها شراب به گلویش بریزد سیر نشود و باز بگوید بیشتر هست؟
هوش مصنوعی: دربارهٔ اخلاص پرسیدند. گفت: هر کاری که برای دیدهٔ خدا کنی اخلاص است و هر کاری که برای دیدهٔ مردم کنی ریاست. مردم در این میانه چه کارهاند؟ جای اخلاص از آنِ خداست.
هوش مصنوعی: پرسیدند جوانمرد از کجا بداند که جوانمرد است. گفت: اگر خدا هزار کرامت به برادرش بدهد و یکی به او، آن یکی را هم ببرد و روی آن هزار بگذارد تا آن هم از آنِ برادرش باشد.
هوش مصنوعی: پرسیدند آیا از مرگ میترسی. گفت: مرده از مرگ نمیترسد. هر وعیدی که خدا از دوزخ به مردم داده، ذرهای از آنچه من چشیدهام نیست، و هر وعدهٔ آسایشی که داده، ذرهای از آنچه من چشم دارم نیست.
هوش مصنوعی: گفت: اگر خدا بپرسد در پاداش همنشینی با جوانمردان چه میخواهی، میگویم همین جوانمردان را میخواهم.
هوش مصنوعی: به دانشمندی گفت: تو خدا را دوست داری یا خدا تو را؟ گفت: من خدا را دوست دارم. گفت: پس گرد او بگرد، زیرا هر که کسی را دوست دارد در پی او میرود.
هوش مصنوعی: روزی از شاگردی پرسید چه چیز بهتر است. شاگرد گفت نمیدانم. گفت: اینکه جهان پر از مردانی باشد همه مانند بایزید.
هوش مصنوعی: گفت: بهترین چیزها دلی است که هیچ بدی در آن نباشد.
هوش مصنوعی: روزی از کسی پرسید اگر ریسمانت پاره شود چه میکنی. گفت نمیدانم. گفت: آن را به دست خدا بده تا گره بزند.
هوش مصنوعی: پرسیدند معنی آیهٔ «پس به بندهاش وحی کرد آنچه وحی کرد» چیست. گفت: دانستم که خدا گفت: ای محمد، من بزرگتر از آنم که به تو گفتم مرا بشناس، و تو بزرگتر از آنی که به تو گفتم مردم را به سوی من بخوان.
هوش مصنوعی: پرسیدند نام خدا را چگونه بر زبان میآورند. گفت: بعضی به فرمان، بعضی از روی نفس، بعضی از روی دوستی و بعضی از ترس، زیرا او پادشاه است.
هوش مصنوعی: گفتند جنید هشیار آمد و هشیار رفت و شبلی مست آمد و مست رفت. گفت: اگر از جنید و شبلی بپرسند چگونه به دنیا آمدید و چگونه رفتید، نه از آمدن خبر دارند نه از رفتن. در همان دم به باطن شیخ ندا آمد که راست گفتی؛ هر دو همین را میگویند که خدا را میشناسند و از چیز دیگر خبر ندارند.
هوش مصنوعی: گفتند شبلی گفته است: خدایا همهٔ مردم را بینا کن تا تو را ببینند. پرسیدند ادعا بدتر است یا گناه؛ گفت ادعا خودش گناه است. پرسیدند بندگی چیست؛ گفت عمر را در ناکامی گذراندن.
هوش مصنوعی: پرسیدند چه کنیم تا بیدار شویم. گفت: عمر را به یک نفس برسان و آن یک نفس را هم چنان بدان که میان لب و دندان رسیده و رفتنی است.
هوش مصنوعی: گفت: آنجا که من هستم نشانِ خداوندی است و نشانی از بندگی نیست. نشان فقر را سیاهدلی دانست، یعنی پس از رنگ سیاه رنگ دیگری نیست. نشان توکل آن است که شیر و اژدها و آتش و دریا و بالش برایت یکسان باشند، زیرا در توحید همه یکی است؛ پس در توحید بکوش که اگر در این راه از میان بروی سود بردهای. کار خود را راندن هر اندیشهٔ غیر خدا از دل گفت، و افزود که در مقامی است که حکمت آفرینش سر مگسی بر او پوشیده نیست، چون ابوالحسنی نمانده و خبردار حق است؛ پس هرچه به دست گیرد میگوید خدایا این را از آنِ تن من مکن.
هوش مصنوعی: شیخ گفت پنجاه سال با اخلاص با خدا همنشین بودم، چنانکه هیچ آفریدهای از آن خبر نداشت. پس از نماز خفتن نفس را به عبادت سرپا نگه میداشتم و روز تا شب در طاعت بودم و آسوده نمینشستم، تا شایستگی پیدا کردم. آنگاه تنم اینجا خواب بود و جانم بهشت و دوزخ را تماشا میکرد و هر دو جهان برایم یکی شد. چون دوزخ را به من نشان دادند و ندا آمد که این جای ترس همهٔ خلق است، به قعر آن پریدم و گفتم جای من اینجاست و دوزخ با اهلش گریخت. آنچه دیدم گفتنی نیست، و اگر بگویم گویی پیامبر را سرزنش کنند که امت را به فتنه انداختی.
هوش مصنوعی: گفت آغاز راه خدا نیاز است، سپس خلوت، سپس اندوه و سرانجام بیداری. میان نماز ظهر و عصر پنجاه رکعت نماز ورد داشتم که اهل آسمان و زمین چنان نمیگزاردند، اما چون بیداری آمد دیدم همه را باید قضا کنم، یعنی آن عبادتها پیش از بیداری ناقص بود.
هوش مصنوعی: گفت چهل سال است که نان نپختهام و خوراکی نساختهام مگر برای مهمان، و خود ما ریزهخوار آن سفره بودیم. حق مهمان چنان بزرگ است که اگر همهٔ جهان را لقمه کنند و در دهانش بگذارند، هنوز حقش ادا نشده است، و اگر از مشرق تا مغرب بروند تا یک مرد خدا را دیدار کنند، باز هم زیاد نیست.
هوش مصنوعی: گفت چهل سال است که نفسم جرعهای آب سرد یا دوغ ترش میخواهد و به او ندادهام.
هوش مصنوعی: نقل است که شیخ چهل سال آرزوی بادمجان داشت و نخورده بود. روزی مادرش به حق شیری که داده بود التماس کرد تا نیم بادمجانی بخورد. همان شب سر پسر شیخ را بریدند و بر آستانه گذاشتند، و شیخ فردا آن را دید و گفت: آری، در دیگ گرمی که ما بار گذاشتهایم، بهایی کمتر از این سر روا نیست.
هوش مصنوعی: گفت به شما میگویم که کار من با خدا آسان نیست، و شما میگویید بادمجان بخور.
هوش مصنوعی: گفت هفتاد سال است با حق زندگی کردهام و به اندازهٔ نقطهای هم به خواست نفس رفتار نکردهام.
هوش مصنوعی: از شیخ پرسیدند میان مسجد تو و مسجدهای دیگر چه فرقی است. گفت از نظر شریعت همه برابرند، اما از نظر معرفت سخن شرح بسیار دارد. دیدم از مسجدهای دیگر نوری برمیخیزد و به آسمان میرود، ولی بر این مسجد گنبدی از نور فرود آوردهاند که تا آسمان میرسد. روزی که این مسجد را ساختند و من در آن نشستم، جبرئیل آمد و پرچمی سبز تا عرش خدا برافراشت که تا قیامت برپا خواهد بود.
هوش مصنوعی: گفت روزی خدا به من ندا داد که هر بندهای به مسجد تو درآید، گوشت و پوستش بر آتش حرام شود، و هر که در زندگی تو یا پس از مرگت در آن دو رکعت نماز بگزارد، روز قیامت در شمار عبادتکنندگان برخیزد.
هوش مصنوعی: گفت برای مؤمن همهٔ جاها مسجد است، همهٔ روزها جمعه و همهٔ ماهها رمضان.
هوش مصنوعی: گفت اگر همهٔ دنیا را زر کنند و به مؤمن بسپارند، همه را در راه رضای خدا خرج میکند؛ اما دنیادار اگر یک دینار به دست آورد، از خوردن خود میکاهد، چاهی میکند و آن را پنهان میکند و برنمیدارد، تا پس از مرگش وارثان آن را بردارند و خرج سور و خوراک کنند و بر سرش با یکدیگر نزاع کنند.
هوش مصنوعی: گفت اگر از این جهان بروم و چهارصد درم بدهی پرداختنشده داشته باشم و طلبکاران در قیامت دامنم را بگیرند، برایم خوشتر است از اینکه کسی از من چیزی بخواهد و نیازش را برنیاورم.
هوش مصنوعی: گفت گاه از بسیاری رنج و اندوهی که به خاطر لقمهٔ نان مردم که میخورم به من میرسد میگریم، و اگر بخواهی این کار را به تو وامیگذارم.
هوش مصنوعی: گفت فردا در قیامت از من میپرسند چه آوردهای؛ میگویم در دنیا سگی (نفس) به من دادی که درمانده بودم تا نگذارم به من و بندگانت حمله کند، و سرشتی پر از ناپاکی به من داده بودی که همهٔ عمر به پاک کردنش مشغول بودم.
هوش مصنوعی: خرقانی گفت: میترسم که فردای قیامت مرا بیاورند و به خاطر گناه همهٔ مردم خراسان عذابم کنند. یعنی خود را مسئول حال همهٔ مردم دیار خود میدانست.
هوش مصنوعی: گفت: گاهی میآمدم و کنار گورستان مینشستم و میگفتم بگذار این غریب لحظهای با این زندانیان بنشیند. منظورش از غریب خودش در این دنیاست و مردگان را زندانیان گور میشمارد.
هوش مصنوعی: خرقانی از قول علی (رضیاللهعنه) نقل کرد که گفت: خدایا اگر فقط یک روز به مرگم مانده باشد، به من توفیق توبه بده.
هوش مصنوعی: گفت: مردم دعا میکنند که خدایا در سه جا به فریاد ما برس: هنگام جان دادن، در گور و در قیامت. اما من میگویم خدایا در همهٔ اوقات به فریادم برس.
هوش مصنوعی: نقل است که گفت: شبی خدا را در خواب دیدم و گفتم شصت سال است که به امید دوستی تو و در شوق تو به سر میبرم. خدا فرمود: تو شصت سال طلب کردهای، ولی ما از ازل تا ابد در کار دوستی تو بودهایم؛ یعنی محبت خدا بر طلب بنده پیشی دارد.
هوش مصنوعی: در خوابی دیگر خدا از او پرسید میخواهی من از آنِ تو باشم یا تو از آنِ من؟ و او هر دو را رد کرد، با این دلیل که از مکر خدا ایمن نیست، چون خدا کار را به اختیار کسی نمیکند. در خوابی دیگر به آسمان رفت و به فرشتگانی که گریان خود را عاشق میخواندند گفت این حال را در زمین تب و لرز مینامیم و شما عاشق نیستید؛ فرشتگان مقرب او را تحسین کردند و گفتند عاشق باید همهچیز خود را زیر و رو کند و هر که ذرهای از خود باقی ببیند از آن درگاه بیخبر است. سپس به ته دوزخ رفت و به آن گفت: تو آتش بدم و من هم آه آتشین میدمم تا ببینیم کدام چیره میشود.
هوش مصنوعی: گفت: از خدا خواستم که خودم را آنگونه که هستم به من نشان دهد؛ مرا با پلاسی چرکین نشانم داد. پرسیدم پس آنهمه ارادت و شوق و زاری چیست؟ ندا آمد که آنهمه از ماست و تو همین هستی.
هوش مصنوعی: گفت: وقتی به هستی خدا مینگریستم نیستی خودم آشکار میشد، و وقتی به نیستی خود مینگریستم هستیام از دل همان نیستی سر برمیآورد. سرانجام درمانده شدم، مدتی سر به زانو نشستم و گفتم این کار، کار من نیست.
هوش مصنوعی: هنگام مرگ آرزو کرد دل پرخونش را بشکافند و به مردم نشان دهند تا بدانند با این خدا نمیتوان دل به غیر او بست؛ و وصیت کرد او را سی گز ژرفتر دفن کنند تا خاکش از روی ادب بالاتر از خاک بایزید بسطامی نباشد. پس از دفن، برفی سنگین آمد و فردا سنگی سپید بزرگ با جای پای شیر بر گورش دیدند و گفتهاند هر که دست بر آن سنگ نهد حاجتش روا میشود. او را در خواب دیدند و گفت: خدا نامهٔ اعمالم را به دستم داد و گفتم مرا به نامه مشغول مکن، تو پیش از همه میدانستی از من چه برمیآید؛ نامه را به کرامالکاتبین بسپار و بگذار لحظهای با تو باشم.
هوش مصنوعی: محمد بن حسین نقل کرد که بیمار و غمگین بودم و شیخ گفت: از واپسین دم و جان دادن میترسی؟ گفتم آری. گفت: اگر پیش از تو بمیرم، هنگام مرگت نزد تو حاضر میشوم، حتی اگر سی سال بعد باشد؛ سپس شیخ درگذشت و من بهبود یافتم.
هوش مصنوعی: پسرِ محمد بن حسین نقل کرد که پدرم هنگام جان دادن راست ایستاد و گفت: درآی، و علیکالسلام. پرسیدم پدر، چه کسی را میبینی؟ گفت: شیخ ابوالحسن خرقانی را که پس از سالها به وعدهاش وفا کرده و با گروهی از جوانمردان آمده تا من نترسم؛ این را گفت و جان داد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۶ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.