افضل‌الدین کرمانی » رسالهٔ صلاح الصحاح » الرساله الموسومه به صلاح الصحاح فی طب

بعد از حمد و سپاس باری تعالی، که بیافرید به حکمت و بپروردید به نعمت، و درود بر سید انبیا محمد مصطفی (ص) -که دلیل گمراهان و شفیع بر گناهان است- و بر جمله اهل بیت و اصحاب او.

چنین گوید مؤلف این کتاب، صدر امام، مرحوم افضل الملة و الدین کرمانی -که اگر چه انواع علوم بسیار است و اصناف معلومات بی‌شمار- بازآورده اند که: العلم علمان: علم الابدان و علم الادیان.

علم ابدان علم طب است و علم ادیان علم معرفت به شریعت، غرض از این تخصیص آن است که راحت دنیا از عمر به واسطه صحت است، و آن را بر علم طب و شناختن اسباب آن نگاه توان داشت.

و خلاص آخرت و رسیدن به نعیم ابد به اقامت شرایط و احکام دین و آن را به تحصیل علم شرع به دست توان آورد، پس بر هر کس واجب است که از علم و دین چندان حاصل کند که احکام شرایع عبادات و معاملات بداند، و از علم طب چندان بیامیزد که اگر معالجت بیماری نتواند کرد باری صحت خویش نگاه تواند داشت.

و حفظ صحت یک نیمه از جزو عمل است از علم و نیمه دیگر علاج بیماران است. و کتب متقدمان و متأخران که به تازی و فارسی کرده‌اند به هر دو نوع مشتمل است اما بازجستن حفظ صحت و مفرد کردن آن کتب بر هر کس دشوار بود.

ندیده‌ایم که در حفظ مفرد تصنیفی پارسی کرده باشند که لایق مجلس بزرگان باشد و از آن فایده گرفته باشند. به این معنی استخارت کردیم به حق سبحانه و تعالی، و از جهت بارگاه خداوندگار تصنیفی در مجرد حفظ صحت مشتمل بر نصوص بقراط و فصوص جالینوس، و نکته‌ها که حکما در این باب گفته‌اند، نام آن صلاح الصحاح فی حفظ الصحه نهادم و از حق (تع) درخواست آمد که این مجموع را به سبب دوام صحت خداوندان گرداند، انه هو السمیع البصیر.

اساس این مجموع بر چهار مقالت نهاد. مقاله اول در حفظ صحت بر وجه کلی و آن سه فصل است.

فصل اول: در وصایای که کلمات حکما و آن چه در باب حفظ صحت گفته‌اند.

فصل دوم: در اصطلاح امور غیر طبیعی که آن را طبیبان ضروری خوانند، و آن هواست که گرد مردم در آمده است، و مأکول و مشروب و حرکت و سکون از استفراغ و استخفاف و خواب وبیداری، و اغراض نفسانی چون شادی و غم و امن و ترس.

فصل سوم: در حفظ صحت به حسب آشیان (تدبیر) طفلان و جوانان و کهول و مشایخ باشد.

مقالت دوم در حفظ صحت به حسب فصول سال و آن چهار فصل است.

مقالت سوم در حفظ صحت اندام‌ها و آن سیزده فصل است.

مقالت چهارم در یاد کردن بعضی از شراب‌ها و معجون‌ها و دارو‌های سبک و مختصر که در حفظ صحت به کار آید و ذکر آن چه قوت مردی را سود دارد و تعلق بدان دارد و آن چه منی را کم کند و آن چه آبستنی باردارد. و این جا کتابت ختم شود، اسهل الله (تع) عن اتمامه.