گنجور

بخش ۱۷ - پاسخ دادن بهرام ایرانیان را

 
نظامی
نظامی » خمسه » هفت پیکر
 

چونکه خواننده خواند نامه تمام

جوش آتش برآمد از بهرام

باز خود را به صد توانائی

داد چون زیرکان شکیبائی

با چنان گرمیی نکرد شتاب

بعد از اندیشه باز داد جواب

کانچه در نامه کاتبان راندند

گوش کردم چو نامه بر خواندند

گرچه کاتب نبوده چابک دست

پند گوینده را عیاری هست

آنچه بر گفته شد ز رای بلند

می‌پسندم که هست جای پسند

من که در پیش من چه خاک و چه سیم

سر فرو ناورم به هفت اقلیم

لیک ملکی که ماندم از پدران

عیب باشد که هست با دگران

گر پدر دعوی خدائی کرد

من خدا دوستم خرد پرورد

هست بسیار فرق در رگ و پوست

از خدا دوست تا خدائی دوست

من به جرم نکرده معذورم

کز بزهکاری پدر دورم

پدرم دیگر است و من دگرم

کان اگر سنگ بود من گهرم

صبح روشن ز شب پدید آید

لعل صافی ز سنگ می‌زاید

نتوان بر پدر گوائی داد

که خداتان از او رهائی داد

گر بدی کرد چون به نیکی خفت

از پس مرده بد نباید گفت

هرکجا عقل پیش رو باشد

بد بد گو ز بد شنو باشد

هرکه او در سرشت بد گهرست

گفتنش بد شنیدنش بترست

بگذرید از جنایت پدرم

بگذارید از آنچه بی‌خبرم

من اگر چشم بدنگیرد راه

عذر خواهم از آنچ رفت گناه

پیش از این گر چو غافلان خفتم

اینک اینک به ترک آن گفتم

مقبلی را که بخت یار بود

خفتنش تا به وقت کار بود

به که با خواب دیده نستیزد

خسبد اما به وقت برخیزد

خواب من گرچه بود خوابی سخت

از سرم هم نبود خالی بخت

کرد بیدار بختیم یاری

دادم از خواب سخت بیداری

بعد ازین روی در بهی دارم

دل ز هر غفلتی تهی دارم

نکنم بی‌خودی و خودکامی

چون شدم پخته کی کنم خامی

مصلحان را نظر نواز شوم

مصلحت را به پیش باز شوم

در خطای کسی نظر نکنم

طمع مال و قصد سر نکنم

از گناه گذشته نارم یاد

با نمودار وقت باشم شاد

باشما آن کنم که باید کرد

وز شما آن خورم که شاید خورد

ناورم رخنه در خزینه کس

دل دشمن کنم هزینه و بس

نیک رای از درم نباشد دور

بد و بد رای را کنم مهجور

جز به نیکان نظر نیفروزم

از بدآموز بدنیاموزم

دور دارم ز داوری آزرم

آن کنم کز خدای دارم شرم

زن و فرزند و ملک و مال همه

بر من ایمن‌تر از شبان و رمه

نان کس را به زور نگشایم

بلکه نانش به نان‌بر افزایم

نبرد دیو آرزوم از راه

آرزو را گرو کنم به گناه

ننمایم به چشم بیننده

آنچه نپسندد آفریننده

چون شه این گفت ورایها شد راست

پیرتر موبد از میان برخاست

گفت ما را تو از خداوندی

هم خرد بخش و هم خردمندی

هرچه گفتی ز رای خوب سرشت

خردش بر نگین دل بنوشت

سر تو زیبی که سروری همه را

سر شبان هم تو شایی این رمه را

تاجداری سزای گوهر تست

تاج با ماست لیک بر سر تست

زند گشتاسبی به جز تو که خواند

زنده‌دار کیان به جز تو که ماند

زند گشتاسبی به جز تو که خواند

زنده‌دارکیان به جز تو که ماند

تخمه بهمنی و دارائی

ازتو می‌پاید آشکارائی

میوه نو توئی سیامک را

یادگار اردشیر بابک را

تا کیومرث از سریر و کلاه

می‌رود نسبت تو شاه به شاه

ملک با تو به اختیاری نیست

در جهان جز تو تاجداری نیست

موبدان گر نوند و گر کهنند

همه از یک زبان در این سخنند

لیک ما بندگان در این بندیم

که گرفتار عهد و سوگندیم

با نشیننده‌ای که دارد تخت

دست عهدی شدست ما را سخت

که نخواهیم تاج بی‌سر او

بر نتابیم چهره از در او

حجتی باید استوار کنون

کارد آن عهد را ز عهده برون

تا در آیین خود خجل نشویم

نشکند عهد و تنگدل نشویم

شاه بهرام کاین جواب شنید

پاسخی دادشان چنانکه سزید

گفت عذر از شما روا نبود

عاقل آن به که بی وفا نبود

این مخالف که تخت گیر شماست

طفل من شد اگرچه پیر شماست

تاجش از سر چنان به زیر آرم

که یکی موی ازو نیازارم

گرچه موقوف نیست شاهی من

بر مدارا و عذر خواهی من

شاهم و شاهزاده تا جمشید

ملک میراث من سیاه و سپید

تاج و تخت آلتست و شاهی نه

آلتی خواه باش و خواهی نه

هرکه شد تاجدار و تخت‌نشین

تاج او آسمان و تخت زمین

تخت جمشید و تاج افریدون

هردو دایم نماند تا اکنون

هرکرا مایه بود سر به فراخت

از پی خویش تاج و تختی ساخت

من که بر تاج و تخت ره دانم

تیغ دارم به تیغ بستانم

جای من گر گرفت غداری

عنکبوتی تنید بر غاری

اژدهائی رسید بر در غار

وآنگه از عنکبوت خواهد بار؟

مور کی جنس جبرئیل بود

پشه کی مرد پای پیل بود

گور چندان زند ترانه دلیر

که ننالند سپید مهره شیر

نزد خورشید خاصه برج حمل

این چنین صد چراغ را چه محل

خر که با بالغان زبون گردد

چون به طفلان رسد حرون گردد

من به سختی به خانه دگران

خانه من به دست خانه بران

خورش خصم شهد یا شکر است

خورد من یا دلست یا جگر است

تیغ و دشنه به از جگر خوردن

دشنه بر ناف و تیغ برگردن

همه ملک عجم خزانه من

در عرب مانده خیلخانه من

گاه منذر فرستدم خوانی

گاه نعمان فدا کند جانی

نان دهانم بدین کله‌داری

نان خورانم بدان گنه کاری

من چو شیر جوان ولایت گیر

جای من کی رسد به روبه پیر

کی منم کی برد مخالف تاج

جز به کی‌زاده کی دهند خراج

هست جای کیان سزای کیان

جز کیان را مباد جای کیان

شاه مائیم و دیگران رهیند

ما پریم آن دیگر کسان تهیند

شاه باید که لشگر انگیزد

از سواری چه گرد برخیزد

می که پیر مغان ز دست نهاد

جز به پور مغان نشاید داد

نیک دانید کان چه می‌گویم

راست کاری و راستی جویم

لیک از راه نیک پیمانی

نز سر سرکشی و سلطانی

آن کنم من که وفق رای شماست

رای من جستن رضای شماست

وانکه گفتید حجتی باید

که بدو عهد بسته بگشاید

حجت آنست کز میان دو شیر

بهره آنرا بود که هست دلیر

بامدادان دو شیر غرنده

خورشی در شکم نیاکنده

وحشی تیز چنگ خشم‌آلود

کز دم آتشین برآرد دود

شیر دار آورد به میدانگاه

گرد بر گرد صف کشند سپاه

تاج شاهان ز سر به زیر نهند

در میان دو شرزه شیر نهند

هرکه تاج از دو شیر بستاند

خلقش آنروز تاجور داند

چون سخن گفته شد به رفق و به راز

سخن دلفریب طبع نواز

نامه را مهر خود نهاد بر او

شرح و بسطی تمام داد بر او

به پرستندگان خویش سپرد

تا برندش چنانکه باید برد

شه‌پرستان که مهر شه دیدند

وان سخنهای نغز بشنیدند

بازگشتند سوی خانه خویش

صورت شاه نو نهاده به پیش

گشته هریک ز مهربانی او

عاشق فر خسروانی او

همه گفتند شاه بهرامست

که ملک گوهر و ملک نامست

نتوان برخلاف او بودن

آفتابی به گل بر اندودن

تند شیریست آن نبرده سوار

کاژدها را کند به تیر شکار

چون شود تند شیر پنجه گشای

هیچکس پیش او ندارد پای

بستاند سریر و تاج به زور

سروران را برد به پای ستور

به که گرمی در او نیاموزیم

آتش کشته بر نیفروزیم

قصه شیر و برگرفتن تاج

به چنین شرط نیست او محتاج

لیکن این شیر حجتی است بزرگ

کاگهی ماندهد ز روبه و گرگ

سوی درگه شدند جمله ز راه

باز گفتند شرط شاه به شاه

نامه خواندند و حال بنمودند

یک سخن بر شنوده نفزودند

پیر تخت آزمای تاج‌پرست

تاج بنهاد و زیر تخت نشست

گفت ازان تاج و تخت بی‌زارم

که ازو جان به شیر بسپارم

به که زنده شوم ز تخت به زیر

تا شوم کشته در میان دو شیر

مرد زیرک کجا دلیر خورد

طعمه‌ای کز دهان شیر خورد

وارث مملکت به تیغ و به جام

هیچکس نیست جز ملک بهرام

وارث ملک را دهید سریر

صاحب افسر جوان بهست که پیر

من ازین شغل درکشیدم دست

نیستم شاه لیک شاه‌پرست

پاسخ آراستند ناموران

کای سر خسروان و تاج‌سران

شرط ما با تو در خداوندی

نیست الا بدین خردمندی

چون به فرمان ما شدی بر تخت

هم به فرمان ما رها کن رخت

نیست بازی ز شیر بردن تاج

تا چه شب بازی آورد شب داج

شرط او را به جای خویش آریم

شیر بندیم و تاج پیش آریم

گر بترسد سریر عاج تراست

ور شود کشته نیز تاج تراست

گر شود چیر و تاج بردارد

وز ولایت خراج بردارد

در خور تخت و آفرین باشد

لیک هیهات اگر چنین باشد

ختم قصه بر این شد آخر کار

کانچه شرطست نگذرد ز قرار

روز فردا چو در شمار آید

شاه با شیر در شکار آید

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | وزن: فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون) | منبع اولیه: ویکی‌درج | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال ۲ حاشیه برای این شعر نوشته شده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

آرش طوفانی نوشته:

با عرض سلام و ادب
بیت شماره ۴۴ عیناً به عنوان بیت شماره ۴۵ تکرار شده است که شایسته حذف از پایگاه داده گنجور است. متشکرم

آرش طوفانی نوشته:

واقعا «هفت پیکر» نظامی، یک شاهکار ادبی، اخلاقی و معرفتی است. جداً خواندن این اثر هوشمندانه را به تمام عزیزان، پیشنهاد می کنم. روح این مرد فرهیخته «جناب نظامی» شاد و قرین مرحمت باد!

کانال رسمی گنجور در تلگرام