گنجور

النوبة الثانیة

 
رشیدالدین میبدی
رشیدالدین میبدی » کشف الاسرار و عدة الابرار » ۹۰- سورة البلد- المکیة
 

این سوره بیست آیتست، هشتاد و دو کلمه، سیصد و سی حرف. جمله به مکه فرو آمد و درین سوره هیچ ناسخ و منسوخ نیست. و در خبر ابی کعب است از مصطفی (ص) که گفت: هر که این سوره برخواند، اللَّه تعالی او را روز رستاخیز از غضب خویش ایمن کند. قوله: لا أُقْسِمُ اعلم انّ «لا» لیست لنفی القسم انّما هی کقول العرب: لا و اللَّه ما فعلت کذا، لا و اللَّه لافعلنّ کذا، فتکون تأکیدا للقسم. و قیل: انّها صلة ای أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ، و قیل: انّما هی ردّ لکلام من انکر البعث و الجزاء فانّها و ان کانت رأس السّورة، فالقرآن متّصل بعضه ببعض. و قال بعض المفسّرین فی الکلام همزه الاستفهام مضمرة و التّقدیر: لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ مع علوّ شأنک.

أَنْتَ حِلٌّ ای حال نازل فیه، ای لنزولک فیه، «اقسم» به و «هذا» تنبیه علی شرف النّبیّ (ص). و قیل: أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ ای «انت» حلال بِهذَا الْبَلَدِ تصنع فیه ما ترید من القتل و الاسر، لیس علیک ما علی النّاس فیه من‌ الاثم. یقال: رجل «حلّ» و حلال و محلّ، کما یقال: رجل حرم و حرام و محرم، و جمع الحرام حرم. قال اللَّه عزّ و جلّ «وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ». و کان رسول اللَّه (ص) دخل مکة یوم فتح مکة محلا و احلّت له ساعة من نهار حتّی قتل من شاء و اسر من شاء و قتل ابن خطل و هو متعلّق باستار الکعبة و کذلک قتل مقیس بن ضبابة و غیرهما، فاحلّ دماء قوم و حرّم دماء قوم و حرّم دار ابی سفیان، فقال: من دخل دار ابی سفیان فهو آمن ای «حلّ» لک ان تفعل ذلک فامّا غیرک فلا یحلّ له ذلک اصلا. و قیل: معناه: «وَ أَنْتَ» فی «حلّ» ممّا صنعت فی «بِهذَا الْبَلَدِ».

قال (ص): «انّ اللَّه حرّم مکة یوم خلق السّماوات و الارض لم تحلّ لاحد قبلی و لا تحلّ لاحد بعدی و انّما احلّت لی ساعة من نهار فهی حرام بحرمة اللَّه الی یوم القیامة».

و المعنی: انّ اللَّه عزّ و جلّ لمّا اقسم بمکّة دلّ ذلک علی عظم قدرها مع حرمتها فوعد نبیّه (ص) انّه یحلّها له حتّی یقاتل فیها و ان یفتحها علی یده فهذا وعد من اللَّه عزّ و جلّ بان یحلّها له. و قال شرحبیل بن سعد معنی قوله: وَ أَنْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ قال: یحرّمون ان یقتلوا بها صیدا او یعضدوا بها شجرة و یستحلّون اخراجک و قتلک.

وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ یعنی آدم و ذریّته و «ما» بمعنی من کقوله: وَ السَّماءِ وَ ما بَناها ای و من بناها. و قیل: معناه: و کلّ «والد» و مولود من جمیع الخلق، و قیل «وَ والِدٍ» یعنی: الّذی یلد، «وَ ما وَلَدَ» یعنی: العاقر الّتی لا تلد، و «ما» علی هذا القول بمعنی النّفی.

لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی کَبَدٍ هذا جواب القسم و المراد بالانسان بنو آدم کلّهم «فِی کَبَدٍ» یعنی: فی شدّة و مقاساة یکابد شدائد الدّنیا و یقاسی شدائد الآخرة و لا یقاسی احد ما یقاسی هو. قال عطا عن ابن عباس: «فِی کَبَدٍ» ای فی شدّة خلق حمله و ولادته و رضاعه و فطامه و معاشه و حیاته و موته لم یخلق اللَّه خلق یکابد ما یکابد ابن آدم و هو مع ذلک اضعف الخلق. و قیل: «فی» بمعنی اللّام ای خلق للکبد و هو التّعب.

و قال مجاهد و عکرمة و الضحاک، معناه: خلق منتصبا معتدل القامة و کلّ شی‌ء خلق فانّه «یَمْشِی مُکِبًّا» و لا یمشی منتصبا الّا الانسان، و الکبد الاستواء و الاستقامة.

و قال ابن کیسان: منتصبا رأسه فی بطن امّه، فاذا اذن اللَّه فی خروجه انقلب رأسه الی رجلی امّه. و قال مقاتل: «فِی کَبَدٍ» ای «فی» قوّة نزلت فی ابی الاشدّین و اسمه اسید بن کلدة من جمح، و کان شدیدا قویّا یضع الادیم العکاظی تحت قدمیه فیقول: من ازالنی عنه، فله کذا و کذا، فلا یطاق ان ینزع من تحت قدمه الّا قطعا و یبقی موضع قدمه. و قیل. معناه: مضیّعا لما یعنیه مشتغلا بما لا یعنیه.

«أَ یَحْسَبُ» یعنی: ابا الاشدّین من قوّته و بطشه أَنْ لَنْ یَقْدِرَ عَلَیْهِ أَحَدٌ ای یظنّ من شدّته «ان» لا «یقدر» «علیه» اللَّه، الم یعلم ذلک الشّقیّ انّ من خلق له القوّة هو اقوی منه.

یَقُولُ أَهْلَکْتُ ای انفقت مالًا لُبَداً ای کثیرا فی عداوة محمد (ص). اللّبد الکثیر الّذی تراکب بعضه علی بعض، یقال: تلبّد الشّی‌ء اذا کثر و اجتمع و منه اللّبد و کان الرّجل کاذبا متسوّقا فی دعواه انّه انفق «مالا» فی عداوة النّبیّ (ص) فقال تعالی: أَ یَحْسَبُ أَنْ لَمْ یَرَهُ أَحَدٌ الاحد هو اللَّه عزّ و جلّ، و المعنی: أ یظنّ انّ اللَّه «لَمْ یَرَهُ» و لا یسأله عن ماله من این کسبه و فی ایّ شی‌ء انفقه.

روی مجاهد عن ابن عباس قال: قال رسول اللَّه (ص): لا یزول قدما العبد یوم القیامة حتّی یسأل عن اربع عن عمره فیما افناه، و عن ماله من این کسبه و فیما انفقه، و عن علمه ما ذا عمل فیه، و عن حبّنا اهل البیت ثمّ عدّد نعمه علیه و علی غیره من خلقه فقال: أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ‌ یبصر بهما.

وَ لِساناً یعبّر به عمّا فی ضمیره، وَ شَفَتَیْنِ یستر بهما ثغوره قال اللَّه تعالی: «نحن فعلنا به ذلک و نحن نقدر علی ان نبعثه و نخفی علیه ما عمله» و جاء فی الحدیث انّ اللَّه عزّ و جلّ یقول ابن آدم: «ان نازعک لسانک فیما حرّمت علیک، فقد اعنتک علیه بطبقتین فاطبق، و ان نازعک بصرک الی بعض ما حرّمت علیک، فقد اعنتک علیه بطبقتین فاطبق. و ان نازعک فرجک الی ما حرّمت علیک، فقد اعنتک علیه بطبقتین فاطبق.

قوله: وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ قال اکثر المفسّرین یعنی: طریق الخیر و طریق الشّرّ المفضیان الی الجنّة و النّار، کقوله: إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً، و قال محمد بن کعب عن ابن عباس: وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ قال: الثّدیین یسقط من امّه و یثب الی الثّدیین، و النّجد طریق فی ارتفاع.

فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ «لا» هاهنا بمعنی لم، ای هذا الکافر لم یقتحم، «العقبة» هلّا ما انفق من ماله فی عداوة النّبیّ (ص) علی زعمه انفقه لاقتحام العقبة یعنی: لمجاوزة الصّراط و الاقتحام الدّخول فی الامر الشّدید و المجاوزة له بصعوبة. قال کعب الاحبار: «العقبة» سبعون منزلا من الصّراط و الصّراط جسر جهنّم ذرعه ثلاثة آلاف ذراع و هو احدّ من السّیف، الف ذراع منه صعود و الف هبوط و الف سواء، یوقف علیه الخلق و یحاسبون. و فی بعض الرّوایات «فمن النّاس من یمرّ علیه کالبرق الخاطف و منهم من یمرّ علیه کالرّیح العاصف، و منهم من یمرّ علیه کالفارس، و منهم من یمرّ علیه کالرّجل یعدو، و منهم من یمرّ کالرّجل یسیر، و منهم من یزحف زحفا، و منهم الزّالّون و الزّالّات و منهم من یکردس فی النّار و اقتحامه علی المؤمن کما بین صلاة العصر الی العشاء»

و قال: قتادة ذکر العقبة هاهنا مثل ضربه اللَّه تعالی لمجاهدة النّفس و الهوی و الشیطان فی اعمال البرّ فجعله کالّذی یتکلّف صعود العقبة، یقول: لم یحمل علی نفسه المشقّه بعتق الرّقبة و الاطعام. و قیل: معنی الآیة هلا انفق ماله فی فکّ الرّقاب و اطعام السّغبان لیجاوز بهما «العقبة» فیکون خیرا له من انفاقه علی عداوة النّبی (ص).

وَ ما أَدْراکَ مَا الْعَقَبَةُ هذا تعظیم لها و تفخیم لشأنها.

فَکُّ رَقَبَةٍ هذا تفسیر سبب النّجاة من العقبة قرأ ابن کثیر و ابو عمرو و الکسائی: «فکّ» بفتح الکاف «رقبة» بالنّصب.

أَوْ إِطْعامٌ بفتح الهمزة و المیم علی الماضی. و قرأ الباقون «فکّ» بضمّ الکاف «رقبة» بالجرّ او اطعام علی المصدر و اراد بفکّ الرّقبة اعتاقها و اطلاقها، و من اعتق «رقبة» کانت فداه من النّار.

روی ابو هریرة قال: سمعت رسول اللَّه (ص) یقول: «من اعتق «رقبة» مؤمنة اعتق اللَّه بکلّ عضو منه عضوا من النّار حتّی یعتق فرجه بفرجه».

و جاء اعرابی الی رسول اللَّه (ص) فقال: یا رسول اللَّه! علّمنی عملا یدخلنی الجنّة. قال: «اعتق النّسمة و «فکّ» الرّقبة» . قال: أ و لیسا واحدا؟ قال: «لا عتق النّسمة عن تفرّد بعتقها و «فکّ» الرّقبة ان تعین فی ثمنها»، فعلی هذا «فکّ» الرّقبة الاعانة فی مال الکتابة.

و قیل: فَکُّ رَقَبَةٍ من الذّنوب بالتّوبة.

أَوْ إِطْعامٌ فِی یَوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ ای «فی» زمان قحط و جوع.

یَتِیماً ذا مَقْرَبَةٍ ای «ذا» قرابة فی النّسب.

أَوْ مِسْکِیناً ذا مَتْرَبَةٍ قد لصق بالتّراب من فقره و ضرّه. و قیل: «ذا» عیال لا مال له. فضّل اطعام الیتیم و المسکین علی اطعام غیرهما فی المثوبة. تقول: ترب فلان یترب تربا و متربة اذا افتقر، و منه تربت یداک و اترب فلان اذا استغنی.

ثُمَّ کانَ مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا «ثمّ» هاهنا بمعنی مع کقوله: «بَعْدَ ذلِکَ زَنِیمٍ» یعنی: اذا فعل هذه الاشیاء و هو مؤمن، ای انّ هذه الاعمال لا تقبل من احد الّا اذا کان مؤمنا. و قیل: ثمّ بمعنی الواو. «وَ تَواصَوْا» ای اوصی بعضهم بعضا «بِالصَّبْرِ» علی فرائض اللَّه و اوامره و الصّبر عن ارتکاب المحرّمات وَ تَواصَوْا بِالْمَرْحَمَةِ بان یرقّ للفقیر و المسکین بالانعام علیهما. و قیل: «تواصوا» بالآخرة لانّها دار الرّحمة.

«أُولئِکَ» ای الموصوفون بهذه الصّفات أَصْحابُ الْمَیْمَنَةِ یأخذون نحو الیمین الی الجنّة و یؤتون کتبهم بایمانهم و هم المیامین علی انفسهم.

وَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِآیاتِنا بمحمد و القرآن هُمْ أَصْحابُ الْمَشْأَمَةِ یأخذون نحو الشّمال الی النّار و یؤتون کتبهم بشمالهم و هم المشائیم علی انفسهم عَلَیْهِمْ نارٌ مُؤْصَدَةٌ ای مطبقة اغلقت علیهم ابوابها فلا یخرج منها غم و لا یدخل فیها روح. قرأ ابو عمرو و حمزة و حفص: «مؤصدة بالهمز هاهنا و فی الهمزة. و قرأ الآخرون بلا همز، و هما لغتان یقال: اصدت الباب و اوصدته اذا اغلقته و اطبقته. و قیل: معنی الهمز المطبقة و غیر الهمز المغلقة.

با دو بار کلیک بر روی هر واژه می‌توانید معنای آن را در لغت‌نامهٔ دهخدا جستجو کنید.

شماره‌گذاری ابیات | ارسال به فیس‌بوک

این شعر را چه کسی در کدام آهنگ خوانده است؟

برای معرفی آهنگهایی که در متن آنها از این شعر استفاده شده است اینجا کلیک کنید.

حاشیه‌ها

تا به حال حاشیه‌ای برای این شعر نوشته نشده است. برای نوشتن حاشیه اینجا کلیک کنید.

کانال رسمی گنجور در تلگرام