گنجور

النوبة الثانیة

 
رشیدالدین میبدی
رشیدالدین میبدی » کشف الاسرار و عدة الابرار » ۹۷- سورة القدر- مکیة
 

این سوره پنج آیتست، سی کلمه، صد و دوازده حرف، جمله به مکه فرو آمد، بقول بیشترین مفسّران مگر ضحاک که گفت: مدنی است و به مدینه فرو آمد علی بن الحسین بن واقد گفت: اوّل سوره که به مدینه فرو آمد، این سوره است، و درین سوره ناسخ و منسوخ نیست. و فی الخبر عن ابی بن کعب عن النّبیّ (ص) من قرأ سورة «القدر»، اعطی من الاجر کمن صام رمضان و احیا

لَیْلَةِ الْقَدْرِ قوله: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الهاء ضمیر القرآن و ان لم یتقدّم ذکره فی السّورة نظیره: حم وَ الْکِتابِ الْمُبِینِ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةٍ مُبارَکَةٍ انزل اللَّه القرآن‌ جملة واحدة فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ من اللّوح المحفوظ الی السّماء الدّنیا فوضع فی بیت العزّة و املاه جبرئیل علی السّفرة ثمّ کان ینزل به جبرئیل علی محمد علیهما السّلام نجوما، فکان بین اوّله و آخره ثلاث و عشرون سنة و قیل: معناه: انا انزلنا جبرئیل بالقرآن لَیْلَةُ الْقَدْرِ. و قیل: کان ابتداء انزاله لَیْلَةُ الْقَدْرِ. و قیل: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ ای انزلنا القرآن فی شأن لیلة القدر و منزلتها کما تقول: نزلت سورة اللّیل فی ابی بکر ای فی شأنه و یحتمل انّ الهاء تعود الی القضاء و القدر النّازل فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ، فان قیل: قال اللَّه تعالی فی هذه السّورة: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ و قال فی موضع آخر: «أَنْزَلْنا عَلی‌ عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ» و قد انزله فی عشرین سنة کما قال: «وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلی‌ مُکْثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِیلًا» فما وجه الجمع بین هذه الآیات الجواب انّه انزله لَیْلَةِ الْقَدْرِ الّتی کانت صبیحتها یوم بدر و هی کانت لیلة سبع عشرة من رمضان لم تردّ بعد الی العشر الاواخر انزل الی السّماء الدّنیا فوضع فی بیت العزّة خزانة القرآن ثمّ کان ینزل منه علی رسول اللَّه (ص) نجوما الی ان قبض. قوله: لَیْلَةِ الْقَدْرِ معناه. «لیلة» تقدیر الامور و الاحکام و الفصل یقدّر اللَّه فیها امر السّنة فی عباده و بلاده الی السّنة المقبلة کقوله تعالی: فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ و التّقدیر و «القدر» بمعنی واحد، یقال: قدر اللَّه الشّی‌ء قدرا و قدرا، قدّره تقدیرا.

و سمّیت لَیْلَةِ الْقَدْرِ فی سورة الدّخان «مبارکة» لانّ اللَّه سبحانه ینزل فیها الخیر کلّه و البرکة و المغفرة. و روی ابو الضحی عن ابن عباس: انّ اللَّه عزّ و جلّ یقضی الاقضیة «فِی لَیْلَةِ» النصف من شعبان و یسلّمها الی اربابها فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ. و قیل للحسین بن الفضل: أ لیس قد قدّر اللَّه المقادیر قبل ان یخلق السّماوات و الارض؟ قال: بلی. قیل: فما معنی لَیْلَةِ الْقَدْرِ؟ قال: سوق المقادیر الی المواقیت و تنفیذ القضاء المقدّر. قال الازهری: لَیْلَةِ الْقَدْرِ ای «لیلة» العظمة و الشّرف من قول النّاس لفلان عند الامیر قدر، ای جاه و قدر و منزلة. یقال: قدرت فلانا ای عظمته.

قال اللَّه عزّ و جلّ: وَ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ای ما عظّموه حقّ تعظیمه. و قیل: لانّ کلّ عمل صالح یوجد من المؤمن فیها یکون ذا قدر و قیامة عند اللَّه لکونه مقبولا.

و قال الخلیل بن احمد: سمّیت لَیْلَةِ الْقَدْرِ لانّ الارض تضیق فیها بالملائکة من قوله تعالی: وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ و اختلفوا فی وقتها: فقال بعضهم: انّها کانت علی عهد رسول اللَّه (ص) ثمّ رفعت و عامّة الصّحابة و العلماء علی انّهم باقیة الی یوم القیامة. لما روی عن ابی هریرة قال: زعموا انّ لَیْلَةِ الْقَدْرِ قد رفعت و کذب من قال ذلک هی فی کلّ شهر رمضان استقبله. و قال بعضهم: هی فی لیالی السّنة کلّها حتّی لو علق طلاق امرأته او عتق عبده بلیلة «القدر» لم یقع الطّلاق و لم ینفذ العتق الی مضیّ سنة من یوم حلف. یروی ذلک عن ابن مسعود قال: من یقسم الحول کلّه یصبها، فبلغ ذلک عبد اللَّه بن عمر فقال: یرحم اللَّه ابا عبد الرّحمن اما انّه علم انّها فی شهر رمضان و لکن اراد ان لا یتّکل النّاس و الی هذا ذهب ابو حنیفة انّها فی جمیع السّنة. و عن ابن مسعود ایضا قال: اذا کانت السّنة «فِی لَیْلَةِ» کانت فی العامّ المستقبل «فِی لَیْلَةِ» اخری و الجمهور من اهل العلم علی انّها فی شهر رمضان فی کلّ عامّ. قال ابو رزین العقیلی: هی اوّل «لیلة» من شهر رمضان. و قال الحسن: «لیلة» سبع عشرة و هی اللّیلة الّتی کانت صبیحتها وقعة بدر، و الصّحیح انّها فی العشر الاواخر من رمضان و الیه ذهب الشّافعی. قالوا: کانت الامم تطلبها فی لیال السّنة کلّها فردّها اللَّه عزّ و جل لهذه الامّة الی رمضان لتکون ایسر للطّلب للیسر الّذی خصّها به فی دینه و وضعه الآصار عنها فدعا رسول اللَّه (ص) فوضعها له و لامّته فی شهر رمضان ثمّ دعاه فوضعها فی العشر الاواخر ثمّ جدّ فی الطّلب و دعا اللَّه فوضعها فی الاوتار منها فهی لا تخرج من العشر الاواخر منه و ترا ثمّ دعاه فاراها ایّاه فی منامه مرّتین. امّا احدیهما فایقظه بعض اهله فنسیها و امّا المرّة الأخری فخرج لیخبر اصحابه فتلاحی رجلان فاصلح بینهما فنسیها، فقال لهم: اخبرت بها ثمّ رفعت و عسی ان یکون خیرا فاطلبوها فی کلّ وتر، و یروی فالتمسوها فی التّاسعة و السّابعة و الخامسة ثمّ اختلفوا فی انّها ایّ، لیلة من الاوتار.

قال ابو سعید الخدری: هی اللّیلة الحادیة و العشرون‌ لما روی انّ النّبیّ (ص) قال: اریت هذه اللّیلة و رأیتنی اسجد فی صبیحتها فی ماء و طین.

قال ابو سعید الخدری: امطرت السّماء تلک اللّیلة فابصرت عینای رسول اللَّه (ص) انصرف الینا و علی جبهته و انفه اثر الماء و الطّین فی صبیحة احدی و عشرین. و قال بعضهم: هی لیلة ثلاث و عشرین لما

روی ابو هریرة. قال: تذاکرنا لَیْلَةِ الْقَدْرِ، فقال رسول اللَّه (ص): «کم مضی من الشّهر»؟ فقلنا: ثنتان و عشرون و بقی ثمان. فقال: «مضی ثنتان و عشرون و بقی سبع اطلبوها اللّیلة الشّهر تسع و عشرون».

و عن نافع عن ابن عمر قال: جاء رجل الی النّبیّ (ص) فقال: یا رسول اللَّه: انّی رأیت فی النّوم کانّ لَیْلَةِ الْقَدْرِ سابعة تبقی. فقال رسول اللَّه (ص): «اری رؤیاکم قد تواطأت علی ثلاث و عشرین فمن کان منکم یرید ان یقوم من الشّهر فلیقم لیلة ثلاث و عشرین».

و قال قوم: هی اللّیلة السّابعة و العشرون و الیه ذهب علی علیه السّلام و ابی و عائشة و معاویة لما

روی ابن عمر یحدّث عن النّبی (ص) فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ قال: من کسان متحرّیا فلیتحرّها فی لیلة سبع و عشرین.

و عن ابی بن کعب قال: سمعت النّبیّ (ص) باذنیّ و الّا فصمّتا انّه قال: لَیْلَةِ الْقَدْرِ لیلة سبع و عشرین.

و عن زرّ بن حبیش قال: قلنا لابی بن کعب: اتینا ابن مسعود فسألناه عن لَیْلَةِ الْقَدْرِ فقال: من یقم الحول یصبها، فقال: یرحم اللَّه ابا عبد الرحمن لقد علم انّها فی شهر رمضان و انّها «لیلة» سبع و عشرین و لکن کره ان یخبرکم فتتّکلوا. ثمّ قال: هی و الّذی انزل القرآن علی محمد (ص) لیلة سبع و عشرین. فقلنا: یا با المنذر: انّی علمت ذلک؟ قال: بالآیة الّتی اخبرنا النّبیّ (ص) بها، قال: فقلت: ابا المنذر و ما الآیة؟ قال: تطلع الشّمس غداتئذ کانّها طست لیس لها شعاع.

و فی روایة: تطلع الشّمس فی صبیحة یومها بیضاء لا شعاع لها.

و قال الحسن رفعه انّها «لیلة» بلجة سمحة لا حارّة و لا باردة، تطلع الشّمس صبیحتها لا شعاع لها. قال بعض اهل العلم: یحتمل ان یکون معنی طلوعها من غیر شعاع، لانّ الملائکة تصعد عند طلوع الشّمس الی السّماء فیمنع صعودها انتشار شعاعها لکثرة ما ینزل من الملائکة لَیْلَةِ الْقَدْرِ. و یحتمل ان یکون ذلک لانّها لا تطلع فی هذه اللّیلة بین قرنی الشیطان، فیزید الشیطان فی بثّ شعاعها و تزیین طلوعها لیزید فی غرور الکافرین و یحسّن فی اعین السّاجدین. و یروی عن عبید بن عمیر قال: کنت لیلة السّابع و العشرین فی البحر فاخذت من مائه فوجدته عذبا سلسا و قال بعض الصّحابة: قام بنا رسول اللَّه (ص) لیلة الثّالث و العشرین ثلث اللّیل فلمّا کانت لیلة الخامس و العشرین قام بنا نصف اللّیل فلمّا کانت لیلة السّابع و العشرین قام بنا اللّیل کلّه.

و اعلم انّ الاخبار اختلفت فی تعیین لَیْلَةِ الْقَدْرِ لانّها دائرة فی العشر الاواخر لا تثبت علی واحدة و انّها تتفاوت فربّما تقع فی سنة بخلاف ما کانت فیما قبلها او بعدها و فی الجملة ابهم اللَّه هذه اللّیلة علی الامّة لیجتهدوا فی العبادة لیالی رمضان طمعا فی ادراکها کما اخفی ساعة الاجابة فی یوم الجمعة و اخفی الصّلاة الوسطی فی الصّلاة الخمس و اسمه الاعظم فی الاسماء و رضاه فی الطّاعات لیرغبوا فی جمیعها و سخطه فی المعاصی لینتهوا عن جمیعها و اخفی قیام السّاعة لیجتهدوا فی الطّاعات حذرا من قیامها. و امّا الکلام فی فضائل لَیْلَةِ الْقَدْرِ و خصائصها فهو ما روی ابو هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «لا یقوم احد لَیْلَةِ الْقَدْرِ فیوافقها ایمانا و احتسابا الّا غفر اللَّه له ما تقدّم من ذنبه.

و روی انّ الشّیطان لا یخرج فی هذه اللّیلة حتّی یضی‌ء فجؤها و لا یستطیع ان یصیب فیها احدا بخبل أو داء او ضرب من ضروب الفساد و لا ینفذ فیها سحر ساحر.

و قال سعید بن المسیّب: من صلّی صلاة العشاء فیها جماعة فقد اخذ بحظّه من لَیْلَةِ الْقَدْرِ و روی: انّ عائشة قالت للنّبی (ص): ان وافیت لَیْلَةِ الْقَدْرِ فما اقول؟ قال: «قولی: «اللّهمّ انّک عفوّ تحبّ العفو فاعف عنّی».

و قال (ص) عرضت علیّ اعمال امّتی و اعمارها فاستقللتها فسأتنی فاعطیت فی السّنة «لیلة» هی خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ یعنی: خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ لیست فیها لَیْلَةِ الْقَدْرِ و قیل: انّ العمل فیها «خیر» من العمل فی «أَلْفِ شَهْرٍ» لیس فیها لَیْلَةِ الْقَدْرِ قوله: وَ ما أَدْراکَ ما لَیْلَةُ الْقَدْرِ قاله علی جهة التّعظیم لها و التّفخیم لشانها. قال المفسّرون: کلّ ما فی القرآن من قوله وَ ما أَدْراکَ فقد ادراه، ای اعلمه و کلّ «ما» فی القرآن و ما یدریک لم یدره، ای لم یعلمه. قوله: لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ اختلفوا فی الحکمة الموجبة لهذا العدد

فقال علی بن عروة: ذکر رسول اللَّه (ص) اربعة من بنی اسرائیل عبدوا اللَّه ثمانین سنة لم یعصوه طرفة عین و هم: ایّوب و زکریا و حزقیل بن العجوز و یوشع بن نون. فعجب اصحاب النّبی (ص) من ذلک فاتاه جبرئیل (ع) فقال: یا محمد عجبت امّتک من عبادة هؤلاء النّفر ثمانین سنة لم یعصوا اللَّه طرفة عین و قد انزل اللَّه تعالی علیک خیرا من ذلک ثم قرأ علیه: إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ فقال: هذا افضل ممّا عجبت انت و امّتک.

قال: فسّر بذلک النّبیّ (ص) و النّاس معه، و قیل: انّ رسول اللَّه (ص) ذکر رجلا من بنی اسرائیل حمل السّلاح علی عاتقه الف شهر فعجب لذلک عجبا شدیدا و تمنّی ان یکون ذلک فی امّته فقال: «یا ربّ جعلت امّتی اقصر الامم اعمارا و اقلّها اعمالا؟! فاعطاه اللَّه لَیْلَةِ الْقَدْرِ. فقال: لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ الّذی حمل فیه الاسرائیلی السّلاح فی سبیل اللَّه.

و قیل: انّما خصّ الف شهر بالذّکر لانّ الامم الماضیة لم یکن یستجاب لهم الدّعوة الّا بعد عبادة الف شهر و لا یسمّی عابدا الّا من یتعبّد الف شهر و هی ثلاثة و ثمانون سنة و اربعة اشهر. فقالت الصّحابة: لو کان عمرنا طویلا لکنّا نعبد اللَّه فیه، فجعل اللَّه تعالی لامّة محمد (ص) «لیلة» خیرا مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ کانوا یعبدون فیها.

قال ابو بکر الورّاق: کان ملک سلیمان (ع) خمس مائة شهر و ملک ذی القرنین خمس مائة شهر فیحتمل ان یکون معنی الآیة لَیْلَةِ الْقَدْرِ خیر لمن ادرکها من مملکة سلیمان و ذی القرنین علیهما السّلام. و قال ابو العالیة معناه: لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ عمر «أَلْفِ شَهْرٍ» و قال مجاهد: «سلام» الملائکة و «الرّوح» علیک تلک اللّیلة «خَیْرٌ مِنْ» «سلام» الخلق علیک «أَلْفِ شَهْرٍ» فذلک قوله: تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیها روی انّ «الملائکة» تلک اللّیلة اکثر فی الارض من عدد الحصی و نهارها کلیلها فی الخبر و «الرّوح» هاهنا جبرئیل (ع) فی قول اکثر المفسّرین یدلّ علیه ما

روی انس: انّ رسول اللَّه (ص) قال: اذا کان لَیْلَةِ الْقَدْرِ نزل جبرئیل (ع) فی کبکبة من «الملائکة» یصلّون و یسلّمون علی کلّ عبد قائم او قاعد یذکر اللَّه تعالی.

و عن ابن عباس: انّ النّبیّ (ص) قال: اذا کانت لَیْلَةِ الْقَدْرِ تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ الّذین هم سکّان سدرة المنتهی و فیهم جبرئیل فنزل جبرئیل و معه الویة ینصب لواء منها علی قبری و لواء علی بیت المقدس و لواء فی مسجد الحرام و لواء علی طور سیناء، و لا یدع فیها مؤمنا و لا مؤمنة الّا سلّم علیه.

و امّا النّور الّذی یری لَیْلَةِ الْقَدْرِ فقال بعضهم: هو نور اجنحة «الملائکة» و قیل: هو نور جنّة عدن تفتح ابوابها لَیْلَةِ الْقَدْرِ و قیل: هو نور لواء الحمد. و قیل: هو نور اسرار العارفین رفع اللَّه الحجب عن اسرارهم حتّی یری الخلق ضیاءها و شعاعها.

و قیل: «الرّوح» هاهنا طائفة من «الملائکة» لا تراهم الملائکة الّا تلک اللّیلة.

و قیل: هم حفظة الملائکة، و قیل: هو ملک عظیم یفی بخلق من الملائکة.

«فیها» ای فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ ای بامر «ربّهم» مِنْ کُلِّ أَمْرٍ «من» بمعنی الباء کقوله: «یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ» ای بامر باللّه و المعنی: بکلّ امر قدّره اللَّه فی تلک السّنة. و قیل: بکلّ امر من الخیر و البرکة. و تمّ الکلام هاهنا ثمّ ابتدا فقال: سَلامٌ هِیَ ای «لَیْلَةُ الْقَدْرِ» «سلام» و خیر کلّها لیس فیها شرّ و قیل: سَلامٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ. «سلام» خبر و المبتدا هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ و المعنی: تلک اللّیلة سالمة من ان یحدث فیها داء او یستطیع ان یعمل فیها شیطان و قیل: معناه: «سلام» علی اولیاء اللَّه و اهل طاعته، و قیل: هو تسلیم الملائکة لَیْلَةِ الْقَدْرِ علی اهل المساجد من حین تغیب الشّمس الی ان یطلع «الفجر» یمرّون علی کلّ مؤمن و یقولون: السّلام علیک یا مؤمن «حتّی» یطلع «الفجر» و قیل: سَلامٌ هِیَ متّصل بقوله: مِنْ کُلِّ أَمْرٍ و المعنی: «مِنْ کُلِّ» سوء سالمة و «هی» لا یحدث فیها بلاء و لا یصیب واحدا شیطان بشرّ و لا یرمی فیها بنجم و قرأ ابن عباس: من کل امرئ «سلام» و فسّروه «مِنْ کُلِّ» ملک علی المؤمن سَلامٌ هِیَ حَتَّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ ای الی «مَطْلَعِ الْفَجْرِ». قرأ الکسائی «مطلع» بکسر اللّام و الآخرون بفتحها و هو الاختیار لانّه بمعنی الطّلوع علی المصدر یقال: طلع «الفجر» طلوعا و مطلعا و بالکسر موضع الطّلوع.

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال حاشیه‌ای برای این شعر نوشته نشده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

کانال رسمی گنجور در تلگرام