گنجور

النوبة الثانیة

 
رشیدالدین میبدی
رشیدالدین میبدی » کشف الاسرار و عدة الابرار » ۹۶- سورة العلق- مکیة
 

این سوره دویست و هشتاد حرف است، نود و دو کلمه، نوزده آیت، جمله به مکه فرو آمد و در این سوره ناسخ و منسوخ نیست. و در خبر است از ابی کعب از رسول خدا (ص) که گفت: «هر که این سوره برخواند چنانست که مفصّل جمله خواند».

مفسّران گفتند: اوّل سوره که از آسمان فرو آمد اینست. و در خبر صحیح است از

عایشه صدّیقه قالت: انّ اوّل ما بدأ به رسول اللَّه (ص) من الوحی الرّؤیا الصّادقة فی النّوم فکان لا یری رؤیا الّا جاءت مثل فلق الصّبح، ثمّ حبّب الیه الخلاء و کان یأتی حراء فیتحنّث فیه و التّحنّث و التّعبد لیالی ذوات العدد و یتزوّد لذلک ثمّ یرجع الی خدیجة فتزوّده لمثلها حتّی فجئه الحقّ و هو فی غار حراء فجاءه الملک فقال: «اقْرَأْ»! قال رسول اللَّه (ص): «فقلت ما انا بقارئ»! قال: «فاخذنی فغطّنی حتّی بلغ منّی الجهد، ثمّ ارسلنی فقال: «اقْرَأْ»، فقلت: «ما انا بقارئ». فاخذنی فغطّنی الثّانیة حتّی بلغ منّی الجهد ثمّ ارسلنی فقال: «اقْرَأْ»، فقلت: «ما انا بقارئ». فاخذنی فغطّنی الثّالثة حتّی بلغ منّی الجهد، فقال: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ حتّی بلغ ما لَمْ یَعْلَمْ فرجع حتّی دخل علی خدیجة فقال: «زمّلونی» فزمّلوه حتّی ذهب عنه الرّوع.

و عن عائشة قالت: انّ اوّل ما نزل من القرآن، اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ. و روی انّ ورقة بن نوفل بن اسد بن عبد العزّی بن قصیّ و هو ابن عمّ خدیجة و کان امرءا تنصّر فی الجاهلیّة و کان یکتب الکتاب العبری و کان شیخا کبیرا قد عمی.

فقالت خدیجه: ای ابن عمّ اسمع من ابن اخیک. فقال ورقة: ابن اخی ما تری‌ فاخبره رسول اللَّه (ص) ما رأی. فقال ورقة: هذا النّاموس الّذی انزل اللَّه علی موسی! لیتنی اکون حیّا حین یخرجک قومک. فقال: رسول اللَّه (ص): «او مخرجیّ هم». قال ورقة: نعم لم یأت رجل قطّ بما جیئت به الّا عودی و اوذی و ان یدرکنی یومک انصرک نصرا موزرا ثمّ لم ینشب ورقة ان توفّی و فتر الوحی و قال ورقة بن نوفل فی ذلک:

فان یک حقّا یا خدیجة فاعلمی

حدیثک ایّانا فاحمد مرسل‌

و جبریل یأتیه و میکال معهما

من اللَّه وحی یشرح الصّدر منزل‌

یفوز به من فاز عزّا لدینه

و یشقی به الغاوی الشّقیّ المضلّل‌

فریقان منهم فرقة فی جنانه

و اخری بارواح الجحیم تغلّل‌

قوله: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ، قال ابو عبیدة: الباء زیادة و تقدیره: اقرأ اسم ربک هذا

کقول رسول اللَّه (ص): «لا صلاة لمن لم یقرأ بفاتحة الکتاب.»

یعنی: لمن لم یقرأ فاتحة الکتاب. و قیل: معناه «اقرأ» القرآن بِاسْمِ رَبِّکَ تیمّنا و تبرّکا و هو ان یفتتح بذکره کقوله: «ارْکَبُوا فِیها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَ مُرْساها» الَّذِی خَلَقَ یعنی: المکوّنات کنّها ثمّ خصّ منها ما هو اعلی مرتبة فقال: خَلَقَ الْإِنْسانَ یعنی: بنی آدم مِنْ عَلَقٍ جمع علقة کشجر و شجرة، و المراد بها ابتداء الخلقة الی تمامها، و قیل: المراد به آدم (ع) من علق، ای من طین یعلق بالکفّ ثمّ کرّر للتّأکید فقال: «اقْرَأْ» و یحتمل انّ الاوّل للعموم و الثّانی للخصوص کما قلنا فی: «خلق» «خَلَقَ الْإِنْسانَ» قوله: وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ ای الاعظم کرما. و قال الکلبی: ای الحلیم عن جهل العباد لا یعجل علیهم بالعقوبة.

الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ای «علّم» الخطّ و الکتابة «بِالْقَلَمِ» ای بخلق «القلم». و قیل: «علّم» القرآن بان کتبه اللَّه «بالقلم» فی اللّوح المحفوظ نقرأ و نقل.

روی عن عبد اللَّه بن عمرو بن العاص قال: قلت: یا نبیّ اللَّه اکتب ما اسمع منک من الحدیث. قال: «نعم فاکتب فانّ اللَّه «عَلَّمَ بِالْقَلَمِ».

عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ من العمل و البیان. و قال قتادة: «القلم» نعمة من اللَّه عظیمة لو لا «القلم» لم یقم دین و لم یصلح عیش.

عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ یَعْلَمْ من انواع الهدی و البیان و قیل: عَلَّمَ الْإِنْسانَ یعنی: النّاس کلّهم ما لم یعلموا من الکتابة و الحرف و غیرها ممّا فیه صلاح دنیاهم و دینهم. قال اللَّه تعالی: وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً. و انّما علّمهم ما لم یعلموا بالضّرورة و نصب الادلّة علی بعض المعلومات. و قیل: عَلَّمَ الْإِنْسانَ یعنی: آدم (ع) علّمه الاسماء کلّها. و قیل: الانسان محمد (ص) بیانه و علّمک ما لم تکن تعلم.

کَلَّا تأکید بمعنی حقّا. و قیل: ردّ علی المکذّب بالبعث، و قیل: زجر عمّا یأتی ذکره فی الآیة من الطّغیان. إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی‌ لیتجاوز حدّه و یستکبر علی ربّه.

أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی‌ معنی الاستغناء هاهنا: الغنی بعینه، ای یبطر فی غناه و یستکبر. و امّا قوله: «أَمَّا مَنِ اسْتَغْنی‌» و قوله: وَ أَمَّا مَنْ بَخِلَ وَ اسْتَغْنی‌» فهو ان یری نفسه غنیّا و ان لم یکن غنیّا. و قال الکلبی: ان راه استغنی یعنی: یرتفع عن منزلة الی منزلة فی اللّباس و الطّعام و غیرهما. و قال مقاتل: نزل فی ابی جهل کان اذا اصاب مالا زاد فی ثیابه و مرکبه و طعامه فذلک طغیانه. و کان رسول اللَّه (ص) یقول: «اعوذ بک من فقر ینسی و من غنی یطغی».

إِنَّ إِلی‌ رَبِّکَ الرُّجْعی‌ یعنی: المرجع فی الآخرة فیجازی علی طغیانه و مجاوزته حدّه فی کفره، تقول: کتبت الیک مرّات و ما وجدت رجعی. ای جوابا.

أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهی‌ عَبْداً إِذا صَلَّی هذا النّاهی ابو جهل قال لقومه: هل یعفّر محمد وجهه بین اظهرکم؟ یعنی: هل رأیتموه مصلّیا ساجدا؟ قالوا: نعم.

قال: و الّلات و العزّی لئن رأیته یفعل ذلک لاطأنّ عنقه. فقیل له: ها هو ذا یصلی فانطلق لیطا رقبته فما لبث ان نکص علی عقبیه و یتّقی بیده. فقیل له: مالک یا با الحکم؟ قال: انّ بینی و بینه خندقا من النّار و هولا و اجنحة. و روی: انّ بینی و بینه فحلا فاغرا فاه لو تقدّمت لالتقمنی. ثمّ دخل علی اهله فزعا فبلغ ذلک رسول اللَّه (ص) فقال: لو دنا منّی لاختطفته الملائکة فجعلته عضوا عضوا فانزل اللَّه تعالی: أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهی‌ عَبْداً إِذا صَلَّی معناه: أ لیس یستحقّ العذاب من اللَّه.

أَ رَأَیْتَ إِنْ کانَ عَلَی الْهُدی‌ هذا خطاب للنّاهی، یعنی: أَ رَأَیْتَ إِنْ کانَ عَلَی المصلّی عَلَی الْهُدی‌ ای «علی» الدّین و «امر» بتقوی اللَّه و اجتناب معاصیه.

أَ رَأَیْتَ إِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّی هذا خطاب للنّبیّ (ص)، تأویله: أ رأیت یا محمد «ان کذّب» ابو جهل بالدّین «و تولّی» عن الایمان، أ لیس یستحقّ من اللَّه اللّعنة و العذاب؟

«أَ لَمْ یَعْلَمْ» هذا المکذّب المتولّی «بِأَنَّ اللَّهَ» یراه و یعلم جمیع احواله و انّه سیؤاخذه بفعله و یعاقبه علیه. و قیل: أ رأیت هاهنا تعجیب للمخاطب و کرّره للتّأکید و تقدیر نظم الآیة: أَ رَأَیْتَ الَّذِی یَنْهی‌ عَبْداً إِذا صَلَّی و المنهیّ علی الهدی أَمَرَ بِالتَّقْوی‌ و النّاهی مکذّب متولّ عن الایمان فما اعجب من ذا أَ لَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَری‌.

کَلَّا ردع و زجر، و قیل: هو قسم معناه حقّا لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ ابو جهل عن ایذاء رسول اللَّه (ص) و نهیه عن الصّلاة لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِیَةِ لنأخذن بمقدّم رأسه اخذ اذلال. و قیل: لنأخذن بناصیته الی النّار کما قال: «فَیُؤْخَذُ بِالنَّواصِی وَ الْأَقْدامِ».

و قیل: لنسوّدنّ وجهه فکنی بالنّاصیة عن الوجه لانّها فی مقدّم الوجه و کانت العرب تأنف من جرّ النّاصیة فلذلک قال: لَنَسْفَعاً و دخل النّون الخفیفة للتّأکید کما قال: «وَ لَیَکُوناً مِنَ الصَّاغِرِینَ». ثمّ قال: علی البدل.

ناصِیَةٍ کاذِبَةٍ خاطِئَةٍ ای صاحبها کاذب خاطئ.

فَلْیَدْعُ نادِیَهُ قال ابن عباس: لمّا نهی ابو جهل رسول اللَّه (ص) انتهره رسول اللَّه (ص) و زجره. فقال ابو جهل: یا محمد لقد علمت ما بها اکثر نادیا منّی فو اللَّه لاملانّ علیک هذا الوادی ان شئت خیلا جردا و رجالا مردا. فانزل اللَّه عزّ و جل.

فَلْیَدْعُ نادِیَهُ یعنی: قومه و عشیرته و اعوانه.

سَنَدْعُ الزَّبانِیَةَ و هم خزنة النّار واحدها زبنیّ مأخوذ من الزّبن و هو الدّفع لانّهم یدفعون اهل النّار الیها دفعا. و فی الخبر لو دعا نادیه لاخذتهم الملائکة الغلاظ الشّداد عیانا. و قیل هذا فی القیامة.

«کَلَّا» لیس الأمر علی ما یظنّه ابو جهل «لا تُطِعْهُ» فیما یرید من ترک الصّلاة «وَ اسْجُدْ» علی رغمه «وَ اقْتَرِبْ» تقرّب الی اللَّه بطاعتک. و قیل: «اقترب» بالسّجدة فانّ اقرب ما یکون العبد الی اللَّه اذا کان ساجدا.

روی ابو هریرة عن النّبی (ص): «اقرب ما یکون العبد من ربّه و هو ساجد فاکثروا الدّعاء».

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال حاشیه‌ای برای این شعر نوشته نشده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

کانال رسمی گنجور در تلگرام