نصرالله منشی » کلیله و دمنه » باب الفحص عن امر دمنة » بخش ۸

چون دمنه را در حبس بردند و بند گران بر وی نهادند، کلیله را سوز برادری و شفقتِ صحبت برانگیخت، پنهان به دیدار او رفت، و چندان که نظر بر وی افگند اشک باریدن گرفت و گفت: ای برادر تو را در این بلا و محنت چگونه توانم دید،و مرا پس ازین از زندگانی چه لذت؟

آب صافی شده ست خون دلم

خون تیره شدست آب سرم

بودم آهن کنون ازو زنگم

بودم آتش کنون ازو شررم

و چون کار بدین منزلت رسید اگر در سخن با تو درشتی کنم باکی نباشد، و من این همه می‌دیدم و در پند دادن غلو می‌نمودم، بدان التفات نکردی. و نامقبول ترِ چیزها نزدیک تو نصیحت است. و اگر به وقت حاجت و در هنگام سلامت در موعظت، تقصیر و غفلت روا داشته بودمی امروز با تو در این جنایت شرکت دارمی. لکن اعجاب تو به نفس و رای خویش عقل و علم ترا مقهور گردانید. و اشارت عالمان در آنچه «ساعی پیش از اجل میرد» با تو بگفته ام، و از مردن انقطاع زندگانی نخواسته اند، اما رنج‌هایی بیند که حیات را منغّص گرداند، چنین که تو در این افتاده ای و هرآینه مرگ از آن خوش‌تر است. و راست گفته‌اند «مَقْتَلُ الرَّجُلِ بَیْنَ فَکَّیْهِ. »

گر زبان تو راز دارستی

تیغ را بر سرت چه کارستی؟

دمنه گفت: همیشه آنچه حق بود می‌گفتی و شرایط نصیحت را به جای می‌آورد، لکن شَرَهِ نفس و قوت حرص بر طلب جاه رای مرا ضعیف کرد و نصایح تو را در دل من بی قدر گردانید، چنان که بیمار مولَعِ به خوردنی، اگر چه ضرر آن می‌شناسد، بدان التفات ننماید و بر قضیت شهوت بخورد. نیز خرّم و بی خصم زیستن و خوش دل و ایمن روزگار گذاشتن نوعی دیگر است. هرکجا علوِّ همتی بود از رنج های صَعب و چشم زخم های هایل چاره نباشد .

و می‌دانم که تخم این بلا من کاشته ام، و هر که چیزی کاشت هر آینه بِدرَود اگر چه در ندامت افتد و بداند که زهرگیا کاشته است. و امروز وقت است که ثمرت کردار و ریع گفتار خویش بردارم. و این رنج بر من گران تر می‌گردد از هراسی که تو به من متهم شوی به حکم سوابق دوستی و صحبت که میان ماست.

و عیاذالله اگر بر تو تکلیفی رود تا آنچه می‌دانی از راز من بازگویی، وآنگه من بدو مؤونت مبتلا گردم، یکی رنج نفْسِ تو و خچلت که از جهت من در رنج افتی، و دوم آنکه مرا بیش امید خلاص باقی نماند، که در صدق قول تو به هیچ تأویل شُبهت نباشد آن گاه که در حق بیگانگان گواهی دهی در باب من با چندان یگانگی و مخالصت صورت ریبتی نبندد. و امروز حال من می‌بینی، وقت رقًت است و هنگام شفقت

کز ضعیفی دست و تنگی جای

نیست ممکن که پیرهن بدرم

گشت لاله ز خون دیده رخم

شد بنفشه ز زخم دست برم

کلیله گفت: آنچه گفتی معلوم گشت. و حکما گویند که «هیچ کس بر عذاب صبر نتواند کرد، و هرچه ممکن گردد از گفتار حق یا باطل برای دفع اذیت بگوید. » و من تو را هیچ حیلت نمی دانم، چون در این مُقام افتادی بهتر آن که به گناه اعتراف نمایی و بدآنچه کرده ای اقرار کنی، و خود را از تبعت آخرت به رجوع و اَنابت برهانی، چه لابد در این هلاک خواهی شد، باری عاجل و اَجل به هم پیوندد. دمنه گفت: در این معانی تأمل کنم و آنچه فراز آید به مشاورت تو تقدیم نمایم.