آن پرورده نبوت، آن خو کرده فتوت، آن کعبه عمل و علم، آن خلاصه ورع و حلم، آن سبق برده به صاحب صدری، صدر سنت، حسن بصری رضی الله عنه، مناقب او بسیار است و محامد او بی شمار است. صاحب علم و معامله بود، و دایم خوف و حزن حق او را فراگرفته بود و مادر او از موالی ام سلمه بود. چون مادرش به کاری مشغول شدی حسن در گریه آمدی. ام سلمه رضی الله عنها پستان در دهانش نهادی تا او بمکیدی. قطره ای چند شیر پدید آمدی. چندان هزار برکات که حق ازو پدید آورد، همه از اثر شیر ام سلمه بود.
نقل است که حسن طفل بود، یک روز از کوزه پیغامبر علیه السلام آب خورد، در خانه ام سلمه. پیغامبر گفت: این آب که خورد؟
گفتند: حسن. گفت: چندان که از این آب خورد علم من به او سرایت کند.
نقل است که روزی پیغامبر علیه السلام به خانه ام سلمه درآمد، حسن را در کنار وی نهادند. پیغامبر علیه السلام بدو دعا کرد. هرچه یافت از برکات دعای او یافت.
نقل است که چون حسن در وجود آمد او را پیش عمر آوردند. گفت: سموه حسنا فانه حسن الوجه. او را نام «حسن »کنید که نیکوروی است.
ام سلمه رضی الله عنها پرورش و تعهد او قبول کرد، به حکم شفقتی که بر وی برد شیرش پدید آمد تا پیوسته میگفتی: اللهم اجعله اماما یقتدی به. خداوندا! او را مقتدای خلق گردان. تا چنان شد که صد و سی تن را از صحابه دریافته بود و هفتاد بدری را یافته، و ارادات او به علی بوده است رضی الله عنهما، و در علوم رجوع باز او کرده است و طریقت ازو گرفت، و ابتدای توبه او آن بود که او گوهر فروش بود. او را الحسن اللولوئی گفتندی، تجارت روم کردی، و با امیران و وزیران قیصد ستد و داد کردی رضی الله عنه. وقتی به روم شد و نزدیک وزیر رفت و ساعتی سخن گفت وزیر گفت: ما به جایی خواهیم شد اگر موافقت کنی.
گفت: حکم تراست، موافقت میکنم.
بفرمود تا اسبی برای حسن بیاوردند تا با وزیر بنشست وبرفتند. چون به صحرا رسیدند حسن خیمه ای دید از دیبای رومی زده با طناب ابریشم و میخهای زرین در زمین محکم کرده. حسن به یکسو بایستاد و آنگاه سپاهی چند گران بیرون آمدند. همه آلت حرب پوشیده، گرد آن خیمه درگشتند و چیزی بگفتند و برفتند. آنگاه فیلسوفان و دبیران - قرب چهارصد - در رسیدند. گرد آن خیمه درگشتند و چیزی بگفتند و برفتند. بعد از آن سیصد از پیران نورانی با محاسنهای سفید روی به خیمه نهادند و گرد آن خیمه درگشتند و چیزی بگفتند و برفتند. پس از آن کنیزکان ماهروی - زیادت از دویست - هر یکی طبقی از زر و سیم و جواهر برگرفته گرد خیمه بگشتند و چیزی بگفتند و برفتند. آنگاه قیصر و وزیر جنگ در خیمه شدند و بیرون آمدند و برفتند.
حسن گفت: من متحیر و عجب بماندم. با خود گفتم این چه حالست، چون فرود آمدیم من از او پرسیدم. گفت قیصر روم را پسری بود که ممکن نبود به جمال او آدمیی، و در انواع علوم کامل و در میدان مردانگی بی نظیر. و پدر عاشق او، به صدهزار دل، ناگاه بیمار شد و جمله اطبای حاذق در معالجه او عاجز آمدند. عاقبت وفات کرد. درآن خیمه به گور کردند. هر سال یکبار به زیارت او بیرون شوند. اول سپاهی بی قیاس گرداگرد خیمه در گردند و گویند: ای ملک زاده! ما از این حال که تو را پیش آمدست اگر به جنگ راست شدی ما همه جانها فدا کردیمی تا تورا باز ستدمانی. اما این حال که تو را پیش آمدست از دست کسی است که با او به هیچ روی کارزار نمیتوانیم کرد، و مبارزت نتوان کرد.
این گویند و بازگردند. آنگاه فیلسوفان و دبیران پیش روند و گویند: این حال کسی کرده است که به دانش و فیلسوفی و علم و خرده شناسی بااو هیچ نتوان کرد که همه حکمای عالم در پیش او عاجزاند و همه عالمان در جنب علم او جاهل، و اگر نه تدبیرها کردیمی و سخنها گفتیمی که در آفرینش همه عاجز از آن شدندی.
این گویند و بازگردند. آنگاه پیران به حرمت به شکوه پیش روند و گویند: ای پادشاه زاده! این حال که تو را پیش آمده است اگر به شفات پیران راست آمدی ما همه شفاعت و زاری کردیمی وتو را آنجا نگذاشتیمی. اما این حال تو را از کسی پیش آمده است که شفاعت هیچ بنده سود ندارد.
این بگویند و بروند. آنگاه آن کنیزکان ماهروی با طبقهای زر و جواهر پیش روند و گرد خیمه بگردند و گویند: ای قیصر زاده! این حال که تو را پیش آمده است اگر به مال و جمال راست آمدی ما همه خود را فدا کردیمی و مالهای عظیم بدادیمی و تو را نگذاشتیمی اما این حال تو را از کسی پیش آمده است که آنجا مال و جمال را اثری نیست.
این گویند و بازگردند. پس قیصر با وزیر بزرگ در خیمه رود و گوید:
بدان ای چشم و چراغ پدر، و ای میوه دل پدر، و ای جگرگوشه پدر به دست پدر چیست؟ پدر برای تو لشکر گران آورد و فیلسوفان و پیران و شفیعان و رای زنان آورد و صاحب جمالان و مال و نعمتهای الوان آورد و خود بیامد. اگر بدین همه کاری برآمدی پدر هر چه بتوانستی کرد بجای آوردی اما این حال از کسی پیش آمده است که پدر با این همه کار و بار و لشکر و حشم و نعمت و مال و خزینه در پیش او عاجز است. سلام بر تو باد تا سال دیگر.
این بگوید و باز گردد. این سخن بر دل حسن چنان کار کرد که دلش از کار برفت. در حال تدبیر بازگشتن کرد و سوی بصره آمد و سوگند خورد که نیز در دنیا نخندد تا عاقبت کارش معلوم نشود و چنان خویشتن را در انواع مجاهده و عبادت افگند که در عهد او کس را ممکن بالای آن ریاضت کشیدن نبود. تا ریاضت به جایی رسید که گفتند هفتاد سال طهارت او در طهارت جای باطل میشد و در عزلت چنان شد که امید از جمله خلق بریده کرد تا لاجرم از جمله با سرآمد چنانکه یک روز یکی در جمعی برپای خاست و گفت:
حسن مهتر وبهتر ما چراست؟
بزرگی حاضر بود. گفت: از جهت آنکه امروز جمله خلایق را به علم او حاجت است و او به یک جوبه خلق محتاج نیست. همه در دین بدو حاجتمندند و او در دنیا از همه فارغ است. مهتری و بهتری اینجا بود.
درهفته یکبار مجلس وعظ گفتی و هرباری که به منبر برآمدی چو رابعه را ندیدی مجلس به ترک گرفتی و فرود آمدی. گفتند: ای خواجه! چندین محتشمان و خواجگان و بزرگان آمدند اگر پیرزنی مقنعه داری نیاید چه باشد؟
او گفتی: آری شربتی که ما از برای حوصله پیران ساخته باشیم در سینه موران نتوانیم ریخت.
و هر گاه که مجلس گرم شدی روی به رابعه کردی که ای در گلیم پوشیده. هذا من جمرات قلبک یا سیده. این همه گرمی از یک اخگر دل توست. او را سوال کردند که: جمعی بدین انبوهی که در پای منبر تو مینشینند دانیم که شاد شوی.
گفت: ما به کثرت جمع شاد نشویم ولکین اگر یک درویش حاضر بود دل ما شاد شود.
باز پرسیدند: مسلمانی چیست و مسلمان کیست؟ گفت: مسلمانی در کتابهاست و مسلمانان در زیر خاک اند.
از او پرسیدند: اصل دین چیست؟
فقال الورع.
گفتند: آن چیست که ورع را تباه کند؟
فقال الطمع.
و پرسیدند جنات عدن چیست؟
گفت: کوشکی است از زر. در او نیاید الا پیغامبری یا صدیقی یا شهیدی یا سلطانی عادل.
و پرسیدند: طبیبی که بیمار بود دیگران را معالجه چون کند؟
گفت: تو نخست خود را علاج کن، آنگاه دیگران را.
گفت: سخن من بشنوید که علم من شما را سود دارد، و عمل من شما را زیان ندارد.
و پرسیدند: یا شیخ! دلهای ما خفته است که سخن تو در دلهای ما اثر نمیکند. چه کنیم؟
گفت: کاشکی خفته بودی که خفته را بجنبانی بیدار گردد. دلهای شما مرده است که هرچند میجنبانی بیدار نمیگردد.
پرسیدند: قومی اند که در سخن ما را چندان میترسانند که دل ما از خوف پاره شود. این روا بود؟
گفت: امروز با قومی صحبت دارید که شما را بترسانند و فردا ایمن باشید بهتر که صحبت با قومی دارید که شما را ایمن کنند وفردا به خوف اندر رسید.
گفتند: قومی به مجلس تو میآیند و سخنهای تو یاد میگیرند تا برآن اعتراض کنند و عیب آن میجویند.
گفت: من خویشتن را دیده ام که طمع فردوس اعلی و مجاورة حق تعالی میکند و هرگز طمع سلامت از مردمان نکند که آفریدگار ایشان از زبان ایشان سلامت نمییابد.
گفتند: کسی میگوید که خلق را دعوت مکنید تا پیش خود را پاک نکنید.
گفت: شیطان در آرزوی هیچ نیست مگر در آنکه این کلمه در دل ما آراسته کند تا در امربه معروف و نهی منکر بسته آید.
گفتند: مومن حسد کند.
گفت: برادران یوسف را علیه السلام فراموش کردید، ولکن چو رنجی از سینه بیرون نیفکند زیان ندارد.
حسن مریدی داشت که هرگاه آیتی از قرآن بشنودی خویشتن را بر زمین زدی. یکبار بدو گفت: ای مرد اگر اینچه میکنی توانی که نکنی، پس آتش نیستی درمعامله جمله عمر خود زدی. و اگر نتوانی که نکنی ما را به ده منزل از پس پشت بگذاشتی.
پس گفت: الصعقه من الشیطان. هر که بانگی از او برآید آن نیست الا از شیطان و اینجا حاکم غالب کرده است که نه همه جایی چنین بود و شرح این خود او گفته است. یعنی اگر که تواند آن باطل کند و آن صعقه از او پدید آید از شیطان است.
یک روز مجلس میداشت. حجاج درآمد با لشکریان بسیار و تیغهای کشیده. بزرگی حاضر بود گفت: امروز حسن را بیازماییم که هنگام آزمایش است.
حجاج بنشست. حسن یک ذره بدو ننگرید و از آن سخن که میگفت بنگردید، تا مجلس تمام کرد. آن بزرگ دین گفت: حسن حسن است آخر.
حجاج خویشتن آنجا افگند که حسن بود و بازوش بگرفت و گفت: انظروا الی الرجل. اگر میخواهید که مردی را ببینید در حسن نگرید.
حجاج را به خواب دیدند، در عرصات قیامت افتاده گفتند: چه میطلبی؟
گفت: آن میطلبم که موحدان طلبند.
و این از آن بود که در حالت نزع میگفته بود خداوندا بدین مشتی تنگ حوصله نمای که غفارم و اکرم الاکرمین ام. که همه یک دل و یک زبان اند که مرا فروخواهی برد، مرا به ستیزه ایشان برآور و بدیشان نمای که فعال لما یرید منم.
این سخن حسن را برگفتند. گفت: بدان ماند که این خبیث به طراری، آخرت نیز بخواهد برد.
نقل است که مرتضی رضی الله عنه به بصره درآمد - مهار اشتر بر میان بسته - و سه روز بیش درنگ نکرد. جمله منبرها بفرمود تا بشکستند و مذکران را منع کردند. به مجلس حسن درآمد. حسن مجلس میگفت. پرسید: تو عالمی یا متعلم.
گفت: هیچ کدام. سخنی از پیغامبر به من رسیده است. باز میگویم. مرتضی رضوان الله علیه او را منع نکرد و گفت: این جوان شایسته سخن است.
پس برفت. حسن به فراست بدانست که او کیست. از منبر فرود آمد. از پی او دوان شد تا در او رسید. دامنش بگرفت. گفت: ا زبهر الله وضو ساختن در من آموز.
جایی است که آن را باب الطشت گویند. طشت آوردند تا وضو در حسن آموخت و برفت.
یکبار در بصره خشکسالی افتاد. دویست هزار خلق برفتند و منبری بنهادند و حسن را بر منبر فرستادند تا دعایی گوید. حسن گفت: میخواهید تا باران بارد.
گفتند: بلی! برای این آمده ایم.
گفت: حسن را از بصره بیرون کنید.
و چندان خوف بر او غالب بوده است که چنان نقل کرده اند که چون نشسته بودی، گفتی در پیش جلاد نشسته است و هرگز کس لب او خندان ندیدی و دردی عظیم داشته است.
نقل است که روزی یکی را دید که میگریست. گفت: چرا میگریی؟ گفت به مجلس محمد بن کعب قرظی بودم او نقل کرد که مرد باشد از مومنان که به شومی گناهان چندین سال در دوزخ بماند. گفت: ای کاش که حسن از آنها بودی که پس از چندین سال از دوزخ بیرون آوردندی.
نقل است که یک روز این حدیث میخواند: آخر من یخرج من النار رجل یقال له هناد. آخر کسی که از دوزخ بیرون آید مردی بود نام او هناد.
حسن گفت: کاش من آن مرد بودمی.
یکی از یاران گفت: شبی حسن در خانه من مینالید. گفتم این ناله تو از چیست با چنین روزگاری که تو داری بدین آراستگی؟ گفت: از آن مینالم و میگریم که نباید که بی علم و قصد حسن کاری رفته باشد یا قدمی به خطا برداشته یا سخنی به زبان آمده باشد که آن بر درگاه حق تعالی پسندیده نبود، پس حسن را گفته باشد برو که اکنون ترا بر درگاه ما قدری نماند. پس از این هیچ چیز از تو نخواهیم پذیرفت.
نقل است که روزی بر در صومعه او کسی نشسته بود. حسن بر بام صومعه نماز میکرد. در سجده چندان بگریست که آب از ناودان فروچکیدن گرفت وبر جامه این مرد افتاد. آن مرد در بزد. گفت: این آب پاک هست یا نه تا بشویم؟
حسن گفت: بشوی که با آن نماز روا نبود که آب چشم عاصیان است.
نقل است که یکبار به جنازه ای رفت. چون مرده را در گور نهادند و خاک فرو کرده بودند، حسن بر سر آن خاک بنشست و چندانی بدان خاک فرو گریست که خاک گل شد. پس گفت: ای مردمان! اول و آخر لحد است. آخر دنیا گور است و اول آخرت نگری گور است که القبر اول منزل من منازل الاخرة. چه مینازید به عالمی که آخرش این است. یعنی گور! و چون نمیترسید از عالمی که اولش این است یعنی گور! اول و آخر شما این است اهل غفلت! کار اول و آخر بسازید. تا جماعتی که حاضر بودند چندان بگریستند که همه یک رنگ شدند.
نقل است که روزی به گورستان میگذشت - با جماعتی درویشان - بدیشان گفت: در این گورستان مردان اند که سر همت ایشان به بهشت فرو نمیآمده است، لکن چندان حسرت با خاک ایشان تعبیه است که اگر ذره ای از آن حسرت بر اهل آسمان و زمین عرضه کنند همه از بیم فرو ریزند.
نقل است که در حال کودکی معصیتی بر حسن رفته بود هرگاه پیراهنی نو بدوختی آن گناه بر گریبان پیراهن نوشتی. پس چندان بگریستی که هوش از وی برفتی.
وقتی عمر عبدالعزیز رضی الله عنه به نزدیک حسن نامه ای نوشت و در آن نامه گفت: مرا نصیحتی کن کوتاه چنانکه یاد دارم و این امام خویش سازم.
حسن بر ظهر نامه نوشت: یا امیرالمومنین!چون خدای با تو است بیم از که داری و اگر خدای با تو نیست امید به که داری.
وقتی دیگر حسن بدو نامه نوشت که: آن روز آمده گیر که بازپسین کسی که مرگ بر وی نوشته اند بمیرد و السلام.
او جوابداد: روزی آمده گیر که دنیا و آخرت هرگز خود نبود.
وقتی ثابت بنانی رحمةالله علیه، به حسن نامه ای نوشت که: میشنوم به حج خواهی رفت. میخواهم که در صحبت تو باشم.
جوابگفت: بگذار تا در ستر خدای زندگانی کنیم که با یکدیگر بودن عیب یگدیگر را ظاهر کند و یکدیگر را دشمن گیریم.
نقل است که سعید جبیر را در نصیحت گفت: سه کار مکن، یکی قدم بر بساط سلاطین منه، اگر همه محض شفقت بود بر خلق؛ و دوم با هیچ سر پوشیده در خلوت منشین، و اگر چه رابعه بود و تو او را کتاب خدای آموزی؛ و سوم هرگز گوش خود عاریت مده امیر را اگر چه در جه مردان مرد داری که از آفت خالی نبود آخر الامر زخم خویش بزند.
مالک دینار گفت: از حسن پرسیدم: که عقوبت عالم چه باشد؟
گفت: مردن دل.
گفتم: مرگ دل چیست؟
گفت: حب دنیا.
بزرگی گفت: سحرگاهی به در مسجد حسن رفتم. به نماز. در مسجد بسته بود و حسن در درون مسجد دعا میکرد و قومی آمین میگفتند. صبر کردم تا روشنتر شد. دست بر در نهادم، گشاده شد. در شدم، حسن را دیدم - تنها - متحیر شدم. چون نماز بگزاردیم، قصه با وی بگفتم و گفتم: خدایرا مرا از این کار آگاه کن.
گفت: با کسی مگوی، هر شب آدینه پریان نزد من می آیند و من با ایشان علم میگویم و دعا میکنم. ایشان آمین میگویند.
نقل است که چون حسن دعا کردی حبیب عجمی دامن برداشتی و گفتی: اجابت میبینم.
نقل است که بزرگی گفت: با حسن و جماعتی به حج میرفتم. در بادیه تشنه شدیم. به سر چاهی رسیدیم، دلو و رسن ندیدیم. حسن گفت: چون من در شروع نماز شوم، شما آب خورید. پس در نماز شد تا به سر آب شدیم. آب برسر چاه آمده بود. باز خوردیم. یکی از اصحاب رکوه ای آب برداشت. آب به چاه فروشد.
چون حسن از نماز فارغ شد گفت: خدایرا استوار نداشتید تا آب به چاه فرورفت.
پس از آنجا برفتیم. حسن در راه خرمایی بیافت، به ما داد، بخوردیم. دانه ای زرین داشت. به مدینه بردیم و از آن طعام خریدیم و به صدقه دادیم.
نقل است که ابو عمرو -امام القرا - قرآن تعلیم کردی. ناگاه کودکی صاحب جمال بیامد که قرآن آموزد. ابو عمرو به نظر خیانت در وی نگریست. قرآن تمام از الف الحمد تا سین من الجنة والناس فراموش کرد. آتشی در وی افتاد و بی قرار شد و به نزدیک حسن بصری رفت و حال با زگفت و زار بگریست. گفت: ای خواجه! چنین کار پیش آمد، و همه قرآن فراموش کردم.
حسن از آن کار اندوهگین شدو گفت: اکنون وقت حج است، برو و حج بگزار. چون فارغ شوی به مسجد خیف رو که پیری بینی در محراب نشسته. وقت بر وی تباه مکن، بگذار تا خالی شود. پس با او بگوی تا دعا کند.
بو عمرو همچنان کرد و در گوشه مسجد بنشست. پیری با هیبت دید خلقی بگرد او نشسته چون زمانی برآمد مردی درآمد با جامه سفید پاکیزه. خلق پیش او باز شدند، و سلام کردند، و سخن گفتند با یکدیگر. چون وقت نماز شد آن مرد برفت و خلقی با وی برفتند. آن پیر خالی ماند. ابو عمرو گفت: من پیش او رفتم و سلام کردم. گفتم: الله الله، مرا فریاد رس! و حال بازگفتم. پیر غمناک شد و به دنبال چشم در آسمان نگاه کرد. هنوز سر در پیش نیاورده بود که قرآن بر من گشاده شد. بوعمرو گفت: من از شادی در پیش در پایش افتادم. پس گفت: تو را به من که نشان داد. گفتم: حسن بصری . گفت کسی را که امامی چون حسن باشد به کسی دیگر چه حاجت باشد. پس گفت: حسن مارا رسوا کرد، ما نیز او را رسوا کنیم. او پرده ما بدرید، ما نیزپرده او بدریم. پس گفت: آن پیر که دیدی با جامه سفید که پس از نماز پیشین آمد و پیش از همه برفت و همه او را تعظیم کردند آن حسن بود. هر روز نماز پیشین به بصره کند، و اینجا آید، و با ما سخن گوید، ونماز دیگر به بصره رود. آنگاه گفت: هر که چون حسن امامی دارد دعا از ما چرا خواهد کرد؟
نقل است که در عهد حسن مردی را اسبی به زیان آمد و آن مرد فروماند. حال خود با حسن بگفت. حسن آن اسب را از بهر جهاد به چهارصد درم از وی بخرید و سیم بداد. شبانه آن مرد مرغزاری در بهشت بخواب دید و اسبی در آن مرغزار و چهارصد کره، همه خنگ: پرسید این اسبان از آن کیست؟
گفتند: به نام تو بود، اکنون به نام حسن کردند.
چون بیدار شد پیش حسن آمد و گفت: ای امام! بیع اقالت پدید کن که پشیمانم.
حسن گفت: برو که آن خواب که تو دیده ای من پیش از تو دیدم.
آن مرد، غمگین بازگشت. شب دیگر حسن کوشکها دید و منظرها به خواب. پرسید: از آن کیست؟
گفت: آن کسی را که بیع اقالت کند.
حسن بامداد آن مرد را طلب کرد و بیع اقالت کرد.
نقل است که همسایه ای داشت، آتش پرست، شمعون نام. بیمار شد و کارش به نزاع رسید. حسن را گفتند: همسایه را دریاب.
حسن به بالین او شد، او را بدید، از آتش و دود سیاه شده گفت: بترس از خدای که همه عمر در میان آتش و دود بسر برده ای. اسلام آر، تا باشد که خدای بر تو رحمت کند.
شمعون گفت: مرا سه چیز از اسلام باز میدارد: یکی آنکه شما دنیا مینکوهید وشب و روز دنیا میطلبید، دوم آنکه میگویید مرگ حق است و هیچ ساختگی مرگ نمیکنید؛ سوم آنکه میگویید دیدار حق دیدنی است، و امروز همه آن میکنید که خلاف رضای اوست.
حسن گفت: این نشان آشنایان است. پس اگر مومنان چنین میکنند تو چه میگویی؟ ایشان به یگانگی مقرند وتو عمر خود در آتش پرستی صرف کردی تو که هفتاد سال آتش پرستیده ای و من که نپرستیده ام، هر دو را به دوزخ درآورند. تو را و مرا بسوزند و حق تو نگاه ندارد. اما خداوند من اگر خواهد آتش را زهره نبود که مویی بر تن من بسوزد، زیرا که آتش مخلوق خدای است و مخلوق، مامور باشد. اکنون تو هفتاد سال او را پرستیده ای بیا تا هر دو دست بر آتش نهیم تا ضعف آتش و قدرت خدای تعالی مشاهده کنی.
این بگفت و دست در آتش نهاد و میداشت که یک ذره از وجود وی متغیر نشد و نسوخت. شمعون چون چنین دید متحیر شد، و صبح آشنایی دمیدن گرفت. حسن را گفت: مدت هفتاد سال است تا آتش را پرستیده ام. اکنون نفسی چند مانده است. تدبیر من چیست؟
گفت: آنکه مسلمان شوی.
شمعون گفت: اگر خطی بدهی که حق تعالی مرا عقوبت نکند ایمان آورم، ولیکن تا خط ندهی ایمان نیاورم.
حسن خطی بنوشت. شمعون گفت: بفرمای تا عدول بصره گواهی نویسند بعد از آن بنوشتند. پس شمعون بسیار بگریست و اسلام آورد و حسن را وصیت کرد: که چون وفات کنم بفرمای تا بشویند، و مرا به دست خود در خاک نه و این خط در دست من نه که حجت من این خط خواهد کرد.
این وصیت کرد و کلمه شهادت بگفت و وفات کرد. او را بشستند و نماز کردند ودفن کردند و آن خط در دست او نهادند.
حسن آن شب از اندیشه درخواب برفت که این چه بود که من کردم. من خود غرقه ام، غرقه ای دیگر را چون دستگیرم؟ مرا خود بر ملک خود هیچ دستی نیست، بر ملک خدای چرا سجل کردم؟
در این اندیشه در خواب رفت. شمعون را دید -چون شمعی تابان - تاجی بر سر، و حله ای در بر، خندان در مرغزار بهشت خرامان.
حسن گفت: ای شمعون چگونه ای؟
گفت: چه میپرسی؟ چنین که میبینی. حق تعالی مرا در جوار خود فرود آورد به فضل خود ودیدار خود نمود به کرم خود و آنچه از لطف در حق من فرمود، در صفت و عبارت نیاید. اکنون تو باری از ضمان خود برون آمدی. بستان این خط خود که مرا پیش بدین حاجت نماند. چون حسن بیدار شد آن کاغذ را در دست دید.گفت: خداوندا! معلوم است که کار تو به علت نیست جز به محض فضل. بر در تو که زیان کند؟ گبر هفتاد ساله را به یک کلمه به قرب خود راه دهی، مومن هفتاد ساله را کی محروم کنی؟
نقل است که چنان شکستگی داشت که در هر که نگریستی او را از خود بهتر داسنتی. روزی به کنار دجله میگذشت. سیاهی دید با قرابه ای، و زنی پیش او نشسته و از آن قرابه میآشامید. به خاطر حسن بگذشت که این مرد از من بهترا ست. با زشرع حمله آورد که آخر از من بهتر نبود که بازنی نامحرم نشسته و از قرابه میآشامد؟ او در این خاطر بود که ناگاه کشتی ای گرانبار برسید و هفت مرد در آن بودند، و ناگاه درگشت و غرقه شد. آن سیاه در رفت و شش تن را خلاص داد. پس روی به حسن کرد و گفت: برخیز اگر از من بهتری. من شش تن را نجات دادم. تو این یک تن را خلاص ده، ای امام مسلمانان! در آن قرابه آب است و آن زن مادر من است. خواستم تا تو را بیازمایم تا تو به چشم ظاهر میبینی یا به چشم باطن. اکنون معلوم شد که به چشم ظاهر دید ی.
حسن در پای او افتاد و عذر خواست و دانست که آن گماشته حق است پس گفت: ای سیاه! چنانکه ایشان را از دریا خلاص کردی مرا از دریای پندار خلاص ده.
سیاه گفت: چشمت روشن باد!
بعد از آن چنان شد که البته خود را به از کسی دیگر ندانستی، تا وقتی سگی دید و گفت: الهی مرا بدین سگ برگیر.
پرسیدند: تو بهتری یا سگ؟
گفت: اگر از عذاب خدا خلاص یابم من بهتر باشم والا به عزت و جلال خدای که او از صد چون من به.
نقل است که به سمع حسن برسانیدند که فلان کس ترا غیبت کرده است طبقی رطب بنزدیک آنمرد تحفه فرستاد وبر سبیل عذر گفت : به من رسید که حسنات خویش را به جریده اعمال من نقل کرده ای خواستم که مکافاتی نمایم معذور دار که مکافات چنین مبرتی بر سبیل کمال اقامت نتوان کرد.
نقل است که حسن گفت: از سخن چهار کس عجب داشتم: کودکی و مستی و مخنثی و زنی. گفتند: چگونه؟
گفت: روزی جامه از مخنثی که برو میگذشتم درکشیدم. گفت: خواجه حال ما هنوز پیدا نشده است. تو جامه از من برمدار که کارها در ثانی الحال خدای داند که چون شود؛ و مستی را دیدم که در میان وحل میرفت، افتان و خیزان. فقلت له ثبت قدمک یا مسکین حتی لاتزل. گفتم قدم ثابت دار تا نیفتی. گفت: تو قدم ثابت کرده ای با این همه دعوی؟ اگر من بیفتم مستی باشم به گل آلوده؛ برخیزم و بشویم. این سهل باشد. اما از افتادن خود بترس. این سخن در دلم عظیم اثر کرد و کودکی وقتی چراغی میبرد و گفتم: از کجا آورده ای این روشنایی؟ بادی در چراغ دمید و گفت: بگوی تا به کجا می رفت این روشنایی تا من بگویم از کجا آورده ام؟ و عورتی روی برهنه و هر دو دست گشاده و خشم آلوده با جمالی عظیم از شوهر خود با من شکایت میکرد. گفتم: اول روی پوش. گفت: من از دوستی مخلوق چنانم که عقل از من زایل شده است و اگر مرا خبر نمیکردی همچنین به بازار خواستم شد. تو بااین همه دعوی دردوستی او چه بودی اگر تو ناپوشیدگی روی من ندیدی؟ مرا از این عجب آمد.
نقل است که چون از منبر فرو آمدی تنی چند را از این طایفه باز گرفتی و گفتی النور. بیاید تا نور نشر رکنیم. روزی یکی نه از اهل این حدیث با ایشان همراه شد. حسن او را گفت: تا تو بازگردی.
نقل است که روزی یاران خود را گفت: شما ماننده اید به اصحاب رسول علیه السلام.
ایشان شادی نمودند. حسن گفت: به روی و به ریش، نه به چیزی دیگر که اگر شما را بر آ ن قوم چشم افتادی همه در چشم شما دیوانه نمودندی واگر ایشان را بر سرایر شما اطلاع افتادی یکی را از شما مسلمان نگفتندی، که ایشان مقدمان بودند. بر اسبان رهوار رفتند چون مرغ پرنده و باد وزنده، و ما بر خران پشت ریش مانده ایم.
نقل است که اعرابی پیش حسن آمد و از صبر سوال کرد. گفت: صبر بر دو گونه است. یکی بر بلا و مصیبت و یکی بر چیزها که حق تعالی ما را از آن نهی کرده است. و چنانکه حق صبر بود اعرابی را بیان کرد. اعرابی گفت: ما رایت ازهدمنک.
من زاهدتر از تو ندیدم و صابرتر از تو نشنیدم.
حسن گفت: ای اعرابی! زهد من به جمله از جهت میل است و صبر من از جهت جزع.
اعرابی گفت: معنی این سخن بگوی که اعتقاد من مشوش کردی.
گفت: صبر من در بلایا در طاعت ناطق است بر ترس من از آتش دوزخ و این عین جزع بود و زهد من در دنیا رغبت است در آخرت و این عین نصیبه طلبی است.
پس گفت: صبر آنکس قوی است که نصیبه خود از میان برگیرد تا صبرش حق را بود نه ایمنی تن خود را از دوزخ و زهدش حق را بود نه وصول خود را به بهشت. و این علامت اخلاص بود.
و گفت: مرد را علمی باید نافع و عملی کامل و اخلاصی با وی و قناعتی باید مشبع و صبری با وی. چون این هر سه آمد از آن پس ندانم تا با وی چه کنند.
و گفت: گوسفند از آدمی آگاهتر است از آنکه بانگ شبان او را از چرا کردن باز دارد و آدمی را سخن خدای از مراد خویش باز نمیدارد.
وگفت هم نشینی با بدان کردن مردم را بد گمان کند در نیکان.
و گفت: اگر کسی مرا به خمر خوردن خواند دوستر از آن دارم که به طلب کردن دنیا خواند.
و گفت: معرفت آن است که در خود یک ذره خصومت نیابی.
و گفت: بهشت جاودانی بدین عمل روزی چند اندک نیست. به نیت نیکو است.
و گفت: اول که اهل بهشت به بهشت نگرند هفتصد هزار سال بیخود شوند. از بهر آنکه حق تعالی بر ایشان تجلی کند. اگر در جلالش نگرند مست هیبت شوند و اگر در جمالش نگرند غرق وحدت شوند.
و گفت: فکر آینه ای است که حسنات و سیئات تو بدو به تو نمایند.
و گفت: هرکه را سخن نه از سر حکمت است عین آفت است. و هر که را خاموشی نه از سرفکرت است آن برشهوت و غفلت است، و هر نظر که نه از سر عبرت است آن همه لهو و زلت است.
و گفت: در تورات است که هر آدمی که قناعت کرد بی نیاز شد، و چون از خلق عزلت گرفت سلامت یافت، و چون شهوت را زیر پای آورد آزاد گشت، و چون از حسد دست بداشت مودت ظاهر شد، و چون روزی چند صبرکرد بر خورداری جاوید یافت.
و گفت: پیوسته اهل دل به خاموشی معاودت میکنند تا وقتیکه دلهای ایشان در نطق آید پس از آن بر زبان سرایت کند.
و گفت: ورع سه مقام است یکی آنکه بنده سخن نگوید مگر به حق، خواه در خشم باش خواه راضی، دوم آنکه اعضای خود را نگاه دارد از هر خشم خدای، سوم آنکه قصد او در چیزی بود که خدای تعالی بدان راضی باشد.
و گفت: مثقال ذره ای از ورع بهتر از هزار سال نماز و روزه.
و گفت: فاضلترین همه اعمال فکرت است و ورع.
و گفت: اگر بدانمی که در من نفاقی نیست از هرچه در روی زمین است دوست تر داشتمی.
و گفت: اختلاف ظاهر و باطن و دل و زبان از جمله نفاق است.
و گفت: هیچ مومن نبوده است از گذشتگان و نخواهد بود از آیندگان الا که برخود میلرزند که نباید منافق باشیم.
و گفت: هر که گوید مومنم حقا که مومن نیست به یقین، ولاتزکوا انفسکم هو اعلم بمن اتقی.
و گفت: مومن آن است که آهسته بود و چون حاطب اللیل نبود، یعنی چون کسی نبود که هرچه تواند کرد بکند، هر چه به زبان آید بگوید.
و گفت: سه کس را غیبت نیست: صاحب هوا را، فاسق را، و امام ظالم را.
و گفت: در کفارت غیبت استغفار بسنده است، اگرچه بحلی نخواهی.
و گفت: مسکین، فرزند آدم. راضی شده به سرایی که حلال آن را حساب است و حرام آن را عذاب.
و گفت: جان فرزند آدم ازدنیا مفارقت نکند الا به سه حسرت: یکی آنکه سیر نشد از آنکه جمع کرده بود، دوم آنکه در نیافته بود آنکه امید داشته بود؛ سوم آنکه زادی نیکو نساخت برای چنان راهی که پیش او آمد.
یکی گفت: فلان کس جان میکند.
گفت: چنین مگوی که او هفتاد سال بود تا جان میکند اکنون از جان کند ن بازخواهد رست تا به کجا خواهد رسید.
و گفت: نجات یافتند سبکباران، هلاک شدند گرانباران.
و گفت: بیامرزاد خدای عزوجل قومی را که دنیا ایشان را ودیعت بود، ودیعت را بازدادند و سبکبار برفتند.
و گفت: به نزدیک من زیرک و دانا آن است که خراب کند دنیا را، و بدان خرابی دنیا آخرت را بنیاد کند، و خراب نکند آخرت را، بدان خرابی آخرت و دنیا را بنیاد نهد.
و گفت: هر که خدایرا شناخت او را دوست دارد، و هرکه دنیا را شناخت او را دشمن دارد.
و گفت: هیچ ستوری به لگام سخت اولیتر از نفس تو نیست در دنیا.
و گفت: اگر خواهی که دنیا را بینی که پس از تو چون خواهد بود بنگر که بعد از مرگ دیگران چونست.
و گفت: به خدای که نپرستیدند بتان راالا به دوستی دنیا.
و گفت: کسانی که بیش از شما بوده اند قرآن، نامه ای دانسته اند که از حق به ایشان رسید. به شب تامل کردندی، و به روز کار بدان کردند ی. و شما درس کردید و بدان عمل نکردیت. اعراب و حروف درست کردید و بدان بارنامه دنیا میسازیت.
و گفت: به خدای که زر و سیم را هیچ کس عزیز ندارد که نه خدای او را خوار گرداند.
و گفت: هر احمقی که قومی را بیند که از پس او روان شوند، به هیچ حال دل بر جای نماند.
و گفت: هرچه کسی را خواهی فرمود باید که اول فرمانبردار باشی.
و گفت: هر که سخن مردمان پیش تو آرد سخن تو پیش دیگرن برد، او را نه لایق صحبت باشد.
و گفت: برادران پیش ما عزیزاند که ایشان یار دین اند واهل و فرزند، یار دنیا و خصم دین.
و گفت: هرچه بنده بر خود و مادر و پدر نفقه کند آن را حساب بود مگر طعامی که پیش دوستان و مهمانان نهد.
و گفت: هر نمازی که دل در وی حاضر نبود به عقوبت نزدیکتر بود.
و گفتند: خشوع چیست؟
گفت: بیمی که در دل ایستاده بود و دل آن را ملازم گرفته.
گفتند: مردی بیست سال است تا به نماز جماعت نیامده است، و با کسی اختلاط نکرده، و در گوشه ای نشسته است.
حسن پیش او رفت و گفت: چرا به نماز جماعت نیایی و اختلاط نکنی.
گفت: مرا معذور دارد که مشغولم.
گفت: به چه مشغولی؟ گفت: هیچ نفس از من برنمی آید که نه نعمتی از حق به من رسد و نه معصیتی از من بدو.و به شکر آن نعمت و به عذر آن معصیت مشغولم.
حسن گفت: همچنین باش که تو بهترا زمنی.
پرسیدند: تو را هرگز وقت خوش بوده است؟
گفت: روزی بر بام بودم. زن همسایه با شوهر میگفت که قرب پنجاه سال است که در خانه توام. اگر بود و اگر نبود. صبر کردم. در سرما و گرما و زیادتی نطلبیدم و نام و ننگ تو نگاه داشتم و از تو به کس گله نکردم. اما بدین یک چیز تن در ندهم که بر سر من دیگری گزینی. این همه برای آن کردم تاتو مرا ببینی همه، نه آن که تو دیگری را ببینی. امروز به دیگری التفات میکنی. اینک به تشنیع دامن امام مسلمانان گیرم.
حسن گفت: مرا وقت خوش گشت و آب از چشمم روانه گشت. طلب کردم تا آن را در قرآن نظیر یابم. این آیت یافتم: ان الله لایغفر ان یشرک به و یغفرما دو ن ذلک لمن یشاء. همه گناهت عفو گردانم اما اگر به گوشه خاطر به دیگری میلی کنی و با خدای شریک کنی هرگزت نیامرزم.
نقل است که یکی از او پرسید: که چگونه ای؟ گفت: چگونه بود حال قومی که در دریا باشند و کشتی بشکند و هرکسی به تخته ای بمانند.
گفت: صعب باشد.
گفت: حال من همچنان باشد.
نقل است که روز عید بر جماعتی بگذشت که میخندیدند و بازی میکردند. گفت: عجب از کسانی دارم که بخندند واز حقیقت حال خود ایشان را خبر نه.
نقل است که یکی را دید که در گورستان نان میخورد. گفت: او منافق است.
گفتند: چرا.
گفت: کسی را که در پیش این مردگان شهوت بجنبد گویی که به آخرت و مرگ ایمان ندارد. این نشان منافق بود.
نقل است که در مناجات گفتی: الهی مرا نعمت دادی، شکر نکردم، بدانکه شکر نکردم نعمت از من بازنگرفتی. بلا بر من گماشتی، صبر نکردم، بلا دایم نگردانیدی بدانکه صبر نکردم. الهی! از تو چه آید جز کرم؟
و چون وقت وفاتش نزدیک آمد بخندید و هرگز کس او را خندان ندیده بود؛ و میگفت: کدام گناه؟ کدام گناه؟ و جان بداد. پیری او را به خواب دید و گفت: در حال حیات هرگز نخندیدی، در نزع آن چه حال بود؟
گفت: آوازی شنیدم که یا ملک الموت!سخت بگیرش که هنوزش یک گناه مانده است. مرا از آن شادی خنده آمد. گفتم: کدام گناه؟ و جان بدادم.
بزرگی آن شب که او وفات کرد به خواب دید که درهای آسمان گشاده بودی و منادی میکردند که حسن بصری به خدای رسید و خدای از او خوشنود است، روح الله روحه.



با انتخاب متن و لمس متن انتخابی میتوانید آن را در لغتنامهٔ دهخدا جستجو کنید.
هوش مصنوعی: شعر دربارهٔ زندگی و فضائل حسن بصری، یکی از بزرگان دین و معرفت است. در ابتدا به پرورش او اشاره میکند که توسط مادرش، ام سلمه، صورت میگیرد و او از همان کودکی در کنار پیامبر اسلام رشد میکند. حسن به علم و عبادت مشغول بوده و همواره در حال عبادت و ریاضت است و به شدت از دنیا میگریزد. در زندگیاش با وقایع مهمی چون دعوتهای حجاج و تجربههای شخصیاش در موعظه و نصیحت روبرو میشود. او نه تنها خود را برتر از دیگران نمیداند، بلکه به همگان میآموزد که دنیا فریبنده است و ارزش وجود واقعی در ایمان است. حسن همچنین پیوسته به یاد مرگ و سرنوشت آخرت است و به دیگران یادآوری میکند که به عمل و کردار خود توجه کنند و تنها به علم بسنده نکنند.
هوش مصنوعی: عطار حسن بصری را با صفتهایی چون پرورشیافتهٔ دامان نبوت، جوانمرد، جامع علم و عمل، پارسا و بردبار و پیشوای سنت میستاید. او اهل علم و عمل بود و همیشه ترس و اندوه خدا در دلش بود. مادرش از کنیزان آزادشدهٔ امسلمه بود و هرگاه مادر سرگرم کاری بود و حسن میگریست، امسلمه پستان در دهانش میگذاشت و چند قطره شیر پدید میآمد. همهٔ برکتهایی که خدا از او آشکار کرد از اثر همان شیر دانسته شده است.
هوش مصنوعی: روایت است که حسن در کودکی، در خانهٔ امسلمه، از کوزهٔ پیامبر آب نوشید. پیامبر پرسید: این آب را چه کسی نوشید؟
هوش مصنوعی: گفتند حسن نوشیده است. پیامبر فرمود: به اندازهٔ آبی که نوشیده، دانش من به او خواهد رسید.
هوش مصنوعی: روزی پیامبر به خانهٔ امسلمه آمد و حسن را در آغوش او گذاشتند. پیامبر برایش دعا کرد و حسن هر چه به دست آورد از برکت آن دعا بود.
هوش مصنوعی: چون حسن به دنیا آمد او را نزد عمر بردند. عمر گفت: نامش را «حسن» بگذارید، زیرا خوشروی است.
هوش مصنوعی: امسلمه از روی مهربانی سرپرستی او را پذیرفت و شیرش پدید آمد و پیوسته دعا میکرد که خدایا او را پیشوای مردم کن. حسن صد و سی تن از صحابه و هفتاد تن از اهل بدر را دید، به علی ارادت داشت، در دانشها به او رجوع میکرد و طریقت را از او گرفت. آغاز توبهاش چنین بود که گوهرفروش بود و «حسن لؤلؤی» خوانده میشد و با امیران و وزیران قیصر روم داد و ستد میکرد. یک بار در روم نزد وزیر رفت و وزیر گفت: به جایی میرویم، اگر میخواهی با ما بیا.
هوش مصنوعی: حسن گفت: فرمان با توست، همراهی میکنم.
هوش مصنوعی: وزیر برای حسن اسبی آورد و با هم به صحرا رفتند. حسن خیمهای از دیبای رومی با طناب ابریشمی و میخهای زرین دید و به کناری ایستاد. نخست سپاهی بزرگ و سلاحپوش، سپس نزدیک چهارصد فیلسوف و دبیر، آنگاه سیصد پیر نورانی سپیدریش و پس از آن بیش از دویست کنیز زیبا با طبقهای زر و سیم و گوهر، هر گروه گرد خیمه گشتند و سخنی گفتند و رفتند. در پایان قیصر و وزیر به خیمه رفتند و بیرون آمدند و بازگشتند.
هوش مصنوعی: حسن گفت در شگفت ماندم و پس از فرود آمدن از وزیر پرسیدم. وزیر گفت قیصر پسری داشت بیمانند در زیبایی و دانش و دلاوری و پدر سخت دلباختهٔ او بود؛ ناگهان بیمار شد و پزشکان از درمانش درماندند و مرد و او را در آن خیمه به خاک سپردند. هر سال به زیارتش میآیند؛ نخست سپاهیان گرد خیمه میگردند و میگویند: ای شاهزاده، اگر این پیشامد با جنگ چاره میشد جان فدا میکردیم تا تو را بازپس گیریم، اما این کار از دست کسی است که با او نمیتوان جنگید.
هوش مصنوعی: سپاهیان این را میگویند و بازمیگردند. سپس فیلسوفان و دبیران پیش میروند و میگویند: این کار را کسی کرده که با دانش و حکمت و باریکبینی در برابرش کاری نمیتوان کرد؛ همهٔ حکیمان پیش او درماندهاند و همهٔ دانایان در کنار دانش او ناداناند، وگرنه چارهها میاندیشیدیم و سخنانی میگفتیم که همهٔ جهانیان از آوردن مانندش ناتوان باشند.
هوش مصنوعی: آنگاه پیران با احترام و شکوه پیش میروند و میگویند: ای شاهزاده، اگر این پیشامد با میانجیگری پیران چاره میشد، همه شفاعت و زاری میکردیم و نمیگذاشتیم آنجا بمانی، اما این کار از کسی است که شفاعت هیچ بندهای نزد او سودی ندارد.
هوش مصنوعی: سپس کنیزان زیبا با طبقهای زر و گوهر گرد خیمه میگردند و میگویند: ای قیصرزاده، اگر این کار با مال و زیبایی چاره میشد، خود را فدا میکردیم و مال فراوان میدادیم، اما این کار از کسی است که در درگاه او مال و زیبایی اثری ندارد.
هوش مصنوعی: اینان نیز بازمیگردند و سپس قیصر با وزیر بزرگ به درون خیمه میرود و چنین میگوید.
هوش مصنوعی: قیصر به پسر مردهاش میگوید: ای نور چشم و میوهٔ دل و جگرگوشهٔ پدر، از دست پدر چه برمیآید؟ پدر برایت سپاه و فیلسوفان و پیران و شفیعان و زیبارویان و مال و نعمت آورد و خود نیز آمد؛ اگر با اینها کاری ساخته بود هرچه میتوانست میکرد، اما این کار از کسی است که پدر با همهٔ لشکر و ثروت و خزانه در برابرش ناتوان است. درود بر تو تا سال دیگر.
هوش مصنوعی: این سخن چنان بر دل حسن اثر کرد که بیقرار شد؛ بیدرنگ به بصره بازگشت و سوگند خورد که تا سرانجام کارش روشن نشود در دنیا نخندد. چنان به مجاهده و عبادت پرداخت که در روزگارش کسی بیش از او ریاضت نکشید؛ گویند هفتاد سال وضویش جز در طهارتخانه باطل نشد، یعنی همیشه با طهارت بود. در گوشهنشینی امید از همهٔ مردم برید و ناگزیر از همه برتر شد، تا روزی کسی در جمعی برخاست و پرسید:
هوش مصنوعی: چرا حسن از همهٔ ما بزرگتر و بهتر است؟
هوش مصنوعی: بزرگی که حاضر بود پاسخ داد: زیرا امروز همهٔ مردم به دانش او نیازمندند و او به اندازهٔ یک جو هم به مردم نیاز ندارد؛ همه در کار دین به او محتاجاند و او در کار دنیا از همه بینیاز است، و بزرگی و برتری همین است.
هوش مصنوعی: حسن هفتهای یک بار مجلس وعظ داشت و هرگاه بر منبر میرفت و رابعه را نمیدید، مجلس را رها میکرد و پایین میآمد. به او گفتند: ای خواجه، این همه بزرگان و محتشمان آمدهاند؛ اگر پیرزنی چادرپوش نیاید چه میشود؟
هوش مصنوعی: حسن پاسخ میداد: شربتی را که برای گنجایش بزرگان ساختهایم نمیتوانیم در سینهٔ موران بریزیم؛ یعنی سخن او را تنها کسی با ظرفیت رابعه تاب میآورد و دیگران گنجایش آن را ندارند.
هوش مصنوعی: هرگاه مجلس گرم میشد رو به رابعه میکرد و میگفت: ای که در گلیم پشمینه پوشیدهای، ای بانو، این همه گرمی از اخگر دل توست. از او پرسیدند: میدانیم که از این جمعیت انبوه پای منبرت شاد میشوی.
هوش مصنوعی: حسن گفت: ما از فراوانی جمعیت شاد نمیشویم، اما اگر یک درویش راستین حاضر باشد دلمان شاد میشود.
هوش مصنوعی: از او پرسیدند مسلمانی چیست و مسلمان کیست؟ گفت: مسلمانی تنها در کتابها مانده و مسلمانان واقعی زیر خاکاند؛ یعنی در روزگار او مسلمانی راستین نایاب شده است.
هوش مصنوعی: از او پرسیدند بنیاد دین چیست؟
هوش مصنوعی: گفت: پارسایی و پرهیز از شبههها.
هوش مصنوعی: پرسیدند: چه چیزی پارسایی را تباه میکند؟
هوش مصنوعی: گفت: طمع و آزمندی.
هوش مصنوعی: و پرسیدند بهشتهای جاودان (جنات عدن) چیست؟
هوش مصنوعی: حسن گفت بهشت عدن کاخی از طلاست که جز پیامبر یا صدیق یا شهید یا پادشاه دادگر کسی به آن راه نمییابد.
هوش مصنوعی: از او پرسیدند پزشکی که خودش بیمار است چگونه دیگران را درمان کند؟ یعنی کسی که خود عیب دارد چگونه دیگران را اصلاح کند؟
هوش مصنوعی: گفت: نخست خودت را درمان کن و پس از آن به درمان دیگران بپرداز.
هوش مصنوعی: حسن گفت: سخنم را بشنوید، زیرا دانش من برای شما سودمند است و اگر عمل من کاستی داشته باشد، زیانش به شما نمیرسد.
هوش مصنوعی: پرسیدند: ای شیخ، دلهای ما در خواب است و سخن تو در آن اثر نمیکند؛ چه کنیم؟
هوش مصنوعی: گفت: کاش دلهایتان خفته بود، چون خفته را اگر تکان دهی بیدار میشود. دلهای شما مرده است و هرچه تکانش دهی بیدار نمیشود.
هوش مصنوعی: پرسیدند: گروهی در سخنانشان چنان ما را میترسانند که دلمان از ترس پاره میشود؛ آیا این کار رواست؟
هوش مصنوعی: گفت: بهتر است امروز با کسانی همنشین باشید که شما را از خدا بترسانند تا فردا در قیامت در امان باشید، تا اینکه با کسانی همنشین شوید که امروز به شما آسودگی خاطر بدهند و فردا گرفتار ترس شوید.
هوش مصنوعی: گفتند: گروهی به مجلس تو میآیند و سخنانت را یاد میگیرند تا بر آن خرده بگیرند و عیبش را بجویند.
هوش مصنوعی: گفت: من نفس خود را چنین یافتهام که آرزوی بالاترین بهشت و همسایگی خدا را دارد، ولی هرگز امید ندارد از زبان مردم در امان بماند؛ زیرا حتی آفریدگار مردم از زبان آنان در امان نیست.
هوش مصنوعی: گفتند: کسی میگوید تا خود را پاک نکردهاید، مردم را به راه خدا دعوت نکنید.
هوش مصنوعی: گفت: شیطان آرزویی جز این ندارد که این سخن را در دل ما بیاراید تا در امر به معروف و نهی از منکر بسته شود.
هوش مصنوعی: پرسیدند: آیا مؤمن هم حسد میورزد؟
هوش مصنوعی: گفت: برادران یوسف را فراموش کردهاید؟ یعنی مؤمن هم ممکن است حسد ببرد؛ ولی تا وقتی آن حسد از سینه بیرون نیاید و به کسی آزار نرساند، زیانی ندارد.
هوش مصنوعی: حسن مریدی داشت که هرگاه آیهای از قرآن میشنید، خود را به زمین میانداخت. روزی به او گفت: اگر میتوانی این کار را نکنی و باز هم میکنی، همهٔ اعمال عمرت را به آتش نابودی سوزاندهای؛ و اگر نمیتوانی خودداری کنی، از ما ده منزل جلو افتادهای.
هوش مصنوعی: سپس حسن گفت: بیهوش شدن و فریاد برآوردن از شیطان است. عطار توضیح میدهد که حسن اینجا حکمی کلی کرده، در حالی که همهجا چنین نیست و خود او منظورش را گفته است: اگر کسی بتواند جلوی آن حال را بگیرد و باز آن فریاد و بیهوشی از او سر بزند، آن از شیطان است.
هوش مصنوعی: روزی حسن مجلس وعظ داشت که حجاج با سپاهیان بسیار و شمشیرهای برکشیده وارد شد. بزرگی که آنجا بود گفت: امروز حسن را میآزماییم، که اکنون هنگام آزمایش است.
هوش مصنوعی: حجاج نشست، اما حسن ذرهای به او توجه نکرد و از سخنی که میگفت دست نکشید تا مجلس را به پایان برد. آن بزرگ دین گفت: حسن به راستی همان حسن است.
هوش مصنوعی: حجاج خود را به جایی که حسن بود رساند، بازویش را گرفت و گفت: به این مرد بنگرید؛ اگر میخواهید مردی واقعی ببینید، به حسن نگاه کنید.
هوش مصنوعی: کسی حجاج را پس از مرگش در خواب دید که در صحرای قیامت افتاده است. از او پرسیدند: چه میخواهی؟
هوش مصنوعی: گفت: همان چیزی را میخواهم که یکتاپرستان میخواهند، یعنی بخشش و رحمت خدا.
هوش مصنوعی: این به سبب آن بود که حجاج هنگام جان دادن گفته بود: خدایا به این مشت مردم کمظرفیت نشان بده که تو آمرزنده و بخشندهترین بخشندگانی؛ همه یکدل و یکزبان میگویند که مرا به دوزخ خواهی برد، پس به رغم آنان مرا نجات ده و به آنان نشان بده که تو هر چه بخواهی همان میکنی.
هوش مصنوعی: این سخن را برای حسن نقل کردند. گفت: گویا این پلید میخواهد با زیرکی و نیرنگ، آخرت را هم بِرُباید.
هوش مصنوعی: نقل است که علی مرتضی در حالی که مهار شتر را بر کمر بسته بود به بصره آمد و بیش از سه روز نماند. دستور داد همهٔ منبرها را بشکنند و واعظان را از سخن گفتن بازداشتند. به مجلس حسن رفت که در حال وعظ بود و از او پرسید: تو دانشمندی یا دانشآموز؟
هوش مصنوعی: حسن گفت: هیچکدام؛ سخنی از پیامبر به من رسیده و آن را بازگو میکنم. علی او را منع نکرد و گفت: این جوان شایستهٔ سخن گفتن است.
هوش مصنوعی: سپس علی رفت. حسن با فراست دریافت که او کیست، از منبر پایین آمد و دواندوان به دنبالش رفت تا به او رسید. دامنش را گرفت و گفت: برای خدا، وضو گرفتن را به من بیاموز.
هوش مصنوعی: در آنجا جایی هست که «باب الطشت» نامیده میشود؛ تشتی آوردند و علی وضو گرفتن را به حسن آموخت و سپس رفت.
هوش مصنوعی: یک بار در بصره خشکسالی شد. دویست هزار نفر بیرون رفتند، منبری گذاشتند و حسن را بالای آن فرستادند تا برای باران دعا کند. حسن از آنان پرسید: آیا میخواهید باران ببارد؟
هوش مصنوعی: مردم گفتند: آری، برای همین آمدهایم.
هوش مصنوعی: حسن گفت: پس حسن را از بصره بیرون کنید؛ یعنی از سر فروتنی خود را مایهٔ بلا و نیامدن باران میدانست.
هوش مصنوعی: ترس از خدا چنان بر او چیره بود که میگویند هرگاه مینشست، چنان مینمود که پیش جلاد نشسته است. هیچکس لبخند بر لب او ندید و دردی بزرگ در دل داشت.
هوش مصنوعی: روزی کسی را گریان دید و علت را پرسید. او گفت در مجلس محمد بن کعب قرظی شنیده است که مؤمنی به سبب شومی گناهانش سالها در دوزخ میماند. حسن گفت: کاش حسن از کسانی بود که پس از چندین سال سرانجام از دوزخ بیرونشان میآورند.
هوش مصنوعی: روزی این حدیث را میخواند که آخرین کسی که از دوزخ بیرون میآید مردی به نام هناد است.
هوش مصنوعی: حسن گفت: کاش من همان مرد بودم؛ یعنی دستکم سرانجام نجات مییافتم.
هوش مصنوعی: یکی از یارانش گفت شبی حسن در خانهٔ او ناله میکرد. پرسید با این زندگی آراسته و پاک چرا مینالی؟ حسن گفت میترسم ندانسته کاری کرده، گامی به خطا برداشته یا سخنی گفته باشم که نزد خدا ناپسند بوده، و خدا به من گفته باشد: برو که دیگر نزد ما ارجی نداری و از این پس چیزی از تو نمیپذیریم.
هوش مصنوعی: روزی کسی بر در صومعهٔ حسن نشسته بود و حسن بر بام صومعه نماز میخواند. در سجده چنان گریست که آب از ناودان چکید و بر جامهٔ آن مرد افتاد. مرد در زد و پرسید: این آب پاک است یا باید جامهام را بشویم؟
هوش مصنوعی: حسن گفت: بشوی، زیرا نماز با آن روا نیست؛ این اشک چشم گنهکاران است. این سخن از سر فروتنی و خوارشمردن خود است.
هوش مصنوعی: حسن به تشییع جنازهای رفت و پس از دفن مرده بر خاک گور نشست و چندان گریست که خاک گل شد. سپس گفت: ای مردم، آغاز و پایان، گور است؛ پایان دنیا گور است و نخستین منزل آخرت نیز گور. چرا به جهانی مینازید که پایانش گور است و چرا از جهانی نمیترسید که آغازش گور است؟ ای غافلان، کار آغاز و پایان خود را سامان دهید. حاضران چنان گریستند که همه یکسان پریشان شدند.
هوش مصنوعی: روزی با گروهی از درویشان از گورستانی میگذشت و گفت: در این گورستان مردانی خفتهاند که همتشان حتی به بهشت هم راضی نمیشد، با این همه چنان حسرتی در خاک آنان نهفته است که اگر ذرهای از آن را بر اهل آسمان و زمین عرضه کنند، همه از ترس فرو میریزند.
هوش مصنوعی: در کودکی گناهی از حسن سر زده بود؛ هر بار پیراهن تازهای میدوخت، آن گناه را بر یقهٔ پیراهن مینوشت و آنقدر میگریست که بیهوش میشد.
هوش مصنوعی: عمر بن عبدالعزیز نامهای به حسن نوشت و خواست اندرزی کوتاه به او بدهد که بتواند به یاد بسپارد و راهنمای خود سازد.
هوش مصنوعی: حسن پشت نامه نوشت: ای امیر مؤمنان، اگر خدا با توست از چه کسی میترسی، و اگر خدا با تو نیست به چه کسی امید داری؟
هوش مصنوعی: بار دیگر حسن به او نوشت: فرض کن آن روز رسیده است که آخرین کسی که مرگ بر او مقدر شده نیز بمیرد؛ والسلام.
هوش مصنوعی: عمر بن عبدالعزیز پاسخ داد: فرض کن روزی رسیده است که گویی دنیا و آخرت هرگز وجود نداشتهاند.
هوش مصنوعی: ثابت بنانی به حسن نوشت: شنیدهام به حج میروی، دوست دارم همسفر و همنشین تو باشم.
هوش مصنوعی: حسن پاسخ داد: بگذار در پردهٔ پوشش خدا زندگی کنیم، زیرا همنشینی، عیبهای یکدیگر را آشکار میکند و آنگاه با هم دشمن میشویم.
هوش مصنوعی: حسن به سعید بن جبیر اندرز داد که سه کار نکند: به دربار پادشاهان پا نگذارد، حتی اگر برای دلسوزی به مردم باشد؛ با هیچ زنی در خلوت ننشیند، حتی اگر رابعه باشد و او قرآن به وی بیاموزد؛ و هرگز گوش خود را در اختیار امیر نگذارد، هرچند از مردان بزرگ باشد، زیرا این کار بیآسیب نیست و سرانجام زخم خود را میزند.
هوش مصنوعی: مالک دینار گفت: از حسن پرسیدم کیفر عالِم چیست؟
هوش مصنوعی: حسن گفت: مردن دل.
هوش مصنوعی: پرسیدم: مرگ دل چیست؟
هوش مصنوعی: گفت: دوستی دنیا.
هوش مصنوعی: بزرگی گفت سحرگاهی برای نماز به در مسجد حسن رفتم. در بسته بود و حسن درون مسجد دعا میکرد و گروهی آمین میگفتند. صبر کردم تا هوا روشنتر شد، دست به در زدم و در باز شد. وارد شدم و حسن را تنها دیدم و حیران ماندم. پس از نماز ماجرا را گفتم و او را به خدا سوگند دادم که مرا از این راز آگاه کند.
هوش مصنوعی: حسن گفت: به کسی مگو؛ هر شب جمعه پریان نزد من میآیند، من برایشان از علم دین سخن میگویم و دعا میکنم و آنان آمین میگویند.
هوش مصنوعی: روایت است که هرگاه حسن بصری دعا میکرد، حبیب عجمی دامنش را بالا میگرفت و میگفت: نشانهٔ پذیرفتهشدن دعا را میبینم.
هوش مصنوعی: بزرگی گفت با حسن و گروهی به حج میرفتیم و در بیابان تشنه شدیم. بر سر چاهی رسیدیم که دلو و طناب نداشت. حسن گفت وقتی من نماز را آغاز کردم شما آب بنوشید. چون به نماز ایستاد، آب تا لب چاه بالا آمد و نوشیدیم، اما همین که یکی از همراهان ظرفی آب برای ذخیره برداشت، آب به ته چاه فرو رفت.
هوش مصنوعی: حسن پس از نماز گفت: به خدا اعتماد نکردید و برای فردا آب برداشتید، از این رو آب به چاه فرو رفت.
هوش مصنوعی: سپس به راه افتادیم و حسن در راه خرمایی یافت و به ما داد. خوردیم و هستهٔ آن از طلا بود. آن را به مدینه بردیم، با آن خوراک خریدیم و صدقه دادیم.
هوش مصنوعی: روایت است که ابوعمرو، پیشوای قاریان، قرآن درس میداد. پسری زیبارو برای آموختن قرآن آمد و ابوعمرو با نگاه شهوتآلود به او نگریست و در دم همهٔ قرآن را از آغاز تا پایان فراموش کرد. بیقرار نزد حسن بصری رفت و ماجرا را گفت و زار گریست.
هوش مصنوعی: حسن اندوهگین شد و گفت اکنون هنگام حج است، برو حج بگزار. پس از آن به مسجد خیف برو؛ پیری را در محراب نشسته میبینی. وقتش را مگیر، صبر کن تا تنها شود، آنگاه از او بخواه برایت دعا کند.
هوش مصنوعی: ابوعمرو چنین کرد و دید پیری باهیبت میان جمعی نشسته است و مردی با جامهٔ سفید آمد و همه او را بزرگ داشتند و هنگام نماز رفت. چون پیر تنها شد، ابوعمرو حال خود را گفت؛ پیر به آسمان نگریست و در دم قرآن به یاد ابوعمرو بازآمد. پیر پرسید چه کسی تو را فرستاد و چون شنید حسن بصری، گفت او راز ما را فاش کرد، ما هم راز او را فاش میکنیم: آن مرد سفیدپوش خود حسن بود که هر روز نماز ظهر را در بصره میخواند و اینجا میآید و نماز عصر را باز در بصره میگزارد؛ کسی که امامی چون حسن دارد چرا از ما دعا بخواهد؟
هوش مصنوعی: روایت است که در زمان حسن، اسب مردی آسیب دید و مرد درمانده شد و حالش را به حسن گفت. حسن اسب را برای جهاد به چهارصد درهم خرید و پولش را داد. آن شب مرد در خواب مرغزاری در بهشت دید با اسبی و چهارصد کرهاسب سفید و پرسید اینها از کیست.
هوش مصنوعی: به او گفتند: اینها به نام تو بود و اکنون به نام حسن شد.
هوش مصنوعی: چون بیدار شد نزد حسن آمد و گفت ای امام، معامله را فسخ کن که پشیمانم.
هوش مصنوعی: حسن گفت: برو، آن خوابی را که تو دیدی من پیش از تو دیدهام.
هوش مصنوعی: مرد اندوهگین بازگشت. شب بعد حسن در خواب کاخها و بناهای بلند دید و پرسید اینها از آن کیست.
هوش مصنوعی: پاسخ دادند: از آن کسی است که معامله را به خواست طرف پشیمان فسخ کند.
هوش مصنوعی: حسن صبح آن مرد را خواست و معامله را فسخ کرد.
هوش مصنوعی: روایت است که حسن همسایهای آتشپرست به نام شمعون داشت که بیمار شد و به حال جانکندن افتاد. به حسن گفتند به دیدار همسایهات برو.
هوش مصنوعی: حسن بر بالینش رفت و دید از آتش و دود سیاه شده است. گفت از خدا بترس که همهٔ عمر در آتش و دود گذراندی؛ مسلمان شو شاید خدا بر تو رحم کند.
هوش مصنوعی: شمعون گفت سه چیز مرا از اسلام بازمیدارد: شما دنیا را نکوهش میکنید ولی شب و روز در طلب آنید؛ میگویید مرگ حق است ولی برای آن آماده نمیشوید؛ و میگویید دیدار خدا ممکن است ولی کارهایی میکنید که خلاف خشنودی اوست.
هوش مصنوعی: حسن گفت این نشانهٔ اهل معرفت است؛ اگر مؤمنان چنین کنند، تو چه عذری داری؟ آنان دستکم به یگانگی خدا اقرار دارند و تو عمرت را در آتشپرستی گذراندی. اگر ما هر دو را به آتش ببرند، آتش حق پرستش هفتادسالهٔ تو را نگه نمیدارد و تو را میسوزاند، اما اگر خدای من بخواهد آتش جرئت سوزاندن مویی از مرا ندارد، چون آتش آفریدهٔ خدا و فرمانبر اوست. بیا هر دو دست در آتش بگذاریم تا ناتوانی آتش و قدرت خدا را ببینی.
هوش مصنوعی: حسن دست در آتش گذاشت و نگه داشت و ذرهای نسوخت. شمعون شگفتزده شد و نور آشنایی با حق در دلش آغاز شد و گفت هفتاد سال آتش پرستیدهام و اکنون چند نفسی بیش نمانده، چارهام چیست؟
هوش مصنوعی: حسن گفت: چارهات این است که مسلمان شوی.
هوش مصنوعی: شمعون گفت اگر نوشتهای به من بدهی که خدا مرا عذاب نکند ایمان میآورم، وگرنه ایمان نمیآورم.
هوش مصنوعی: حسن نوشتهای نوشت و به خواست شمعون گواهان عادل بصره نیز بر آن گواهی نوشتند. شمعون بسیار گریست و مسلمان شد و وصیت کرد که پس از مرگش او را غسل دهند، حسن به دست خود او را در خاک بگذارد و آن نوشته را در دستش بنهد تا دلیل و حجت او باشد.
هوش مصنوعی: شمعون این وصیت را کرد، شهادتین را گفت و درگذشت. او را غسل دادند، بر او نماز خواندند، دفن کردند و نوشته را در دستش نهادند.
هوش مصنوعی: حسن آن شب از نگرانی خوابش نمیبرد و با خود میگفت این چه کاری بود که کردم؟ من خود غرق گناهم، چگونه غرقشدهٔ دیگری را نجات دهم؟ من بر دارایی خود اختیاری ندارم، چرا دربارهٔ ملک خدا سند نوشتم؟
هوش مصنوعی: با همین اندیشه به خواب رفت و شمعون را دید که مانند شمعی میدرخشید، تاجی بر سر و جامهای فاخر بر تن داشت و خندان در مرغزار بهشت میخرامید.
هوش مصنوعی: حسن از او پرسید: ای شمعون، حالت چگونه است؟
هوش مصنوعی: شمعون در خواب گفت: حالم همین است که میبینی. خدا به فضل خود مرا در جوار خویش جای داد و به کرمش دیدارش را به من نشان داد و لطفش به من در وصف نمیگنجد. اکنون تو از ضمانتی که کرده بودی آزاد شدی؛ این نوشتهات را بگیر که دیگر به آن نیازی ندارم. حسن چون بیدار شد، آن کاغذ را در دست خود دید و گفت: خدایا، روشن است که کار تو به سبب و علت نیست و تنها از فضل توست. بر درگاه تو چه کسی زیان میبیند؟ آتشپرست هفتادساله را با یک کلمه به قرب خود راه میدهی؛ مؤمن هفتادساله را چگونه محروم میکنی؟
هوش مصنوعی: آوردهاند که حسن چنان فروتن بود که هر کس را میدید، از خود بهتر میدانست. روزی کنار دجله مرد سیاهپوستی را دید که شیشهای داشت و زنی کنارش نشسته بود و از آن شیشه مینوشید. نخست به دلش گذشت که این مرد از من بهتر است، اما حکم شرع به ذهنش آمد که کسی که با زن نامحرم نشسته و شراب مینوشد، چگونه از من بهتر است؟ در همین فکر بود که کشتی پرباری با هفت سرنشین واژگون شد. آن مرد به آب زد و شش تن را نجات داد و به حسن گفت: ای پیشوای مسلمانان، اگر از من بهتری برخیز و این یکی را نجات بده. در آن شیشه آب است و آن زن مادر من است. خواستم تو را بیازمایم که با چشم ظاهر میبینی یا با چشم باطن؛ اکنون روشن شد که با چشم ظاهر دیدی.
هوش مصنوعی: حسن به پای او افتاد و عذر خواست و دانست که او فرستادهٔ خداست. سپس گفت: ای مرد، همانگونه که آنان را از دریا نجات دادی، مرا هم از دریای خودبینی و پندار رهایی ده.
هوش مصنوعی: آن مرد در پاسخ برایش دعا کرد و گفت: چشمت روشن باد.
هوش مصنوعی: از آن پس حسن هرگز خود را از هیچ کس بهتر ندانست؛ تا جایی که روزی سگی را دید و گفت: خدایا، مرا همپایهٔ این سگ قرار ده.
هوش مصنوعی: از او پرسیدند: تو بهتری یا سگ؟
هوش مصنوعی: گفت: اگر از عذاب خدا رهایی یابم، من بهترم؛ وگرنه به عزت و جلال خدا سوگند که آن سگ از صد کس مانند من بهتر است.
هوش مصنوعی: به حسن خبر دادند که فلانی از تو غیبت کرده است. حسن طبقی خرما برای او هدیه فرستاد و به رسم عذرخواهی پیغام داد: شنیدم کارهای نیک خود را به نامهٔ اعمال من منتقل کردهای؛ خواستم جبران کنم. مرا ببخش که جبران چنین نیکیای را بهتمامی نمیتوانم ادا کنم.
هوش مصنوعی: حسن گفت: از سخن چهار کس در شگفت ماندم: کودکی، مستی، مردی زنصفت و زنی. پرسیدند: چگونه؟
هوش مصنوعی: گفت: روزی از کنار مردی زنصفت میگذشتم و دامنم را از او کنار کشیدم. گفت: ای خواجه، عاقبت ما هنوز معلوم نیست؛ دامن از من کنار مکش، که خدا میداند سرانجام کارها چه خواهد شد. مستی را دیدم که افتان و خیزان در گل راه میرفت؛ گفتم: ای بیچاره، پایت را محکم بگذار تا نیفتی. گفت: تو با این همه ادعا پایت را محکم کردهای؟ اگر من بیفتم، مستی گلآلودهام که برمیخیزم و خود را میشویم و این آسان است؛ تو از افتادن خودت بترس. این سخن سخت در دلم اثر کرد. کودکی چراغی میبرد؛ پرسیدم: این روشنایی را از کجا آوردهای؟ چراغ را فوت کرد و خاموش کرد و گفت: بگو این روشنایی کجا رفت تا من بگویم از کجا آوردهام. و زنی بسیار زیبا، با روی باز و دستان گشوده و خشمگین، از شوهرش نزد من شکایت میکرد. گفتم: اول رویت را بپوشان. گفت: من از عشق یک آفریده چنان شدهام که عقلم از دست رفته و اگر مرا آگاه نمیکردی، همینگونه به بازار میرفتم. تو با این همه ادعای دوستی خدا، چه میشد اگر برهنگی روی مرا نمیدیدی؟ از این سخن در شگفت ماندم.
هوش مصنوعی: آوردهاند که حسن چون از منبر پایین میآمد، چند تن از اهل این راه را نگه میداشت و میگفت: «النور»، بیایید نور را بگسترانیم. روزی کسی که از اهل این سخن نبود با آنان همراه شد؛ حسن به او گفت: تو بازگرد.
هوش مصنوعی: آوردهاند که روزی حسن به یارانش گفت: شما به یاران پیامبر شباهت دارید.
هوش مصنوعی: یاران شاد شدند. حسن گفت: تنها در چهره و ریش، نه در چیز دیگر. اگر شما آن قوم را میدیدید، همه در نظرتان دیوانه مینمودند و اگر آنان از درون شما آگاه میشدند، هیچیک از شما را مسلمان نمیخواندند؛ زیرا آنان پیشگامان بودند و بر اسبان تندرو مانند پرندهٔ پران و باد وزان رفتند و ما بر خرانی با پشت زخمی جا ماندهایم.
هوش مصنوعی: آوردهاند که مردی بیاباننشین نزد حسن آمد و از صبر پرسید. حسن گفت: صبر دو گونه است: یکی صبر بر بلا و مصیبت و دیگری صبر بر آنچه خدا ما را از آن نهی کرده است. و صبر را چنانکه باید برای او شرح داد. آن مرد به عربی گفت: زاهدتر از تو ندیدم.
هوش مصنوعی: این ترجمهٔ سخن آن مرد است: زاهدتر از تو ندیدم و صبورتر از تو نشنیدم.
هوش مصنوعی: حسن گفت: ای مرد، زهد من سراسر از روی خواهش است و صبر من از روی بیتابی و ترس.
هوش مصنوعی: آن مرد گفت: معنای این سخن را بگو، که باورم را آشفته کردی.
هوش مصنوعی: حسن گفت: صبر من در بلاها و در طاعت، گواه ترس من از آتش دوزخ است و این خود بیتابی است؛ و زهد من در دنیا، رغبت به آخرت است و این خود بهرهجویی است.
هوش مصنوعی: سپس گفت: صبر کسی استوار است که بهرهٔ خود را از میان بردارد، تا صبرش برای خدا باشد نه برای ایمن ماندن تنش از دوزخ، و زهدش برای خدا باشد نه برای رسیدن به بهشت. نشانهٔ اخلاص همین است.
هوش مصنوعی: و گفت: انسان باید دانشی سودمند داشته باشد و کرداری کامل همراه با اخلاص، و قناعتی که او را سیر کند همراه با صبر. چون این سه به دست آمد، دیگر نمیدانم با او چه خواهند کرد؛ یعنی مقامش بیرون از دانستن است.
هوش مصنوعی: و گفت: گوسفند از آدمی آگاهتر است، زیرا بانگ چوپان او را از چریدن بازمیدارد، اما سخن خدا آدمی را از پیروی خواستههای خودش بازنمیدارد.
هوش مصنوعی: و گفت: همنشینی با بدان، آدمی را به نیکان بدگمان میکند.
هوش مصنوعی: و گفت: اگر کسی مرا به شرابخواری بخواند، برایم خوشایندتر است از آنکه مرا به دنیاطلبی بخواند.
هوش مصنوعی: و گفت: معرفت آن است که در خود ذرهای ستیزهجویی نیابی.
هوش مصنوعی: و گفت: بهشت جاودان بهخاطر کردار همین چند روز اندک عمر نیست، بلکه بهخاطر نیت نیکوست.
هوش مصنوعی: و گفت: بهشتیان نخستین بار که به بهشت مینگرند، هفتصد هزار سال از خود بیخود میشوند، زیرا خدا بر آنان جلوه میکند. اگر به شکوه او بنگرند از هیبت مست میشوند و اگر به زیباییاش بنگرند در یگانگی غرق میشوند.
هوش مصنوعی: و گفت: اندیشیدن آینهای است که نیکیها و بدیهایت را به تو نشان میدهد.
هوش مصنوعی: حسن بصری گفت: سخنی که از روی دانایی و حکمت نباشد، خودِ آفت و زیان است. خاموشیای که از روی اندیشیدن نباشد، از هوس و غفلت است. و هر نگاهی که برای عبرت گرفتن نباشد، سرگرمی بیهوده و لغزش است.
هوش مصنوعی: گفت: در تورات آمده که هر کس قناعت کرد بینیاز شد، هر کس از مردم کناره گرفت در امان ماند، هر کس هوس را زیر پا گذاشت آزاد شد، هر کس حسد را رها کرد دوستیاش آشکار شد، و هر کس چند روزی صبر کرد به بهرهای همیشگی رسید.
هوش مصنوعی: گفت: اهل دل پیوسته به خاموشی بازمیگردند تا زمانی که دلشان به سخن درآید، و پس از آن سخن از دل به زبان میرسد.
هوش مصنوعی: گفت: پارسایی سه مرتبه دارد: اول آنکه بنده جز سخن حق نگوید، چه در خشم باشد و چه در خشنودی. دوم آنکه اندامهای خود را از هر کاری که خدا را خشمگین کند نگه دارد. سوم آنکه در هر کاری تنها خشنودی خدا را بخواهد.
هوش مصنوعی: گفت: ذرهای پارسایی و پرهیز از حرام بهتر از هزار سال نماز و روزه است.
هوش مصنوعی: گفت: برترین کارها اندیشیدن و پارسایی است.
هوش مصنوعی: گفت: اگر یقین داشتم که در من هیچ دورویی نیست، این را از هر چه بر روی زمین است بیشتر دوست میداشتم.
هوش مصنوعی: گفت: ناهمسانی ظاهر و باطن و جدایی دل و زبان، از نشانههای دورویی است.
هوش مصنوعی: گفت: هیچ مؤمنی در گذشته نبوده و در آینده نخواهد بود مگر آنکه بر خود میترسد که مبادا منافق باشد.
هوش مصنوعی: گفت: هر کس با اطمینان بگوید من مؤمنم، به راستی مؤمن نیست؛ چنانکه قرآن میگوید خود را پاک مشمارید، خدا بهتر میداند چه کسی پرهیزگار است.
هوش مصنوعی: گفت: مؤمن آرام و سنجیده است و مانند هیزمچینِ شب نیست که هر چه به دستش آید جمع کند؛ یعنی هر کاری از دستش برآید نمیکند و هر سخنی به زبانش آید نمیگوید.
هوش مصنوعی: گفت: بدگویی پشت سر سه کس غیبت شمرده نمیشود: پیرو هوای نفس و بدعت، گناهکارِ آشکار، و فرمانروای ستمگر.
هوش مصنوعی: گفت: برای جبران گناه غیبت، آمرزش خواستن از خدا کافی است، هرچند از آن کس حلالیت نخواهی.
هوش مصنوعی: گفت: بیچاره آدمیزاد که به سرایی دل خوش کرده که از حلالش حساب میکشند و بر حرامش عذاب میکنند.
هوش مصنوعی: گفت: آدمی با سه حسرت از دنیا میرود: یکی آنکه از آنچه گرد آورده سیر نشد، دوم آنکه به آنچه امید داشت نرسید، و سوم آنکه برای راهی که در پیش دارد توشهٔ نیکو فراهم نکرد.
هوش مصنوعی: کسی به حسن گفت: فلانی در حال جان دادن است.
هوش مصنوعی: حسن گفت: چنین مگو، او هفتاد سال در رنج و جانکندن بود؛ اکنون از این جانکندن رها میشود، باید دید به کجا خواهد رسید.
هوش مصنوعی: گفت: سبکباران، یعنی کسانی که بار دنیا و گناه کمتر داشتند، رستگار شدند و گرانباران هلاک شدند.
هوش مصنوعی: گفت: خدا بیامرزد گروهی را که دنیا برایشان امانت بود؛ امانت را پس دادند و سبکبار از دنیا رفتند.
هوش مصنوعی: گفت: به نظر من زیرک و دانا کسی است که دنیا را ویران کند و با آن ویرانی آخرت را بسازد، نه آنکه آخرت را ویران کند تا دنیا را آباد سازد.
هوش مصنوعی: گفت: هر کس خدا را شناخت او را دوست میدارد و هر کس دنیا را شناخت آن را دشمن میدارد.
هوش مصنوعی: گفت: در دنیا هیچ چارپایی سزاوارتر از نفس تو به لگام سخت نیست.
هوش مصنوعی: گفت: اگر میخواهی بدانی دنیا پس از تو چگونه خواهد بود، بنگر که پس از مرگ دیگران چگونه است؛ یعنی دنیا بیاعتنا به رفتن تو ادامه مییابد.
هوش مصنوعی: گفت: سوگند به خدا که بتها را جز به سبب دوستی دنیا نپرستیدند.
هوش مصنوعی: گفت: پیشینیان شما قرآن را نامهای میدانستند که از سوی خدا به آنان رسیده؛ شب در آن میاندیشیدند و روز به آن عمل میکردند. اما شما آن را درس خواندید و به آن عمل نکردید، و اعراب و حروفش را درست کردید و آن را وسیلهٔ فخرفروشی و جاه دنیا ساختید.
هوش مصنوعی: گفت: سوگند به خدا هر کس زر و سیم را عزیز بدارد، خدا او را خوار میگرداند.
هوش مصنوعی: حسن گفت: هر نادانی که ببیند گروهی به دنبال او راه افتادهاند، دلش هرگز آرام و استوار نمیماند و به خودبینی و غرور میافتد.
هوش مصنوعی: و گفت: هر کاری که میخواهی به دیگری فرمان دهی، باید نخست خودت به آن عمل کنی و فرمانبردار باشی.
هوش مصنوعی: و گفت: کسی که حرف مردم را پیش تو میآورد، حرف تو را هم پیش دیگران میبرد؛ چنین کسی شایستهٔ همنشینی نیست.
هوش مصنوعی: و گفت: برادران دینی نزد ما عزیزترند، زیرا یاور دیناند؛ اما زن و فرزند یاور دنیا و دشمن دیناند.
هوش مصنوعی: و گفت: هر چه بنده برای خود و پدر و مادرش خرج کند، در قیامت از آن حساب کشیده میشود، جز خوراکی که پیش دوستان و مهمانان میگذارد.
هوش مصنوعی: و گفت: هر نمازی که دل در آن حاضر نباشد، به کیفر نزدیکتر است تا به پاداش.
هوش مصنوعی: از او پرسیدند: خشوع چیست؟
هوش مصنوعی: گفت: ترسی است که در دل پایدار شده باشد و دل همیشه همراه آن باشد.
هوش مصنوعی: به حسن گفتند: مردی بیست سال است که به نماز جماعت نیامده، با کسی نمیآمیزد و گوشهنشین شده است.
هوش مصنوعی: حسن نزد او رفت و پرسید: چرا به نماز جماعت نمیآیی و با مردم معاشرت نمیکنی؟
هوش مصنوعی: آن مرد گفت: مرا معذور بدار، زیرا سرگرم کاری هستم.
هوش مصنوعی: حسن پرسید: به چه کاری؟ گفت: هیچ نفسی نمیکشم مگر آنکه نعمتی از خدا به من میرسد و گناهی از من سر میزند؛ پس به شکر آن نعمت و عذرخواهی از آن گناه مشغولم.
هوش مصنوعی: حسن گفت: همینگونه بمان، که تو از من بهتری.
هوش مصنوعی: از حسن پرسیدند: آیا هرگز حال خوش و لحظهٔ شادمانی معنوی داشتهای؟
هوش مصنوعی: گفت: روزی بر بام بودم و شنیدم زن همسایه به شوهرش میگفت: نزدیک پنجاه سال در خانهٔ تو بودهام، در دارایی و نداری، سرما و گرما صبر کردم، چیزی بیش نخواستم، آبرویت را نگه داشتم و از تو پیش کسی گله نکردم؛ اما این یک چیز را نمیپذیرم که دیگری را بر من برگزینی. همهٔ اینها را کردم تا تو فقط مرا ببینی نه دیگری را؛ حالا که به دیگری توجه میکنی، با شکایت به دامن امام مسلمانان میآویزم.
هوش مصنوعی: حسن گفت: از این سخن حال خوشی یافتم و اشکم روان شد و در قرآن مانندش را جستم و این آیه را یافتم که خدا شرک را نمیبخشد و جز آن را برای هر که بخواهد میبخشد؛ یعنی خدا میگوید همهٔ گناهانت را میبخشم، اما اگر در گوشهٔ دلت به دیگری میل کنی و برایم شریک قرار دهی، هرگز نمیآمرزمت.
هوش مصنوعی: نقل است کسی از حسن پرسید: حالت چگونه است؟ گفت: حال گروهی که در دریا باشند و کشتیشان بشکند و هر کدام بر تختهپارهای بمانند چگونه است؟
هوش مصنوعی: آن مرد گفت: حالی سخت و دشوار است.
هوش مصنوعی: حسن گفت: حال من هم همانگونه است.
هوش مصنوعی: نقل است روز عید از کنار گروهی گذشت که میخندیدند و بازی میکردند؛ گفت: در شگفتم از کسانی که میخندند در حالی که از حقیقت حال و سرانجام خود خبر ندارند.
هوش مصنوعی: نقل است کسی را دید که در گورستان نان میخورد و گفت: او منافق است.
هوش مصنوعی: پرسیدند: چرا؟
هوش مصنوعی: گفت: کسی که در برابر این مردگان هوس خوردن در او بجنبد، گویا به مرگ و آخرت ایمان ندارد، و این نشانهٔ منافق است.
هوش مصنوعی: نقل است در مناجات میگفت: خدایا به من نعمت دادی و شکر نکردم، اما به سبب ناسپاسی نعمت را از من نگرفتی؛ بلا بر من فرستادی و صبر نکردم، اما به سبب بیصبری بلا را همیشگی نکردی. خدایا از تو جز بخشش چه برمیآید؟
هوش مصنوعی: چون هنگام مرگش رسید، خندید، در حالی که هیچکس او را خندان ندیده بود، و میگفت: کدام گناه؟ کدام گناه؟ و جان سپرد. پیری او را در خواب دید و پرسید: در زندگی هرگز نخندیدی، هنگام جان دادن این چه حالی بود؟
هوش مصنوعی: حسن در خواب گفت: ندایی شنیدم که ای فرشتهٔ مرگ، بر او سخت بگیر که هنوز یک گناه از او مانده است؛ از شادی اینکه تنها یک گناه مانده بود خندهام گرفت و گفتم: کدام گناه؟ و جان دادم.
هوش مصنوعی: بزرگی در شب وفات او در خواب دید که درهای آسمان گشوده است و ندا میدهند که حسن بصری به خدا رسید و خدا از او خشنود است؛ خدا روحش را پاک گرداند.
در حال بارگذاری آرایههای ادبی...
پیشنهاد تصاویر مرتبط از منابع اینترنتی
راهنمای نحوهٔ پیشنهاد تصاویر مرتبط از گنجینهٔ گنجور
معرفی ترانههایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است
مرتبسازی حاشیهها: محبوبترین | جدیدترین | قدیمیترین
تا به حال ۵ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. 💬 من حاشیه بگذارم ...
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
reply thumb_up ۰ thumb_down ۰ flag link
برای حاشیهگذاری باید در گنجور نامنویسی کنید و با نام کاربری خود از طریق آیکون 👤 گوشهٔ پایین سمت چپ صفحات به آن وارد شوید.