افضل‌الدین کرمانی » عقد العلی للموقف الاعلی » قسم دوم » بخش ۵ - فصل

از خلق‌های شریف آن پادشاه که سرمایه ملوک و پیرایه سلاطین است کمال عدل و شمول انصاف است و آثار معدلت این پادشاه ظاهرتر از آن است که پوشیده ماند و هرکس که پارسال ولایت کرمان دیده باشد و امسال بیند داند که جز تمهید قاعده عدل و بسط مهاد انصاف آن را از آن حالت به این حالت نتواند آورد که (عمارة البلدان من عدل السّلطان) و از امارات عدل و علامات انصاف این‌قدر کفایت کند که ولایتی که پیش از این سگ آدمی می‌خورد و آدمی سگ و در مسالک طرق آن باد به بدرقه نمی‌گذشت و غول بی‌سلاح نمی‌رفت امروز معدن خصب و نعمت است و مسکن امن و راحت.

بیت:

تا منبر و تخت به جمال فر فرخنده و لقب و نام همایون آراسته شد آن کس که به ده روز یک من نان نمی‌دید در شبی ده من به سگ می‌دهد.

و هر راهی که به صد سوار قطع نتوانستی کرد زن آبستن طشت زر بر سر می‌نهد و می‌گذرد. رعیّتی که بیست سال است تا به صفاد نکال مصفّد است و به عقال عقوبت مقیّد این ساعت بر فراش امن خفته‌اند و بر مهاد کرامت آسوده، در هوای ولایت او شاهین از تعرّض کبوتر تحاشی می‌نماید و در ریاض حمایت او سینه لاله از کمان گروهه ژاله نمی‌نالد.

از حکایت عدلش یکی آن است که پیش از این رعیّت روز مال قسمت می‌گزارد و شب بر بار و پاس می‌داشت امروز رعیّت در بستر فراغ خفته است و حشم بر بار و پاس می‌دارد. و دیگر آنکه پیش از این اگر کسی به حالت نزع می‌رسید مرد سلطان و موکّل دیوان بر بالین او بود تا جان از طرفی برند و مال از طرفی و ورثه را با مرده و گریه گذارند. امروز اگر هزار قارون بروند و هزار گنج بگذارند هیچکس به دیده طمع در او ننگرد و دست تعرّض به آن دراز نکند.

و حکایتی معروف است که کسی قصّه به منصور خلیفه نوشت که فلان کس مرده است و چندین مال گذاشته و یک طفل دارد. بر پشت قصّه بنوشت که (من لم تسبعه خلافة اللّه فی ارضه لم تسبعه اموال الیتامی) یعنی هرکس که به خلافت روی زمین سیر نشود به مال یتیمان هم سیر نشود.

و هم‌چنین گویند کسی به صاحب عبّاد نوشت که یکی از خدّام سرای تو رفته است و اموال بسیار و یک طفل گذاشته. بر پشت رقعه توقیع کرد (امّا المال فأنماه اللّه و امّا الطّفل فأسعده اللّه و امّا السّاعی فلعنه اللّه) یعنی حقّ تعالی مال را زیادت کناد و طفل را نیک بخت کناد و لعنت بر عوان باد.

وز از کمال عدل او آن است که به نفس خویش مستقل است و آن چه کند در حل و عقد ابواب مملکت برای صایب و فکر ثاقب خویش کند و به قول هیچ صاحب غرض دست یقین از عنان عزم و پای ثبات از رکاب حزم دور و جدا ندارد.

بیت:

نوشروان را گفتند تو عادل‌ترین ملوکی گفت من عادل نیستم اما ظلم تنها کنم حشم و لشکر بر رعیت من ستم نتوانند کرد.

از جمله حزم و بیداری و استقلال این پادشاه آن است که سمع اشرف را از سخن مفسدان صیانت کند و ساعی و عوان را تمکین نفرماید و به کمال عقل و وفور علم دانسته است که عوان و مفسد سعایت شفقت پادشاه را نکنند بلکه محض شقاوت و خبث اعتقاد او را بر آن دارد.

و مصطفی صلی اللّه علیه و سلم گفت (ایّاکم و مهلک الثلاثة. قیل : و من مهلک الثّلاثة . قال : الّذی یسعی بأخیه الی سلطان فیهلک سلطانه و نفسه و اخاه) گفت از هلاک کننده سه کس بپرهیزید. گفتند یا رسول اللّه هلاک‌کننده سه کس کیست؟ گفت آنکس که سعایت برادر کند پیش سلطان خود و برادر و سلطان هر سه را هلاک کرده باشد.

و از حسن اعتقاد و فرط معرفت او آن است که ندیمان بارگاه و مقیمان درگاه او اصحاب هنرند و مجالست و مؤانست و محاضرت و مشاورت او با اهل علم و حکمت و ادب است.

و سفیان ثوری می‌گوید بهترین سلاطین آن باشد که مجالست او با اهل علم باشد و گفته‌اند همه کس به خدمت پادشاه بزرگ شوند و پادشاه به صحبت اهل علم بزرگ شود.

و مصطفی می‌گوید قرین نیک همچون عطار است اگر عطر خویش به تو ندهد بوی آن در تو آویزد و قرین بد آهنگر است اگر آتش او تو را نسوزد دود او در تو گیرد.

و سکندر چون مشورت او با علما بود و صحبت او با حکما به یمن نصیحت و حسن اشارت ایشان به هرچه روی می‌نهاد مقصود او در حجاب تعذر نمی‌ماند. و چنین گویند که هرگز لشکرگاه او از چهارصد مرد حکیم و عالم خالی نبود و وزیر و استاد او ارسطاطالیس و از اشارات او تجاوز ننمودی.

و اهل علم گفته‌اند (السّعید من الملوک من وقی الدّین بملکه و احی السّنّة بعدله و حرس الرّعیّة بتدبیره) یعنی پادشاه نیک‌بخت آن باشد که دین را به ملک نگاه دارد و سنّت را به عدل زنده کند و رعیت را به حسن تدبیر نگاه دارد.

و گفته‌اند که پادشاه باید که بناء امور مملکت و تقدیم اسباب سیاست همه بر قاعده شریعت نهد و در احترام اهل علم و ارباب هنر مبالغت نماید و به همّت اهل صلاح و دعاء ارباب دل متبرک باشد و درد دل بی‌چارگان و اشک دیده مظلومان خوار نشمرد.

و از نتایج عدل این پادشاه کمال جد و جهد اوست در عمارت و احیاء موات و تثمیر غلات.

و منصور خلیفه میگوید (لا ملک الّا بالرّجال و لا رجال الّا بالمال و لا مال الّا بالعمارة و لا عمارة الّا بالعدل) یعنی ملک را به مرد توان داشت و مرد به مال و مال به عمارت به دست آید و عمارت به عدل میسر شود.

و از این گفته‌اند (سلطان العادل خیّر من مطر و ابل.)

و گفته‌اند (فضیلة السّلطان فی عمارة البلّدان.)

من چنان شنیدم که این پادشاه در وقت ورود میمون چون به ناحیت راور رسید آب بسیار و زمین هموار دید. با دهاقین ناحیت گفت چرا عمارت نمی‌کنید، گفتند ای پادشاه خوف غالب است و چهارپا به صحرا آوردن متعذّر . فرمود که آن دور گذشت و آن گزاف در باقی شد. بفرمود تا چهار پای بیرون آوردند و به عمارت مشغول شدند و اگر عادت عدل و حب عمارت طبیعی نبودی در این حالت غم عمارت ولایتی که هنوز در دست اجابت بود نخوردی،

و سکندر بهر ولایت که رسیدی از عمارت نواحی و ثروت بازیار و دهقان بر عدل پادشاه آن ولایت دلیل گرفتی اگر ولایت آبادان و بازیار توانگر می‌دید از آن پادشاه به خراج قانع می‌شد و قصد از عاج او از ملک نمی‌کرد و اگر به عکس آن می‌دید تا آن پادشاه برنداشتی و ملکت به عادلی نسپردی بازنگشتی.

و در این مدت که سایه چتر همایون بر شهر بردسیر افتاد اکثر نواحی قابل عمارت شد و امید به فضل حق تعالی و یمن همّت و حسن عقیدت پادشاه چنان است که تا سال دیگر به قدر یک آشیان مرغ از بلاد کرمان نامعمور نماند ان شاء اللّه تعالی.

و از خلایق بزرگوار و شمایل نامدار آن پادشاه دام ملکه لطف طبع است و شمول رأفت و کمال رحمت و فضل رقّت و عموم احسان و عادت جان‌بخشی، هرگز بر قتل بی‌گناهی اقدام ننموده است و به تعذیب مسلمانی مثال نداده، جان‌بخشی عادت خاص اوست و بنده‌پروری شیمه بزرگوار او، کمال مردانگی رخصت ندهد به اهلاک مردان و غایت مسلمانی او فتوی نکند به خون ریختن مسلمانان

رحمت از صفات حق سبحانه و تعالی است و سلطان که در زمین نایب و خلیفه حقّ است باید که به صفت رحمت موصوف باشد و به سمت رأفت و عاطفت موسوم.

مصطفی صلی اللّه علیه و سلم می‌گوید (الرّاحمون یرحمهم الرّحمن و ارحموا اهل الأرض یرحمکم اهل السّماء.)

و اقدام بر کثرت قتل و جرات بر سرعت فتک نتیجه ضعف است و ثمره جبن.

من بنده از حسن اعتقاد و رقت طبع او آن مشاهده کردم که چون به خدمت بارگاه اعلی پیوستم به راور مقری جمال الدین ابوبکر که وارث مزامیر آل داود است و لهجتی متین و نغمتی حزین دارد با من بود و به خدمت بارگاه اعلی مشرّف شده [تلاوت] آغاز کرد و آواز برکشید و آیتی بخواند. اثر وجد بر حال آن پادشاه ظاهر شد و از مدامع میمونه قطرات عبرات بر روی مبارکش متقاطر و چندبار بر لفظ گهربار رفت که ای خدای فرج ده. استدلال کردم بر آن‌که آن پادشاه رحمتی غالب دارد و رنجی که از جهت نزول عساکر منصوره به رعیّت میرسد موافق طبع اشرف نمی‌افتد.

و از دلایل لطف طبیعت و مخایل حسن شیمت آن پادشاه عذوبت عذبه و فصاحت لهجه و طیب کلام و سخن با نظام است. لطایف الفاظ جان‌فزایش با اجزاء روح بیامیزد و شواهد ابیات و مصاریع که در اثناء حکایات درج کند هوش مستمع از راه گوش ببرد

و امیر المؤمنین علی می‌فرماید (من لانت کلمته وجبت محبّته و من طاب لسانه کثر اخوانه.)

و من بنده به یک دو مجلس در بارگاه اعظمش زید علاوه از آن حلاوت بیان و طلاقت زبان چندان آسایش و فایده دیدم که از آن تعجب کردم، یکی آن بود که از بنده می‌پرسید در آن حالت که عارضه زخم مبارک رسیده بود شاید که گوشت خورم من بنده گفتم که اگر دو سه روز احتراز فرمایند شاید تا قوّت خون کمتر شود و ورم ساکن گردد. خواجه‌ای از خواجگان درگاه مبارک ایستاده بود گفت ای خداوند اگر کباب کنند و بوی آن به مشام اشرف رسد و نخورد همانا صواب باشد. برفور جواب داد آری من کباب ببویم و تو بخوری،

و امثال این چند مصراع لطیف در اثناء کلمات استعمال فرمود و من بنده از این معنی به غایت خرم شدم،

و با خود گفتم که للّه الحمد که غرس توقع مثمر است و لیل تمنی مقمر، همه عمر غم خورده‌ام و پادشاهی سخن‌شناس و ممدوحی ثنادوست می‌باید تا سوق فضل را رواجی و متاع هنر را رونقی بازآوردی اینک صبح امید مسفر است و شاخ تمنی مزهر.

روز دیگر قصیده‌ای گفتم و به خدمت بارگاه بردم چند بیت از آن نبشته آمد چه به غایت غرّ است و ظنّ من در آن باب صادق افتاد و به تشریف انعام مخصوص شدم،

قصیده دراز است این جا این قدر کفایت باشد.

و از خصایص ذات و لوازم صفات این پادشاه که در آن نسیج وحده و فرید عصره تواند بود کمال شجاعت و فرط نجدت و قوّت دل و زهره است، لشکری در یک زین و عالمی در یک قبا.

اهل شرق و غرب متفق و یک کلمه‌اند که امروز در بسیط غبراء چون این پادشاه سواری پای در رکاب نیاورده است و شیرمردی سلاح برنگرفته، مواقف مشهود و مقامات مشهور او طراز تاریخ سلف است و عنوان داستان اوائل.

مصطفی می‌گوید (ان اللّه تعالی یحبّ الشجاعة و لو علی قتل حیّة.)

و دو خلق است که حقّ تعالی هردو را دوست دارد، سخاوت و شجاعت و منشأ هردو خلق از یک اصل است، سخاوت بذل مال است، شجاعت بذل جان.

و الجود بالنّفس اقصی غایة الجود

و مصطفی صلی اللّه علیه چنان که از همه‌کس سخی‌تر بود از همه‌کس دلیرتر بود. ابن مسعود می‌گوید (کنّا اذا استد البأس اتقینا برسول اللّه صحابه) چون جنگ سخت شدی در پناه پیغمبر شدندی و او را سپر خویش ساختندی.

و عادت کریم آن پادشاه این است که پیوسته مقدمه لشکر و سابقه حشم خویش باشد و هرکجا که پادشاهان نظاره کنند و لشکر شمشیر زند آن پادشاه شمشیر زند و لشکر نظاره کند. شعر:

روز مصاف بر چشم او شب زفاف نماید و لشکر جرّار در نظر او صور دیوار.

و سکندر را گفتند خصم تو دارا لشکر بسیار دارد، گفت قصاب از گوسفند بسیار نترسد.

و آن پادشاه را با قوت دل کثرت ممارست حروب و معالجت خطوب حاصل است.

و از حد طفولیت تا این غایت در مهد وقایع پرورده و در کناردایه تجارب برآمده، بالش او حقیبه زره، بستر او پشت رخش

جان فدا کند و سر بر کف نهد تا به سر تیغ جهان بستاند پس به سر تازیانه ببخشد. بیت:

اگر اخبار حسن تدبیر او در ضبط مملکت و امضاء احکام ایالت و تقدیم ابواب سیاست اثبات کنند. سلاطین جهان را دستوری مبین و قانونی روشن حاصل آید و اگر فنون تجارب و صنوف معرفت او به قوانین مقارعت رجال و افانین مصادمت ابطال دون گردانند داستان رستم و اسفندیار منسوخ گردد.

ای بسا معرکه که در وی مشاهیر فرسان و جماهیر ابناء ضراب و طعان سپر مقاومت فکنده‌اند و پشت هزیمت داده و او چون کوه رابط الجاش دایم الانتعاش ایستاده است

و از شعب این خلق شریف و فروغ این خیم منیف حیاء غالب است و کرم فائض، حیا نتیجه شجاعت است به قول شاعر:

شحر به حیا مذکور است و گرگ به وقاحت مشهور.

و حیا در طبیعت آن پادشاه قرینه عفو است و کرم نتیجه رجولیت.

اگر پادشاهی مال بخشد او جان بخشد و اگر سلطانی به اسبی بر بنده منت نهد او را برا امتی مسلمان و عالمی اهل ایمان منت جان است.

(عثمان) مختاری شاعر کو تا بنگرد که من بهتر گفته‌ام یا او در مدح سلطان بهرامشاه. بیت:

من گفتم مجانس:

و اثر کرم عمیم و احسان جسیم آن پادشاه آن است که خاصه خدم او بلکه عامه رعایا که پیش از این در گلیم فاقت و وِطاء حاجت بودند این ساعت بر وساده سیادت متکی است و بر عرش استغناء مستوی. بیت:

چندان ولایت و ناحیت و ده و سهم و باغ و بستان در کرمان به مردم داد که آز گرسنه را تخمه گرفت و نیاز تهی معده ممتلی شد. انعام عامش داغ حرمان بر جبین امل هیچ سایل ننهاده است و به مقراض (لا)کسوت هیچ زایر پاره نکرده. شعر:

در عمارت خزاین می‌کوشد تا به آن آزادان جهان را بنده خویش کند که (بالبرّ یستعبد الحرّ و کنوز) میخواهد تا آن را در وجه بهاء معالی نهد،

و پادشاه را از جمع خزاین و حفظ ذخایر چاره نیست که استمالت دل لشکر و ضبط ممالک بواسطه مشایعت ایشان میسر می‌شود و تسکین فورت تغلب و کسر سورت تسلط خصم زبردست بدان صورت می‌بندد و هر پادشاه که سیر نباشد رعیت او گرسنه خسبد و قناعت و اقتصار بدان که در دست است از عادت ملوک نیست. علوی برقعی که طالب خلافت بود می‌گوید:

دقایق خلایق ملکانه و فضایل شمایل شاهانه این پادشاه در ده مجلّد مشروح نشود.

در این فصول اشارتی کرده شد تا خاطر عاطر و طبع اشرف از مطالعه ملول نگردد، ان شاء الله تعالی.