آن استاد علم و بیان آن بنیاد کشف و عیان آن گمشده عشق و مودت آن سوخته شوق و محبت آن مخلص درد و اشتیاق شیخ وقت ابوعلی دقاق رحمةالله علیه و قدس الله سره العزیز امام وقت بود و شیخ عهد و سلطان طریقت و پادشاه حقیقت و زبان حق بود در احادیث و تفسیر و بیان و تقریر و وعظ و تذکیر شانی عظیم داشت و در ریاضت و کرامت آیتی بود و در لطایف و حقایق ومقام و حال متعین مرید نصرآبادی بود و بسی مشایخ کبار را دیده بود و خدمت کرده بزرگان گفتهاند در هر عهدی نوحهگری بوده است و نوحهگر آن وقت بوعلی دقاقست آن درد شوق و سوز و ذوق که او را بوده است کس را نشان ندهند وهرگز درعمر خویش پشت بازننهاده بود و ابتدا در مرو بود که واقعهٔ بدو فرود آمد چنانکه به یکی از کبار مشایخ گفت: در مرو ابلیس رادیدم که خاک بر سر میکرد گفتم ای لعین چه بوده است گفت: خلعتی که هفتصد هزار سالست با منتظر آن بودم و در آرزوی آن میسوختم در بر بسر آرد فروشی انداخت.
شیخ بوعلی فارمدی با کمال عظمت خویش میگوید مرا هیچ حجت فردا نخواهد بود الا آنکه گویم بوعلی دقاقم.
و استاد بوعلی میگوید درخت خودروست که کسی او را نپرورده باشد برگ بیارد و لیکن بار نیارد و اگر برگ بیارد بیمزه آرد مرد نیز همچنین باشد چون او را استاد نبوده باشد ازو هیچ چیز نیاید.
پس گفت: من این طرق از نصرآبادی گرفتم و او از شبلی و او از جنید و او از سری و او از داود و او ازمعروف و او ازتابعین.
و گفت: هرگز نزدیک استاد ابوالقاسم نصرآبادی نرفتم تا غسل نکردم و بابتدا که او را در مرو مجلسی نهادند به سبب آن بود که بوعلی شنوی پیری بوده به شکوه گفت: ما را از این سخن نفسی زن استاد گفت: ما را آن نیست گفت: روا باشد که ما نیاز خویش بتو دهیم ترا بر نیاز ما سخن گشاده گردد استاد سخن گفت: تا از آنجا کار را درپیوست.
نقلست که بعد از آنکه سالها غایب بود سفر حجاز و سفرهای دیگر کرده بودو ریاضتها کشیده روزی برهنه بری رسید و بخانقاه عبدالله عمر رضی الله عنهما فرود آمد کسی او را بازشناخت و گفت: استاد است پس خلق برو رحمت کردند بزرگان گرد آمدند تا درس گوید و مناظره کند گفت: این خود صورت نبندد و لکن انشاءالله که سخن چند گفته شود پس منبر نهادند وهنوز حکایت مجلس او کنند که آن روز چون بر منبر شد اشارت به جانب راست کرد و گفت: الله اکبر پس روی به مقابله کرد و گفت: رضوان من الله اکبر پس اشارت به جانب چپ کرد و گفت: والله خیروابقلله خلق بیکبار بهم برآمدند و غریو برخاست تا چندین جنازه برگرفتند استاد در میان آن مشغلها از منبر فرود آمده بود بعد از آن او را طلب کردند نیافتند به شهر مرو رفت تا آنگاه به نشابور افتاد.
درویشی گفت: روزی به مجلس او درآمدم به نیت آنکه بپرسم از متوکلان و او دستاری طبری بر سر داشت دلم بدان میل کرد گفتم ایهاالاستاد توکل چه باشد گفت: آنکه طمع از دستار مردمان کوتاه کنی ودستار در من انداخت.
و گفت: وقتی بیمار بودم مرا آرزوی نشابور بگرفت بخواب دیدم که قایلی گفت: که تو ازین شهر نتوانی رفت که جماعتی از پریان را سخن توخوش آمده است و مجلس تو هر روز حاضر باشند تو از بهر ایشان باز داشتهٔ درین شهر.
نقلست که در میان مردم چون چیزی افتادی که دل مردمان بدان مشغول شدی استاد گفت: این از غیرت حق است میخواهد که آنچه میرود نرود.
نقلست که یک روز بر سر منبر ملامت آدمی میکرد که چه سودست گه حسود و معجب و متکبر و آنچه بدین ماند سایلی گفت: با این همه صفات ذمیمه که آدمی دارد اما جاء دوستی دارد استاد گفت: از خدا بترسید که میگوید یحبهم و یحبونه.
نقلست که روزی بر سر منبر میگفت: خدا و خدا و خدا کسی گفت: خواجه خدا چه بود گفت: نمیدانم گفت: چون نمیدانی چرامیگوئی گفت: این نگویم چکنم.
نقلست که درویشی در مجلس او برخاست و گفت: درویشم و سه روز است تا چیزی نخوردهام و جماعتی از مشایخ حاضر بودند او بانگ بروزد که دروغ میگوئی که فقر سر پادشاهست و پادشاه سرخویش بجائی ننهد که او با کسی گوید و عرضه کند بعمرو و بزید.
نقلست که مردی فقاعی بود بر در خانقاه استاده بوقت سفره بیامدی و چیزی از آن فقاع بیاوردی و بر سفره نشستی و فقاع بصوفیان دادی و چون سیر بخوردند آنچه فاضل آمدی ببردی روزی بر لفظ استاد برفت که این جوانمرد وقتی صافی دارد شبانه استاد بخوابش دید گفت: جای بالا دیدم جمله ارکان دین و دنیا جمع شده و میان من و ایشان بالائی بودی و من بدان بالا باز شدم مانعی پیشم آمد تا هرچند خواستم که بر آنجا روم نتوانستم شد ناگاه فقاعی بیامدی و گفتی بوعلی دست بمن ده که درین راه شیران بس روباهانند پس دیگر روز استاد بر منبر بود فقاعی از در درآمد استاد گفت: او را راه دهید که اگر او دوش دستگیر ما نبودی ما از بازماندگان بودیم فقاعی گفت: ای استاد هر شب ما آنجا آئیم بیک شب که تو آمدی ما را غمزی کردی.
نقلست که روزی یکی درآمد که از جای دور آمدهام نزدیک توای استاد گفت: این حدیث بقطع مسافت نیست از نفس خویش گامی فراتر نه که همه مقصودها ترا بحاصلست.
نقلست که یکی درآمد و شکایت کرد از دست شیطان استاد گفت: درخت از میان برکن تا گنجشک بران ننشیند که تا آشیان دیو درو بود مرغان شیطان برو مینشینند.
نقلست که بازرگانی بود خشگو نام مگر رنجور شد شیخ به عیادت او آمد گفت: ای فلان چه افتاده است گفت: نیم شبی برخاستم تا وضو سازم و نماز شب کنم تابی در پشتم افتاد ودردی سخت پدید آمد و تب در پیوست استاد گفت: ترا با فضول چه کار تا نماز شب کنی تا لاجرم بدرد پشت مبتلا گردی ترامردار دنیا از خود دور باید کرد کسی که سرش درد کند او را طلایی بر پای نهند هرگز به نشود و چون دست نجس بود او آستین شوید هرگز پاک نگردد.
نقلست که یک روز بخانه مریدی شد و آن مرد دیرگاه بود تا در انتظار او بود چون شیخ درامد گفت: ای شیخ یک سخن بگویم گفت: بگوی گفت: کی خواهی رفت گفت: ای بیچاره هنوز وصال نایافته آواز فراق بلند کردی.
نقلست که روزی صوفی پیش استاد نشسته بود عطسه داد گفت: یرحمتک ربک صوفی در حال پای افزار در پا کردن گرفت بر عزم رفتن گفتند حال چیست گفت: چون زبان شیخ بر ما برحمت گشاده شد کاری که بایست برآمد چه خواهد بود بیش از این نگفت: و برفت.
نقلست که روزی استاد نشسته بود و مرقعی نو و زیبا درپوشیده و در عهد شیخ ابوالحسن برنودی یکی بود از عقلاء مجانین از خانقاه درآمد پوستینی کهنه آلوده پوشیده استاد بطیبت میگفت و در مرقع خویش مینگریست که بوالحسن بچند خریدهٔ این پوستین شیخ نعره بزد و گفت: بوعلی رعنائی مکن که این پوستین بهمه دنیا خریدهام و بهمه بهشت باز نفروشم استاد سر در پیش افکند و زار بگریست و چنین گفتند که دیگر هرگز با هیچکس طیبت نکرد.
نقلست که استاد گفت: روزی درویشی در خانقاه درآمد که گوشه با من پردازید تا بمیرم او را خانه پرداختیم در آنجا شد و چشم در گوشهٔ گذاشت و میگفت: الله الله و من پنهان گوش میداشتم گفت: ای ابوعلی مرا مبشول برفتم و بازآمدم او همان میگفت تا جان بداد کسی بطلب غسال و کرباس فرستادیم تا نگاه کردیم او را هیچ جای ندیدیم حیران فرو ماندیم گفتم این بمن نمودی خداوندا بزندگی بدیدمش و بمردگی ناپدید شد و کجا شد هاتفی آوازداد که چه جوئی کسی را که ملک الموت جست نیافت حور و قصور جستند نیافتند گفتم خداوندا او کجا رفت آواز آمد فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر.
استاد گفت: وقتی پیری را دیدم در مسجدی خراب خون میگریست چنانکه زمین مسجد رنگ گرفته بود گفتم ای پیر با خویشتن رفقی بکن ترا چه افتاده است گفت: ای جوانمرد طاقتم برسید در آرزوی لقای او.
و گفت: خداوندی بر بندهٔ خود خشم گرفت شفیعان فراکرد تا او را عفو کرد و بنده همچنان میگریست شفیع گفت: اکنون این گریستن بر چیست او ترا عفو کرد خداوند گفت: او رضای من میجوید و او را اندر آن راه نیست بدان همی گرید.
نقلست که یک روز جوانی از در خانقاه در آمد و بنشست گفت: اگر کسی را اندیشهٔ معصیتی بخاطر درآید طهارت را هیچ زیان دارد استاد بگریست و گفت: سؤال این جوانمرد را جواب بگوئید زین الاسلام گفت: مرا خاطری درآمد لکن از استاد شرم داشتم که بگویم طهارت ظاهر راخلل نکند اما طهارت باطن را بشکند.
نقلست که گفت: درد چشم پدید آمد چنانکه از درد مدتی بیقرار شدم و خوابم نیامد ناگاه لحظهٔ درخواب شدم آوازی شنیدم که الیس الله بکاف عبده پس بیدار شدم دردم برفت و دیگر هرگز درد چشم نبود.
یک روز استاد بوسعید خرگوشی و استاد بوعلی را از حمام باز آورده بودند و هر دو بیمار بودند استاد بوعلی بدو گفت: چه بود اگر همچنین هر دو بسلامت نشسته باشیم تا وقت نمازدرآید و به تعجب بماندم که چندین بار طهارت میباید کرد و ایشان هر دو را یک علت بود بوسعید دهان بر گوش استاد نهاد و گفت: راست بدان ماند که ستیزه همی کند لیکن هر چه ازو بود خوش بود.
نقلست که گفت: وقتی در بیابانی پانزده شبانه روز گم شدم چون راه بازیافتم لشکری دیدم که مرا شربتی آب داد زیان کاری آن شربت آب سی سالست که هنوز در دل من مانده است.
نقلست که بعضی را از مریدان سختر بودندی ایشان رادر زمستان با آب سرد غسل فرمودی و بعضی را که نازکتر بودندی با ایشان رفق کردی و گفتی با هر کسی کار بقدر وسع او توان کرد.
وگفتی کسی که بقالی خواهد کرد او را بخروار اشنان باید اما اگر جامه خواهد شست او را ده ستیراشنان تمام بود یعنی علم آنقدر تمام است که بدان کار کنی اما اگر برای فروختن آموزی هرگزت کار برنیاید که مقصود از علم عملست و تواضع چنانکه نقلست که روزی بمرو بدعوتش خواندند در راه که میرفت از خانه نالهٔ پیرزنی میآمد که میگفت: بارخدایا مرا چنین گرسنه بگذاشتهٔ و چندین طفل بر من گماشتهٔ آخر این چه چیز است که تو با من میکنی شیخ برگذشت و چون بدعوت رسید بفرمود تا طبقی بیاراستند خداوند دعوت شادمان شد که امروز شیخ زله خواهد کرد تا به خانه برد و او را نه خانه بود ونه اهل چون بیاراستند برخاست و بر سر نهاد و بر در سرای آن پیرزن نهاد و ببرد و بدیشان داد ببین تا این چه شکستن و نیاز بوده باشد.
و یک روز میگفته است اگر فردا مرا به دوزخ فرستند کفارم سرزنش کنند که ای شیخ چه فرقست میان ما و تو من گویم جوانمردی باید آخر مرا روز بازاری بوده باشد و لکن سنت خدا اینست
فلما اضاء الصبح فرق بیننا
وای نعیم لایکدره الدهر
عجب اینست با سخنی چنین هم او میگوید که بدانمی که روز قیامت قدمی ورای من خواهد بود از هر چه کردهام روی بگردانمی اما شاید که در آن وقت که این گفته باشد او را با او داده باشند تا همه محومحض عبودیت بود و در این وقت او را از میان برداشته باشند و بر زبان او سخن میرانده تا محو محض ربوبیت بوده باشد.
چنانکه نقلست که یک روز عید به مصلی خلقی انبوه حاضر بودند او را خوش آمد گفت: بعزت تو اگر مرا خبر باشد که از ایشان کسی پیش از من ترا بیند برفور بیهیچ توقعی جان از من برآید ودیگر شاید که چون آنجا زمان نباشد از پیش و از پس دیدن نباشد شرح این سخن دراز است لیس عندالله صباح و لامساء و او را کلماتی عالی است.
و گفت: نگر تا از بهر او با هیچ آفریده خصومت نکنی که آنگاه دعوی کرده باشی کو تو آن توی و تو آن خود نیستی ترا خداوندی است شغل خویش بدو بازگذار تا خود خصمی ملک خویش او کند.
وگفت: چنان باش که مرده باشی و سه روز برآمده.
و گفت: هر که جان خود را جاروب در معشوق نمیکند او عاشق نیست.
و گفت: هر که را بدون حق انس باشد در حال خود ضعیف باشد و هر که جز از وی گوید در مقال خود کاذب باشد.
و گفت: هر که نیت مخالفت پیر کند بر طریقت بنماند و علاقه ایشان بریده گردد هر چند در یک بقعه باشند و هر که صحبت پیری کند آن گاه بدل اعتراض کند عهد صحبت بشکست و توبه بروی واجب شد با آنکه گفتهاند حقوق استاد را توبه نباشد.
و گفت: ترک ادب درختی است که راندن بارآرد هر که بیادبی کند بر بساط پادشاهان بدرگاه فرستند و هر که بیادبی کند بر درگاه باستوربانی فرستند.
و گفت: هرکه با او صحبت کند بیادب جهل او او را بکشتن سپارد زود.
و گفت: هرگز ایستادگی نبود با خدای در بدایت نتواند نشست یا او در نهایت و در نهایت ایستادگی از راه مجاهده ننشستنی دست دهد از راه مشاهده.
و گفت: خدمت که بود بر درگاه بود بر بساط مشاهده مشاهده بود بنعت هیبت بعد از آن فسردگی بود از استیلاء قربت بعد از آن فنا بود از خود در تمامی غیبت و از بهر اینست که احوال مشایخ در نهایت ازمجاهده به سکون باز میگردد و او را ظاهر ایشان برقرار نمیماند.
وگفت: چون مرید مجرد بود در بدایت از وهمی و در نهایت از همتی او معطل بود و وهم آنست که مشغول گرداند ظاهر او را به عبادت و همت آنست که جمع گرداند باطن او را به مراقبت.
و گفت: شادی طلب تمامتر از شادی وجدان از بهر آنکه- شادی وجدان را خطر زوالست و در طلب امید وصال.
و گفت: این حدیث نه بعلت است و نه ازجهد ولیکن طینت است کما قال الله یحبهم و یحبونه گفت: ایشان را دوست داریم و ایشان ما را دوست دارند و در میان ذکر طاعت و عبادت نکرد و محبت مجرد یاد کرد ازعلت.
و گفت: مصیبت ما امروز بیش ازمصیبت اهل دوزخ خواهدبود فردا از بهر آن که اهل دوزخ را فردا ثواب فوت خواهد شد و ما را امروز بنقد وقت مشاهدهٔ خدمت حق فوت میشود و تو فرق میکن میان این دو مصیبت.
وگفت: هر که ترک حرام کند از دوزخ نجات یابد و هر که ترک شبهت کند به بهشت رسد و هر که ترک زیادتی کند به خدای رسد.
وگفت: بدین حدیث نتوان رسید به مردی هر که درین حدیث رسید ازینجا خلاص نتوان یافت به مردی.
وگفت: آن آرایش که گاه گاه به مردم درآید بیسببی از اطلاع حق بود که متجلی شود روح را.
و گفت: گوینده مطیع خداوندبود در جمله عمر مگر نفسی و او را درحظیرةالقدس فرود آرند چون حسرات آن نفس بروکشف کنند آن بهشت بروی دوزخ گردد واگر درجمله عمر طاعت نچشیده بود مگر نفسی اگر او را در دوزخ کنند و کشف گردانند بر او این یک نفس آتش فرو میبرد و دوزخ بر او بهشت شود.
وگفت: هر که حاضر است اگر سر خویش اختیار کند بدان مطالبت کنند و اگر غایب است که اختیار کند نپرسند.
و گفت: اگر عقوبت کند اظهار قدرت بود و اگر بیامرزد اظهار رحمت بود و همه کس بیش نرسد.
و گفت: غربت آن نیست که برادر یوسف را بدرمی چند بفروختند غریب آن مُدبِر است که آخرت را بدنیا فروشد.
و گفت: باید که هرکه این آیت بشنود ولاتحسبن الذین قتلوافی سبیل الله الی آیه بجان درباختن بخیلی نکند.
و گفت: ایاک نعبد ترا نگاهداشتن شریعت است و ایاک نستعین امر بحقیقت است.
و گفت: چون حق تعالی تنهای شما را بخریده است به بهشت بدیگری مفروشید که بیع درست نباشد و اگر باشد سودنکند.
و گفت: سه رتبت است سؤال و دعا و ثنا سؤال آنرا که دنیا خواهد دعا آنرا که عقبی خواهد ثناء آنرا که مولی خواهد.
و گفت: مراتب سخاوت سه قسمست سخاوت وجود و ایثار هر که حق را بر نفس خود بر گزیند صاحب جود است و هرکه حق را بر جان خود برگزیند صاحب ایثار است.
و گفت: هر که از حق خاموش گردد دیوی بود گنگ.
و گفت: بر شما باد که حذر کنید از صحبت سلاطین که ایشان را رأی چون رأی کودکان بود و صولت چون صولت شیران.
و گفت: شیوهٔ سلاطین آنست که ازیشان صبر و با ایشان طاقت نیست.
و گفت: معنی لَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا به پناه خواست از فراق.
و گفت: تواضع توانگران درویشان را دیانت است و تواضع درویشان توانگران را خیانت.
وگفت: اگر ملایکه طالب علم را پر نگسترانند آنکه طالب معلوم بود خود چگونه بود.
و گفت: اگر طلب علم فریضه است طلب معلوم فریضهتر.
و گفت: مرید آنست که در عمر خویش نخسبد و مردان که یک ساعت نخسبند و پیغامبر چنین بود علیه السلام چون ازمعراج بازآمد هرگز دیگر نخفت زیرا که همه دل شده بود.
و گفت: ابراهیم علیه السلام اسماعیل را گفت: ای پسر در خواب دیدم که ترا قربان همی باید کرد گفت: ای پدر اگر نخفتئی آن خواب ندیدی.
و گفت: دیدار در دنیا باسرار بود و در آخرت بابصار.
و گفت: ارادت و همت امانت حق است پیش ارباب بدایات و اصحاب نهایت ارباب بدایت بارادت طاعت مجاهده توانند کرد و اصحاب نهایت بهمت بمکاشفه و مشاهده توانند رسید و همت چون کیمیاست طالب مال را و همت قراریست بیآرام که هرگز ساکن نشود نه در دنیا و نه در آخرت.
و گفت: جهد توانگران بمالست و جهد درویشان بجان.
و گفت: صحبت کردن با اژدها آسانتر که با درویشی که همه بخیلست.
و گفت: بزرگترین همه چیزها نشستن بر بساط فقر است و ترک گرفتن آفاق به کلی چنانکه او را نه معلومی بود نه جاهی نه مالی نه چیزی گفتند هر کسی که بدین صفت بود او را هیچ ثواب بود گفت: آنچه مردمان میپوشند او میپوشد و آنچه میخورند او میخورد و لیکن بسرّ از ایشان جدا بود.
و گفت: وقت تو آنست که آنجائی اگر وقت تو دنیاست بدنیائی و اگر عقباست بعقبائی و اگر شادیست در شادئی و اگر اندوهست در اندوهی.
و گفت: چنانکه ترا از شکم مادر بیرون آورد از میان نجاست و شیر پاک خالص غذای تو گردانید وترا به پاکی پرورش داد همچنان از دنیا بیرون بردت از میان گناه و معاصی و شراب رحمت و مغفرت و عزت چشاند و پاک گرداند و در بهشت فرود آرد پاک از همه آفتی.
وگفت: خدای تعالی عاصیان را دوست میدارد خطاب میکند سیدالمرسلین را صلوات الله و سلامه علیه که نماز شب کن تا مقام شفاعت یابی به نیتی که مادران شب دایه را بیدار کنند تا شیر به فرزند دهند.
گفتند فتوت چیست گفت: حرکت کردن از برای دیگران و از پیغمبر بود علیه السلام که فردا همه خواهند گفت: نفسی نفسی او خواهد گفت: امتی امتی.
و گفت: جمع اثباتیست بینفی و تفرقه نفی تست بیاثبات و تفرقه آن بود که به تو منسوب بود و جمع آنکه از تو برده باشد.
وگفت: فقر عطای حق است هر که به حق آن قیام نکند به سبب آنکه ازو شکایت کند آن سبب عقوبت او گردد.
وگفت: اگر توبه از بیم دوزخ یا امید بهشت میکنی بیهمتی است توبه بر آن کنخدایت دوست دارد إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ.
و گفت: توکل صفت انبیا بود و تسلیم صفت ابراهیم وتفویض صفت پیغمبر ما صلی الله علیه و سلم صاحب توکل بوعده آرام گیرد و صاحب تسلیم به علم و صاحب تفویض به حکم و توکل بدایت باشد و تسلیم وسط و تفویض نهایت.
وگفت: صاحب معرفت باش به خدای تا همیشه شاد باشی.
وگفت: عالم را روا نبود که خبر دهد مگر آنچه خوانده باشد و عارف را روا نبود که خبر دهد مگر یافته باشد.
وگفت: چنانکه ربوبیت از حق زایل نشود باید که عبودیت که صفت بنده است از بنده زایل نشود.
وگفت: اول مقام بنده علم است به خدای و غایتش معرفت خدای و فایدهٔ آن مشاهده است و بنده باز نه بایستد ازمعصیت مگر به تهدید و وعید بانواع عقاب و آزاد آنست که او را از کرم کشف چیزی کند بسنده بود او را از زجر ونهی.
و گفت: عقل را دلالت و حکمت را اشارت و معرفت را شهادت.
وگفت: توحید نظر کردن است در اشیاء بعین عدم.
وگفت: بصفای عبادت نتوان رسید الا به چهار چیز اول معرفت خدای دوم معرفت نفس سوم معرفت موت چهارم معرفت ما بعدالموت هر که خدای را بشناخت بحق او قیام کرد به صدق و اخلاص و صفا وعبودیت وهر که نفس را بشناخت بشریعت و حقیقت روی به مخالفت او نهاد ومخالفت او طاعت است مدام و هر که موت را بشناخت شایستگی آن ساخته گردانید و آمدن آنرا مستعد شد و هر که ما بعد الموت بشناخت ازوعد و وعید در خوف و رجا بماند فَلَا يَأْمَنُ مَکْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ.
و گفت: نقد در فعل است تا صفت وفکرت در صفت تاموصوف و عبارت نقداست باشارة و فکرت آنست که اشارت و عبارت بدو نرسد.
وگفت: مادام که بنده صاحب توحید است حال او نیکوست از جهت آنکه شفیع اعظم توحید است و هرکه توحید ندارد کسی شفاعت او نکند و آنکه صاحب توحید نبود لامَحاله که روزی آمرزیده شود.
وگفت: عارف باشی تا متحمل باش و گفت: قومی را در قبض افکند از برای آن منکر شدند و جمعی را در بسط بداشت از این جهت بوحدانیت مقر آمدند.
و گفت: فراغت مُلک است که آنرا غایب نیست.
و گفت: غریب نه آنست که کسی ندارد غریب آن مدبِری بود که آخرت بفروشد.
و گفت: قبض اوایل فناست و بسط اوایل بقا هر که را در قبض انداخت باقی گردانید.
و گفت: از آب و گل چه آید جز خطا و از خدا چه آید جز عطا.
و گفت: عارف همچون مردیست که بر شیر نشیند همه کس ازو ترسند و او از همه کس بیش ترسد.
نقل است که یک روز در استدراج سخن میگفت. سایل گفت: استدراج کدام بود گفت: آن نشنیدهٔ که فلانکس به مدینه کلو باز میبرد.
نقلست که آخر چندان درد درو پدید آمده بود که هر شب گاهی بر بام خانه شدی آن خانه که اکنون در برابر تربت اوست و آنرا بیت الفتوح گفتندی چون بر بام شدی روی به آفتاب کردی و گفتی ای سرگردان مملکت امروز چون بودی و چون گذشتی هیچ جا از اندوهگینی ازین حدیث و هیچ جا از زیر و زبر شدگان این واقعه خبر یافتی همه ازین جنس میگفتی تا که آفتاب فروشدی پس از بام فرودآمدی.
وسخن او در آخر چنان شد که کسی فهم نمیکرد و طاقت نمیداشت لاجرم به مجلس مردم اندک آمدندی چنانکه هفده هجده کس زیادت نبودندی چنانکه پیر هری میگوید که چون بوعلی دقاق را سخن عالی شد مجلس او از خلق خالی شد.
نقلست که در ابتداء حال غلبات وجدی داشت که هیچکس را ازین حدیث مسلم نمیداشت تا چنان شده بود که پیوسته میگفتی بارخدایا مرا بکاه برگی بخش و مرا در کار موری کن و در مناجات میگفتی که مرا رسوا مکن که بسی لافها زدهام تو بر سر منبر با این چنین گناه کار تو و اگر رسوام خواهی کرد باری در پیش این مجلسیان رسوام مکن مرا همچنان در مرقع صوفیان رها کن و رَکوه و عصایی بدستم ده که من شیوه صوفیان دوست میدارم آنگاه مرا با عصا و رَکوه و مرقع بوادیی از وادیهای دوزخ در ده که تا من ابدالابد خونابهٔ فراق تو میخورم و در آن وادی نوحه تو میکنم و بر سر نگونساری خویش میگریم و ماتم بازماندگی خویش میدارم تا باری اگر قرب توم نبود نوحهٔ توم بود.
و میگفت: بار خداوندا ما دیوان خویش به گناه سیاه کردیم و تو موی ما را به روزگار سپید کردی ای خالق سیاه و سفید فضل کن و سیاه کرده ما را در کار سپید کرده خویش کن و باز میگفت: ای خداوند آنکه ترا به تحقیق بداند طلب تو همیشه کند و اگرچه داند که هرگزت نیاید.
و گفت: گرفتم که در فردوسم فرود آوردی و به مقام عالیم رسانیدی آنرا چکنم که بهتر ازین توانستمی بود و نبودم.
بعد ازوفات استاد را به خواب دیدند و پرسیدند که خدای تعالی با تو چه کردگفت: مرا به پای بداشت و هر گناه که بدان اقرار آوردم بیآمرزید مگر یک گناه که از آن شرم داشتم که یاد کردمی مرا در عرق بازداشت تا آنگاه که همه گوشت ازرویم فرو افتاد گفتند آن چه بود گفت درکودکی بامردی نگرسته بودم مرا نیکو آمده بود و یکبار دیگرش به خواب دیدند که عظیم بیقراری میکرد و میگریست گفتند ای استاد چه بوده است مگر دنیا میبایدت گفت: بلی ولکن نه برای دنیا با مجلس که گویم بلکه برای آن تا میان دربندم و عصا برگیرم و همه روز یک بیک در همی شوم و خلق را وعظ همی کنم که مکنید که نمیدانید که از که باز میمانید.
و دیگری بخواب دید گفت: خدای با تو چه کرد گفت: هر چه کرده بودم از بد و نیک جمله گرد کرد بر من بذرّه ذرّه پس به کوه درگذاشت و یکی دیگرش به خواب دید که بر صراط میگذشت پهنای آن پانصد ساله راه بود گفت: این چیست که ما را خبر دادند که صراط از موی باریکتر است و از تیغ تیزتر گفت: این سخن راست است لیکن برونده بگردد روندهٔ که آنجا فراختر رفته باشد اینجا باریکش باید رفت و اگر تنگتر رفته باشد اینجا فراختر باید رفت.
نقلست که استاد را شاگردی بود نام او ابوبکر صیرفی بر سر تربت استاد نشسته بود گفت: بخواب دیدم که تربت از هم بازشدی و استاد برآمدی و خواستی که بهوا بر پرد گفتمی کجا میروی گفتی همچنین گویان میروم که ما را درملکوت اعلی منبرها نهادهاند.
و چنین نقل کردهاند که به مدت یکسال این ابوبکر بعد از نماز دیگر روز آدینه بر سر تربت استاد نشستی یعنی که به مجلس آمدهام و همین ابوبکر را میآرند که گفت: چون قاضی بوعمر وفات کرد و او از اقران استاد بود به خواب دیدم که همی رفتم تا به مجلس استاد روم گفتندی کجا میروی گفتمی به ملکوت آسمان اعلا به مجلس استاد گفتندی امروز مجلس نیست که قاضی بوعمر درگذشته است.
شیخ ابوالقاسم قشیری حکایت کرد که جوانی به نزدیک من آمد و همی گریست گفتم چه بوده است گفت: دوش بخواب دیدم که قیامت بودی و مرا به دوزخ فرستادندی من گفتمی که مرا به دوزخ مفرستید که به مجلس بوعلی دقاق رسیدهام مرا گفتندی به مجلس او رسیدهٔ گفتم آری گفتند او را به بهشت برید، رحمةالله علیه.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر در وصف شخصیت شیخ ابوعلی دقاق و مقام والای او در علم و عرفان است. ایشان به عنوان استاد و راهنمای مریدان خود شناخته میشود و در علم، بیان، و زهد دارای جایگاه برجستهای بوده است. از طریق تجربیات خود با مشایخ بزرگ، او به آموزههای عمیق و ریاضتهای سخت دست یافته و در منابر، به وعظ و ارشاد پرداخته است. داستانهای مختلفی از زندگی او، از جمله مباحثات و نکتهسنجیهایش، نشاندهندهی عمیقبودن بصیرت اوست. او به صفاتی چون توکل، عشق، و فقر اشاره کرده و با بیانی دلنشین در مورد اصول اخلاقی و عرفانی سخن میگوید. شیخ ابوعلی دقاق بهعنوان یک مشعل هدایت برای کسانی که در جستجوی حقیقت و معنویت هستند، شناخته میشود.
هوش مصنوعی: عطار ابوعلی دقاق را استاد دانش و سخن، اهل کشف، سوختهٔ عشق و شوق، پیشوای زمان و سلطان طریقت میخواند که در حدیث و تفسیر و وعظ مقامی بزرگ و در ریاضت و کرامت جایگاهی برجسته داشت. او مرید نصرآبادی بود و بزرگان گفتهاند در هر دوره نوحهگری بوده و نوحهگر آن روزگار بوعلی دقاق بود و هرگز در عمر خود به چیزی تکیه نداد. آغاز کارش در مرو بود و گفت ابلیس را دیدم که خاک بر سر میریخت و میگفت خلعتی را که هفتصد هزار سال در انتظار و آرزوی آن بودم بر تن پسر آردفروشی انداختند.
هوش مصنوعی: شیخ بوعلی فارمدی با همهٔ بزرگیاش میگفت فردای قیامت هیچ دستاویزی ندارم جز اینکه بگویم از آنِ بوعلی دقاقم.
هوش مصنوعی: استاد بوعلی گفت درخت خودرو که کسی پرورشش نداده برگ میآورد اما میوه نمیدهد یا میوهاش بیمزه است؛ انسان هم اگر استاد و مربی نداشته باشد، از او ثمری به بار نمیآید.
هوش مصنوعی: او گفت این طریقت را از نصرآبادی گرفتم و او از شبلی و شبلی از جنید و جنید از سری و سری از داود و داود از معروف و معروف از تابعین.
هوش مصنوعی: گفت هیچگاه بیغسل نزد استاد نصرآبادی نرفتم. آغاز مجلسگویی او در مرو چنین بود که پیری به نام بوعلی شنوی از او خواست سخنی بگوید؛ استاد گفت این توان را ندارم؛ پیر گفت شاید ما نیاز خود را به تو بسپاریم و بر اثر نیاز ما زبانت گشوده شود؛ استاد سخن گفت و از آن پس کارش پیوسته شد.
هوش مصنوعی: پس از سالها غیبت و سفر حج و ریاضت، روزی برهنه به ری رسید و در خانقاهی فرود آمد؛ او را شناختند و بزرگان خواستند درس و مناظره کند، اما گفت تنها چند سخنی میگویم. بر منبر به سمت راست اشاره کرد و گفت «خدا بزرگتر است»، به روبهرو گفت «خشنودی خدا بزرگتر است» و به چپ گفت «خدا بهتر و پایندهتر است»؛ مردم چنان به خروش آمدند که چند تن جان دادند و او در آن هیاهو از منبر پایین آمد و ناپدید شد و به مرو و سپس نیشابور رفت.
هوش مصنوعی: درویشی به نیت پرسیدن از توکل به مجلس او آمد و دلش به دستار طبری استاد مایل شد؛ چون پرسید توکل چیست، استاد گفت آن است که طمع از دستار مردم ببری، و دستار را به سوی او انداخت؛ یعنی از اندیشهٔ دل او آگاه بود.
هوش مصنوعی: گفت زمانی بیمار بودم و هوای نیشابور داشتم؛ در خواب گویندهای گفت تو نمیتوانی از این شهر بروی، زیرا گروهی از پریان سخن تو را پسندیدهاند و هر روز در مجلست حاضرند و به خاطر آنان در این شهر نگه داشته شدهای.
هوش مصنوعی: هرگاه میان مردم ماجرایی پیش میآمد که دلها را به خود مشغول میکرد، استاد میگفت این از غیرت خداوند است که میخواهد آنچه در جریان است از میان برود و دلها تنها به او مشغول باشد.
هوش مصنوعی: روزی بر منبر آدمی را به خاطر حسد و خودپسندی و تکبر نکوهش میکرد؛ کسی گفت با این همه صفت زشت، آدمی جایگاه دوستی و محبت است؛ استاد گفت از خدا بترسید، و آیهٔ «آنان را دوست دارد و آنان او را دوست دارند» را یاد کرد، یعنی محبت از سوی خداست نه از شایستگی آدمی.
هوش مصنوعی: روزی بر منبر پیوسته «خدا، خدا» میگفت؛ کسی پرسید خدا چیست؟ گفت نمیدانم. گفت پس چرا میگویی؟ گفت اگر این را نگویم چه کنم؛ یعنی جز یاد او کاری از من برنمیآید.
هوش مصنوعی: درویشی در مجلس برخاست و گفت سه روز است چیزی نخوردهام؛ استاد بر او بانگ زد که دروغ میگویی، زیرا فقر راز پادشاه است و پادشاه رازش را جایی نمیگذارد که آن را پیش هر کس و ناکسی بازگوید.
هوش مصنوعی: فقاعفروشی هنگام سفره با فقاع به خانقاه میآمد و به صوفیان میداد و باقی را میبرد؛ استاد روزی گفت این جوانمرد حالی صافی دارد. شب در خواب جایگاهی بلند دید که بزرگان دین آنجا بودند و نتوانست بالا رود، تا فقاعی آمد و گفت دستت را به من بده که در این راه بسیاری از شیران روباهاند. فردا استاد گفت راهش دهید که اگر دیشب دستگیر ما نبود بازمانده بودیم؛ فقاعی گفت ما هر شب آنجاییم، تو یک شب آمدی و راز ما را فاش کردی.
هوش مصنوعی: کسی گفت از راه دور نزد تو آمدهام؛ استاد گفت این کار با پیمودن مسافت نیست؛ یک گام از نفس خود فراتر بگذار تا همهٔ مقصودهایت حاصل شود.
هوش مصنوعی: کسی از وسوسهٔ شیطان شکایت کرد؛ استاد گفت درخت را از ریشه بکن تا گنجشک بر آن ننشیند؛ تا لانهٔ دیو در دل توست، مرغان شیطان بر آن مینشینند. یعنی ریشهٔ هوس را از دل برکن.
هوش مصنوعی: بازرگانی به نام خشگو بیمار شد و گفت نیمهشب برای نماز شب برخاستم و پشتم درد گرفت و تب کردم؛ استاد گفت تو را با کارهای زیادی چون نماز شب چه کار؛ باید مردار دنیا را از خود دور کنی، چنانکه سردرد با مرهم نهادن بر پا خوب نمیشود و دست نجس با شستن آستین پاک نمیگردد.
هوش مصنوعی: روزی به خانهٔ مریدی رفت که مدتها چشمانتظارش بود؛ مرید گفت سخنی بگویم: کی خواهی رفت؟ استاد گفت ای بیچاره، هنوز به وصال نرسیده بانگ جدایی سر دادی.
هوش مصنوعی: صوفیای نزد استاد عطسه زد و استاد گفت «پروردگارت بر تو رحمت آورد»؛ صوفی بیدرنگ کفش پوشید تا برود و گفت چون زبان شیخ به رحمت بر ما گشوده شد، کاری که میبایست انجام شد؛ بیش از این چه میخواهد بود؟ و رفت.
هوش مصنوعی: روزی استاد ابوعلی خرقهای نو و زیبا پوشیده بود. شیخ ابوالحسن برنودی، که از دیوانگانِ خردمند بود، با پوستینی کهنه و آلوده وارد شد. استاد به شوخی، در حالی که به خرقهٔ خود مینگریست، پرسید این پوستین را چند خریدهای. شیخ فریاد زد: ای بوعلی، خودنمایی مکن؛ این پوستین را به بهای همهٔ دنیا خریدهام و به همهٔ بهشت نمیفروشم. استاد سر به زیر انداخت و زار گریست و گویند پس از آن هرگز با کسی شوخی نکرد.
هوش مصنوعی: درویشی به خانقاه آمد و گوشهای خواست تا در آن بمیرد. در آنجا «الله الله» میگفت و به استاد گفت: مرا مشغول مکن. چون جان داد و برای غسل و کفن کس فرستادند، جسد او را هیچجا نیافتند. هاتفی گفت: کسی را که فرشتهٔ مرگ و حور و قصور جستند و نیافتند چه میجویی؛ او «در جایگاه راستی نزد پادشاهی توانا» است.
هوش مصنوعی: استاد پیری را در مسجدی ویران دید که چنان خون میگریست که زمین مسجد رنگین شده بود. گفت: با خود مدارا کن، تو را چه شده است؟ پیر گفت: ای جوانمرد، در آرزوی دیدار او تابم به سر رسید.
هوش مصنوعی: استاد مثلی آورد: خداوندگاری بر بندهاش خشم گرفت و به شفاعت دیگران او را بخشید، اما بنده همچنان میگریست. شفیع پرسید چرا هنوز میگرید؛ خداوندگار گفت: او خشنودیِ مرا میخواهد و به آن راهی ندارد، از این رو میگرید. یعنی بخشیده شدن جدا از رسیدن به رضای اوست.
هوش مصنوعی: جوانی پرسید: اگر اندیشهٔ گناهی به دل کسی بگذرد، آیا به طهارتش زیان میرساند؟ استاد گریست و گفت پاسخ او را بدهید. زینالاسلام گفت: پاسخی به دلم رسید ولی از استاد شرم داشتم بگویم: طهارت ظاهر را خلل نمیرساند اما طهارت باطن را میشکند.
هوش مصنوعی: استاد گفت به چشمدردی سخت دچار شدم که مدتی بیقرار و بیخواب بودم. لحظهای خوابم برد و ندایی شنیدم که «آیا خدا برای بندهاش کافی نیست؟». بیدار شدم و دردم رفت و دیگر هرگز چشمدرد نگرفتم.
هوش مصنوعی: استاد ابوسعید خرگوشی و استاد ابوعلی را که هر دو بیمار بودند از حمام بازآوردند. ابوعلی گفت: چه خوش بود اگر همینطور سالم و پاک بنشینیم تا وقت نماز برسد؛ راوی از اینکه ناچار بودند به سبب بیماری بارها وضو بگیرند در شگفت ماند. ابوسعید در گوش استاد گفت: گویی او با ما ستیزه میکند، اما هرچه از او برسد خوش است.
هوش مصنوعی: استاد گفت پانزده شبانهروز در بیابانی گم شدم و چون راه را یافتم، سپاهیانی به من جرعهای آب دادند. زیان آن جرعه آب سی سال است که هنوز در دلم مانده است؛ یعنی پذیرفتن آن آب از دست چنان کسانی، دلش را تیره کرده بود.
هوش مصنوعی: استاد با مریدانِ سختجان سخت میگرفت و در زمستان آنان را به غسل با آب سرد فرمان میداد، و با نازکطبعان مدارا میکرد و میگفت با هر کس باید به اندازهٔ توانش رفتار کرد.
هوش مصنوعی: میگفت کسی که میخواهد اشنان بفروشد خروارها لازم دارد، اما برای شستن جامه ده سیر کافی است؛ یعنی دانش به اندازهای که به آن عمل کنی بس است و دانشی که برای فروختن بیاموزی سودی ندارد، زیرا مقصود از دانش عمل و فروتنی است. نمونهاش اینکه در مرو به مهمانی میرفت و نالهٔ پیرزنی را شنید که از گرسنگی و کودکان بسیار به خدا شکوه میکرد. در مهمانی خواست طبقی از غذا آماده کنند؛ میزبان پنداشت شیخ میخواهد پسماندهٔ سفره را به خانه ببرد، حال آنکه شیخ نه خانه داشت نه خانواده. شیخ طبق را بر سر نهاد و به در خانهٔ پیرزن برد و به آنان داد؛ عطار میگوید ببین این چه شکستگی و نیازی بوده است.
هوش مصنوعی: استاد روزی گفت: اگر فردا مرا به دوزخ بفرستند و کافران سرزنشم کنند که میان ما و تو چه فرقی است، میگویم: جوانمردی باید؛ آخر من هم روزگارِ رونق و خوشیای داشتهام، اما سنت خدا چنین است.
هوش مصنوعی: بیتی عربی: چون صبح روشن شد میان ما جدایی انداخت؛ و کدام نعمت است که روزگار آن را تیره نکند؟ یعنی هر وصالی را روزگار به فراق میکشاند.
هوش مصنوعی: عطار میگوید شگفت آنکه همین استاد با چنین سخنی، این را نیز گفته است که اگر بدانم در قیامت کسی یک گام از من جلوتر است، از همهٔ آنچه کردهام روی برمیگردانم. شاید هنگام سخن نخست، او را به خودش بازگردانده بودند و یکسره در بندگی محو بود، و هنگام سخن دوم او را از میان برداشته بودند و سخن بر زبانش جاری میشد و یکسره در ربوبیت محو بود.
هوش مصنوعی: روز عیدی در مصلی مردم بسیاری گرد آمده بودند و استاد شادمان شد و گفت: به عزت تو سوگند، اگر بدانم یکی از اینان پیش از من تو را میبیند، بیدرنگ جانم برمیآید. عطار میافزاید شاید چون در آنجا زمان نیست، پیش و پس دیدن هم نیست؛ «نزد خدا صبح و شامی نیست»، و شرح این سخن دراز است و او را سخنانی بلند است.
هوش مصنوعی: گفت: مبادا به خاطر خدا با هیچ آفریدهای دشمنی کنی، زیرا آنگاه ادعا کردهای که او از آنِ توست؛ تو از آنِ خود نیستی و خداوندی داری، پس کار خود را به او واگذار تا خود او با دشمنِ ملکِ خویش دشمنی کند.
هوش مصنوعی: گفت: چنان زندگی کن که گویی مردهای و سه روز از مرگت گذشته است؛ یعنی از خود و خواستههایت بهکلی جدا باش.
هوش مصنوعی: گفت: هر کس جان خود را جاروب درِ خانهٔ معشوق نکند، عاشق نیست.
هوش مصنوعی: هر کس با غیر خدا انس بگیرد، در حال معنویاش سست است و هر کس از غیر او سخن بگوید، در گفتارش دروغگوست.
هوش مصنوعی: هر کس قصد مخالفت با پیر کند، در طریقت نمیماند و پیوندش با پیران بریده میشود، هرچند در یک جا با هم باشند. هر کس همنشین پیری شود و سپس در دل بر او خرده بگیرد، پیمان همنشینی را شکسته و توبه بر او واجب است؛ با اینکه گفتهاند خطا در حق استاد با توبه جبران نمیشود.
هوش مصنوعی: بیادبی درختی است که میوهاش رانده شدن است. هر کس در بارگاه نزدیک پادشاه بیادبی کند، او را به درگاه بیرون میفرستند و هر کس بر درگاه بیادبی کند، او را به ستوربانی و نگهداری چارپایان میگمارند.
هوش مصنوعی: هر کس بیادب با او (حق یا پادشاه) همنشینی کند، نادانیاش او را زود به هلاکت میسپارد.
هوش مصنوعی: کسی که در آغاز راه در برابر خدا به خدمت نایستاده باشد، در پایان راه نمیتواند با او بنشیند. ایستادن از راه کوشش و ریاضت است و نشستن در پایان از راه دیدار و مشاهده به دست میآید.
هوش مصنوعی: خدمت در جایگاه درگاه است و در بارگاه نزدیک، مشاهده است؛ نخست مشاهده همراه با هیبت، سپس سکون و بیحرکتی از چیرگی قرب، و سرانجام فنای کامل از خود در غیبت. از همین روست که احوال مشایخ در پایان از کوشش به آرامش بازمیگردد و ظاهرشان بر یک حال نمیماند.
هوش مصنوعی: مرید وارسته در آغاز با «وهم» و در پایان با «همت» از بیکاری دور است؛ وهم ظاهر او را به عبادت مشغول میکند و همت باطن او را با مراقبه جمع و متمرکز میسازد.
هوش مصنوعی: شادی جستوجو کاملتر از شادی یافتن است، زیرا یافته در خطر از دست رفتن است و در جستوجو امید وصال باقی است.
هوش مصنوعی: عشق الهی از روی سبب یا کوشش به دست نمیآید، بلکه در سرشت است؛ چنانکه خدا فرمود: «آنان را دوست دارد و آنان او را دوست دارند» و در میان، از طاعت و عبادت یاد نکرد، بلکه محبت پاک و بیسبب را ذکر کرد.
هوش مصنوعی: مصیبت ما امروز از مصیبت دوزخیان در قیامت بیشتر است؛ زیرا آنان فردا پاداش را از دست میدهند، اما ما امروز و به نقد، وقتِ مشاهده و خدمت حق را از دست میدهیم؛ تو خود فرق این دو مصیبت را دریاب.
هوش مصنوعی: هر کس حرام را رها کند از دوزخ رهایی مییابد، هر کس شبههناک را رها کند به بهشت میرسد و هر کس زیادی و افزون بر نیاز را رها کند به خدا میرسد.
هوش مصنوعی: به این راه عشق با زور و توان مردانه نمیتوان رسید و هر کس به آن رسید، با زور خود نیز نمیتواند از آن رهایی یابد.
هوش مصنوعی: آن شادی و آراستگی درونی که گاه بیسبب در دل مردم پدید میآید، از نظر و عنایت حق است که بر روح جلوه میکند.
هوش مصنوعی: اگر کسی همهٔ عمر مطیع خدا باشد جز یک دم، و او را در بهشت جای دهند، چون حسرت آن یک دم بر او آشکار شود، بهشت برایش دوزخ میشود. و اگر کسی در همهٔ عمر جز یک دم طعم طاعت نچشیده باشد و او را به دوزخ برند، چون آن یک دم بر او آشکار شود، آتش فرو مینشیند و دوزخ برایش بهشت میشود.
هوش مصنوعی: کسی که حاضر و هشیار است، اگر خواست خود را برگزیند از او بازخواست میکنند؛ اما کسی که از خود غایب و در حق فانی است، اگر چیزی برگزیند از او نمیپرسند.
هوش مصنوعی: اگر خدا کیفر دهد، نمایش قدرت اوست و اگر ببخشاید، نمایش رحمت او؛ و هیچکس فراتر از این دو نمیرسد.
هوش مصنوعی: غربت آن نیست که برادران یوسف او را به چند درهم فروختند؛ غریب واقعی آن بدبخت است که آخرت را به دنیا میفروشد.
هوش مصنوعی: هر کس این آیه را بشنود که «گمان مبرید کسانی که در راه خدا کشته شدند مردهاند، بلکه زندهاند»، باید در فدا کردن جان خود در راه خدا دریغ نکند.
هوش مصنوعی: گفتن «تنها تو را میپرستیم» نگاه داشتن شریعت است، و گفتن «تنها از تو یاری میجوییم» اقرار به حقیقت است، یعنی پذیرفتن اینکه همهچیز از خداست.
هوش مصنوعی: چون خداوند جان و تن شما را به بهای بهشت خریده است، آن را به کس دیگری نفروشید؛ چنین فروشی درست نیست و اگر هم درست باشد سودی ندارد.
هوش مصنوعی: سه مرتبه هست: درخواست، دعا و ستایش. درخواست کار کسی است که دنیا میخواهد، دعا کار کسی است که آخرت میخواهد، و ستایش کار کسی است که خود خداوند را میخواهد.
هوش مصنوعی: بخشندگی سه درجه دارد: سخاوت، جود و ایثار. هر که خدا را بر خواستههای نفس خود مقدم بدارد اهل جود است، و هر که خدا را بر جان خود مقدم بدارد اهل ایثار است.
هوش مصنوعی: هر که از گفتن حق خاموش بماند، مانند دیوی گنگ است.
هوش مصنوعی: از همنشینی با پادشاهان بپرهیزید، زیرا رأی و اندیشهشان مانند کودکان سست و ناپایدار است و خشم و حملهشان مانند شیران سهمگین.
هوش مصنوعی: خوی پادشاهان چنین است که نه میتوان از آنان دوری کرد و شکیبا ماند، و نه میتوان همنشینی با آنان را تحمل کرد.
هوش مصنوعی: معنای دعای «آنچه را تاب آن نداریم بر ما بار مکن» این است که از جدایی از خدا به او پناه میبریم؛ یعنی فراق همان بار تحملناپذیر است.
هوش مصنوعی: فروتنی ثروتمندان در برابر درویشان نشانهٔ دینداری است، اما فروتنی درویشان در برابر ثروتمندان خیانت است.
هوش مصنوعی: اگر فرشتگان برای جویندهٔ دانش بال میگسترانند، پس جایگاه کسی که جویای خودِ معلوم، یعنی خداوند، است چه اندازه بلند خواهد بود.
هوش مصنوعی: اگر جستن دانش واجب است، جستن خودِ معلوم، یعنی خداوند، واجبتر است.
هوش مصنوعی: مرید راستین کسی است که در سراسر عمر به خواب غفلت نرود، و مردان راه کسانیاند که حتی ساعتی غافل نمیشوند. پیامبر نیز چنین بود و پس از بازگشت از معراج دیگر نخفت، زیرا سراسر وجودش دل شده بود.
هوش مصنوعی: ابراهیم به اسماعیل گفت: ای پسر، در خواب دیدم که باید تو را قربانی کنم. اسماعیل گفت: ای پدر، اگر نخفته بودی آن خواب را نمیدیدی؛ یعنی این آزمون نتیجهٔ همان لحظهٔ خفتن بود.
هوش مصنوعی: دیدار خداوند در دنیا با چشم دل و باطن است و در آخرت با چشم سر.
هوش مصنوعی: ارادت و همت امانتهایی از سوی خدا نزد نوسالکان و رسیدگاناند. نوسالکان با ارادت به طاعت و ریاضت میپردازند و رسیدگان با همت به کشف و شهود میرسند. همت مانند کیمیا برای جویندهٔ مال است، و حالتی بیقرار است که نه در دنیا آرام میگیرد و نه در آخرت.
هوش مصنوعی: کوشش ثروتمندان در راه خدا با مالشان است و کوشش درویشان با جانشان.
هوش مصنوعی: همنشینی با اژدها آسانتر است از همنشینی با درویشی که سراسر بخیل باشد.
هوش مصنوعی: گفت بزرگترین کار نشستن بر بساط فقر و رها کردن کامل جهان است، چنانکه درویش نه دارایی شناختهشدهای داشته باشد، نه مقام، نه مال و نه چیز دیگر. پرسیدند چنین کسی چه مزد و نشانی دارد؟ گفت در ظاهر همان میپوشد و میخورد که مردم، اما در باطن از آنان جداست.
هوش مصنوعی: گفت «وقت» تو همان جایی است که دلت در آن است. اگر دلت به دنیاست، در دنیایی؛ اگر به آخرت است، در آخرتی؛ و اگر شاد یا اندوهگینی، در همان حال به سر میبری.
هوش مصنوعی: گفت همانگونه که خدا تو را از میان آلودگی از شکم مادر بیرون آورد، شیر پاک را غذایت کرد و پاک پروردت، همانگونه تو را از میان گناهان از دنیا بیرون میبرد، شراب رحمت و آمرزش و عزت به تو میچشاند، پاکت میکند و بیهیچ آسیبی به بهشت میبرد.
هوش مصنوعی: گفت خدا گناهکاران را دوست دارد؛ دلیلش این است که به پیامبر فرمان داد شبها نماز بگزارد تا به مقام شفاعت برسد. این مانند مادرانی است که شب دایه را بیدار میکنند تا به کودکشان شیر بدهد.
هوش مصنوعی: پرسیدند جوانمردی چیست؟ گفت کار کردن برای دیگران. نمونهاش پیامبر است که در قیامت همه میگویند «خودم، خودم» و او میگوید «امتم، امتم».
هوش مصنوعی: گفت «جمع» اثباتی است بینفی و «تفرقه» نفی توست بیاثبات. تفرقه چیزی است که به تو نسبت داده شود و جمع آن است که تو را از خودت ببرد.
هوش مصنوعی: گفت فقر بخشش خداست. هر که حق آن را به جا نیاورد و از آن شکایت کند، همین شکایت مایهٔ کیفرش میشود.
هوش مصنوعی: گفت اگر از ترس دوزخ یا به امید بهشت توبه کنی، از همت پست توست. برای این توبه کن که خدا تو را دوست بدارد، چنانکه فرموده خدا توبهکنندگان را دوست دارد.
هوش مصنوعی: گفت توکل صفت پیامبران است، تسلیم صفت ابراهیم و تفویض صفت پیامبر ما. اهل توکل به وعدهٔ خدا آرام میگیرد، اهل تسلیم به اینکه خدا میداند، و اهل تفویض به حکم او. توکل آغاز راه است، تسلیم میانه و تفویض پایان.
هوش مصنوعی: گفت خداشناس باش تا همیشه شاد باشی.
هوش مصنوعی: گفت عالم حق ندارد جز از آنچه خوانده خبر دهد، و عارف حق ندارد جز از آنچه خود یافته و چشیده سخن بگوید.
هوش مصنوعی: گفت همانگونه که خداوندی هرگز از خدا جدا نمیشود، بندگی هم که صفت بنده است نباید هرگز از بنده جدا شود.
هوش مصنوعی: گفت نخستین منزل بنده دانستن خداست، نهایتش شناخت خدا و ثمرهاش مشاهده. بنده معمولاً تنها با تهدید و وعدهٔ عذاب از گناه دست میکشد، اما آزاده کسی است که اگر خدا از روی کرم چیزی بر او آشکار کند، همان او را از بیم و نهی بینیاز میکند.
هوش مصنوعی: گفت کار عقل راه نمودن است، کار حکمت اشاره کردن و کار معرفت گواهی دادن.
هوش مصنوعی: گفت توحید یعنی به همهٔ چیزها چنان نگریستن که گویی نیستاند.
هوش مصنوعی: گفت به عبادت پاک تنها با چهار شناخت میتوان رسید: شناخت خدا، خود، مرگ و پس از مرگ. خداشناس حق او را با راستی و اخلاص و بندگی به جا میآورد؛ خودشناس با شریعت و حقیقت با نفس مخالفت میکند که این مخالفت طاعتی همیشگی است؛ مرگشناس خود را برای آمدنش آماده میکند؛ و آن که پس از مرگ را بشناسد میان بیم و امید میماند، زیرا جز زیانکاران کسی از تدبیر خدا ایمن نیست.
هوش مصنوعی: گفت سنجش از کار آغاز میشود تا به صفت برسد و اندیشه از صفت تا به موصوف. بیان کردن سنجیدن به کمک اشاره است، و اندیشهٔ حقیقی آن است که نه اشاره به آن میرسد و نه بیان.
هوش مصنوعی: گفت تا وقتی بنده اهل توحید است حالش نیکوست، چون بزرگترین شفیع توحید است. هر که توحید ندارد کسی شفاعتش نمیکند، و اهل توحید ناگزیر روزی آمرزیده میشود.
هوش مصنوعی: گفت: تا وقتی عارفی، باید بردبار باشی. و گفت: خداوند گروهی را در حال قبض (گرفتگی و تنگی دل) نگه داشت و آنان به همین سبب منکر شدند، و گروهی را در حال بسط (گشادگی دل) نگه داشت و آنان از این رو به یگانگی او اقرار کردند.
هوش مصنوعی: گفت: فراغت، یعنی آسودگی از دلبستگیهای دنیا، پادشاهیای است که پایان و زوالی ندارد.
هوش مصنوعی: گفت: غریب کسی نیست که کس و کاری ندارد؛ غریب آن بدبختی است که آخرت خود را بفروشد.
هوش مصنوعی: گفت: قبض آغاز فناست و بسط آغاز بقا؛ خداوند هر که را در قبض افکند، سرانجام او را به بقا رساند.
هوش مصنوعی: گفت: از انسانِ ساخته از آب و گل جز خطا برنمیآید و از خدا جز بخشش چیزی نمیآید.
هوش مصنوعی: گفت: عارف مانند مردی است که بر شیر سوار شده است؛ همه از او میترسند و خود او بیش از همه میترسد.
هوش مصنوعی: روزی دربارهٔ استدراج، یعنی آرامآرام به هلاکت کشاندنِ بنده با نعمت، سخن میگفت. پرسندهای پرسید استدراج چیست؟ او با مثلی پاسخ داد: مگر نشنیدهای که فلانکس چیزی بیارزش را به مدینه میبرد؟
هوش مصنوعی: آوردهاند که در پایان عمر چنان دردی در او پیدا شد که هر روز بر بام خانهای میرفت که اکنون روبهروی آرامگاه اوست و آن را بیتالفتوح مینامیدند. رو به خورشید میکرد و میگفت: ای سرگردانِ این ملک، امروز چگونه بودی و چگونه گذشتی؟ آیا جایی کسی را یافتی که از این درد اندوهگین باشد، یا از زیر و زبرشدگانِ این ماجرا خبری یافتی؟ و همینگونه سخن میگفت تا خورشید غروب میکرد و آنگاه از بام پایین میآمد.
هوش مصنوعی: سخن او در پایان عمر چنان بلند شد که کسی آن را نمیفهمید و تاب شنیدنش را نداشت؛ ناچار شمار اندکی به مجلسش میآمدند و بیش از هفده هجده تن نبودند. پیر هرات هم گفته است که چون سخن بوعلی دقاق بلند شد، مجلسش از مردم خالی شد.
هوش مصنوعی: در آغاز کار چنان وجدهای چیرهای داشت که هیچکس را در این راه درست نمیشمرد. پیوسته میگفت: خدایا مرا به برگ کاهی ببخش و مرا به کار موری بگمار. در مناجات میگفت: رسوایم مکن که بر منبر با این همه گناه لافها زدهام؛ اگر رسوایم میکنی، دستکم پیش این حاضران نکن. مرا در خرقهٔ صوفیان رها کن و کوزه و عصایی به دستم ده که شیوهٔ صوفیان را دوست دارم، آنگاه مرا به یکی از درههای دوزخ بفرست تا همیشه خونابهٔ جدایی از تو بنوشم، در آنجا برای تو نوحه کنم و بر سرنگونی و بازماندگی خود بگریم و سوگواری کنم؛ تا اگر نزدیکی تو نصیبم نشد، دستکم نوحهٔ تو نصیبم باشد.
هوش مصنوعی: میگفت: خداوندا، ما نامهٔ اعمالمان را با گناه سیاه کردیم و تو موی ما را با گذشت روزگار سپید کردی؛ ای آفرینندهٔ سیاه و سپید، فضل کن و سیاهیِ کار ما را به خاطر این سپیدیِ آفریدهٔ خود ببخش. و نیز میگفت: خدایا، هر که تو را بهراستی بشناسد همیشه در طلب توست، هرچند بداند که هرگز به تو نمیرسد.
هوش مصنوعی: گفت: فرض کن مرا در بهشت فرود آوردی و به مقامی بلند رساندی؛ با این حسرت چه کنم که میتوانستم بهتر از این باشم و نبودم؟
هوش مصنوعی: پس از مرگ، استاد را در خواب دیدند و پرسیدند خدا با تو چه کرد. گفت: مرا به پا داشت و هر گناهی را که به آن اقرار کردم بخشید، جز یک گناه که از گفتنش شرم داشتم؛ مرا چنان در عرق نگه داشت که همهٔ گوشت از چهرهام فرو ریخت. پرسیدند آن گناه چه بود؟ گفت: در کودکی به مردی نگریسته بودم و او به چشمم زیبا آمده بود. بار دیگر او را در خواب دیدند که بسیار بیقرار بود و میگریست. پرسیدند مگر دنیا را میخواهی؟ گفت: آری، اما نه برای مجلسگفتن، بلکه برای آنکه کمر ببندم و عصا بردارم و همه روز در خانه به خانه بروم و مردم را پند دهم که این کارها را نکنید، زیرا نمیدانید از چه کسی بازمیمانید.
هوش مصنوعی: کسی دیگر او را در خواب دید و پرسید خدا با تو چه کرد. گفت: همهٔ کارهای نیک و بدم را ذرهذره پیش من گرد آورد و سپس از آن درگذشت. دیگری او را در خواب دید که از صراطی به پهنای پانصد سال راه میگذشت و پرسید: به ما گفته بودند صراط از مو باریکتر و از تیغ تیزتر است. گفت: این سخن درست است، اما صراط به حال رونده بستگی دارد؛ هر که در دنیا گشاده و آسان زیسته، اینجا باید از راه باریک بگذرد، و هر که در دنیا بر خود تنگ گرفته، اینجا راهش فراخ است.
هوش مصنوعی: آوردهاند که استاد شاگردی به نام ابوبکر صیرفی داشت. او بر سر آرامگاه استاد نشسته بود و گفت: در خواب دیدم که گور شکافته شد و استاد بیرون آمد و خواست به هوا پرواز کند. پرسیدم کجا میروی؟ گفت: همینطور سخنگویان میروم، زیرا در ملکوت اعلی برای ما منبرها نهادهاند.
هوش مصنوعی: گفتهاند این ابوبکر یک سال تمام، روزهای جمعه پس از نماز عصر بر سر تربت استاد مینشست، یعنی به مجلس استاد آمدهام. همو گفته است: چون قاضی بوعمر، که از همروزگاران استاد بود، درگذشت، در خواب دیدم که به سوی مجلس استاد میروم. پرسیدند کجا میروی؟ گفتم به آسمان برین، به مجلس استاد. گفتند امروز مجلس برپا نیست، زیرا قاضی بوعمر درگذشته است.
هوش مصنوعی: ابوالقاسم قشیری گفت: جوانی گریان نزد من آمد. پرسیدم چه شده؟ گفت: دیشب در خواب دیدم قیامت است و مرا به دوزخ میفرستند. گفتم مرا به دوزخ نفرستید که به مجلس بوعلی دقاق رفتهام. پرسیدند: به مجلس او رسیدهای؟ گفتم آری. گفتند او را به بهشت ببرید. رحمت خدا بر او باد.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
تا به حال حاشیهای برای این شعر نوشته نشده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.